Atalǵan is-sharalar qatarynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń jáne Syrtqy ister mınıstrliginiń bastamasymen Astana qalasynda 31 tamyz – 1 qyrkúıek kúnderi ótetin «Áıelder bolashaq energııasyn qoldaıdy» atty halyqaralyq áıelder forýmy bar. Forýmnyń joǵary mártebeli qonaqtary retinde Reseı Federasııasy Federaldyq Jınalysy Federasııa Keńesi tóraǵasynyń orynbasary Galına Karelova, Belarýs Respýblıkasynyń Prezıdenti Ákimshiliginiń basshysy Natalıa Kochanova, Qyrǵyz Respýblıkasynyń vıse-premer-mınıstri Cholpon Sultanbekova, EQDB-nyń vıse-prezıdenti Betsı Nelson, Áıelder jahandyq sammıtiniń prezıdenti Iren Natıvıdad qatysady dep josparlanǵan.
Forýmǵa qatysýshylarǵa beınejazba arqyly BUU Bas hatshysynyń birinshi orynbasary Ámına Mohammad, IýNESKO Bas dırektory Irına Bokova, «BUU-Áıelder» atqarýshy dırektory Fýmzıle Mlambo-Ngkýka sóz arnaıdy.
Forým baǵdarlamasy óte aýqymdy. Joǵary deńgeıdegi plenarlyq jáne paneldik sessııalarda «bolashaq energııasy» úrdisterin, «jasyl» qarjylandyrýdyń tıimdi tetikterin, «jasyl» tehnologııalar men ınnovasııalardy damytýdaǵy áıelderdiń róli jáne olardy iske tartý sharalaryn talqylaý kózdelip otyr. Forýmǵa bedeldi halyqaralyq uıymdardyń jetekshi spıkerleri keledi, olar: EYDU-nyń Qarjy jáne korporatıvtik máseleler dırektoratynyń dırektory Matılda Menard, EYDU-nyń Qorshaǵan orta jónindegi dırektoratynyń janyndaǵy jasyl ósim jáne jahandyq baılanystar basqarmasynyń bastyǵy Kýmı Kıtamorı, EQYU-nyń genderlik máseleler jónindegi aǵa keńesshisi Amarsana Darsýren, О́nertapqysh jáne kásipker áıelderdiń dúnıejúzilik qaýymdastyǵynyń prezıdenti Mı Iong Han, bolashaq energııasyn qoldaýshylardyń «Global Break through Energy Movement» atty qozǵalysynyń quryltaıshylar keńesiniń múshesi Jan Mannıng jáne t.b.
«Jasyl» ekonomıkadaǵy jańa úrdistermen tanysyp, sheteldik áriptestermen tájirıbe almasyp, baılanys ornatýǵa múmkindik beretin osyndaı joǵary deńgeıdegi forýmǵa elimizdiń barlyq óńirinen kelgen otandastarymyz qatysatynyn erekshe atap ótken jón.
Qazaqstandyq áıelderdiń elimizdegi barlyq áleýmettik jáne saıası is-sharalarǵa, sonyń ishinde EKSPO-2017 jumysyna belsene aralasýy kezdeısoqtyq emes. Qazaqstannyń táýelsizdiginiń alǵashqy jyldarynda Memleket basshysy barlyq adamı resýrstardy memleket pen qoǵam múddesinde utymdy paıdalaný qajettiligin ustanatyn joldy naqtylap berdi. Áıelder quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy bul aıqyndalǵan saıasat adamdardyń ómirden óz ornyn tabý múmkindikterin arttyrýdyń joly retindegi saıası lıberalızasııamen úılesedi. Qazaqstannyń jetistikterine áıelderdiń qosqan úlesi men mánine zor kóńil bóle otyryp, el Prezıdenti Nursultan Nazarbaev: «Biz el ómirindegi áıelderdiń róliniń budan ári de artýy úshin barlyq jaǵdaıdy jasaımyz», – dep atap ótti. Elbasy saıasaty áıelderdiń belsendiligin yntalandyryp, áıelderdiń barlyq qyzmet salalaryndaǵy bastamashylyq erki men olardyń shyǵarmashylyq kúshterine shekteý qoıatyn «shyny tóbelerdi» jáne genderlik kedergilerdi birte-birte joıady.
Osyndaı ustanymnyń arqasynda Qazaqstan Beıjiń is-qımyldar platformasynyń maqsatyna – áıelderdiń saıası bılikte 30% ókildik etý kórsetkishine jaqyndaı tústi. Búginde Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentindegi áıelderdiń úlesi shamamen tórtten bir paıyzǵa jetti. Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń (DEF) málimetteri boıynsha, 2016 jyly osy kórsetkish jóninen elimiz 144 memleket arasynan 48-shi orynda tur. Bıznes salasynda áıelderdiń úlesi 50% boldy. Eldiń shaǵyn jáne orta kásip sýbektileriniń 44%-dan astamyn áıelder basqarady, olar 30%-dan astam jumys oryndaryn ashqan.
Qazirgi zamanǵy áıelder búginde barynsha progreske, adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı qaǵıdattaryn qoldanýǵa talpynady, ómirden keıde qoǵamnyń qasań stereotıpteri tarapynan tańylatyn rólge emes, ózderine tán jáne qajetti, laıyqty ornyn tabýǵa umtylady.
Jedel ózgerip jatqan qazirgi qoǵam jaǵdaıynda adamnyń jetistikke jetýiniń birden-bir krıterııi – oqyp-úırenýge degen jeke qabilettilik, ıaǵnı jeke básekelik qabiletińdi qalyptastyratyn mashyqtardy paıdalaný arqyly ózińniń quzyrettiligińdi arttyrý.
Bul – qazirgi kezde aldymyzda turǵan, biz umtylyp otyrǵan bıik maqsat. Búginde Qazaqstan rýhanı-mádenı jańǵyrýdyń óte mańyzdy úderisin bastan ótkerýde. Ol ishki dúnıemizdi ózgertýge, syrtqy álemge beıimdelýge ári jaqyndaı túsýge baǵyttalǵan. Memleket basshysy osy úderiske qatysty ustanymdaryn «Bolashaqqa kózqaras: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda baıandap berdi.
Mentaldiliktiń ózgerýi – mańyzdy másele, onsyz biz álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna qosylý jónindegi basty maqsatty oryndaı almaımyz. Mundaı maqsatqa tek ınnovasııalar, jańashyl jáne beıimdelgish qoǵamdy damytý arqyly ǵana jetýge bolady. Bul rette genderlik krıterııler men otbasylyq qundylyqtar qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń basty baǵytynyń negizgi quramdas bóligi bolyp tabylady. Qazaqstanda qoǵamdaǵy rýhanı-adamgershilik qundylyqtardy nyǵaıtýǵa kóp kóńil bólinýde. Otbasy kúni merekesi belgilenip, «Mereıli otbasy» ulttyq baıqaýy uıymdastyrylyp, Bala quqyqtary jónindegi ókiletti komıssar ınstıtýty bekitildi. «Neke jáne otbasy týraly» kodekske otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan normalar engizdi. On jylǵa arnalǵan Genderlik teńdik strategııasyn iske asyrý 2016 jyly sátti aıaqtaldy. Osy jyldan bastap Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy otbasylyq jáne genderlik saıasat tujyrymdamasyn 2030 jylǵa deıin júzege asyrý isi qolǵa alyndy, onda genderlik basymdyq otbasylyq saıasatpen ushtastyrylǵan. Bul – otbasylyq qundylyqtardy damytýǵa baǵyttalǵan júıeli memlekettik saıasattyń dáıektilikke negizdelgen nátıjesi.
Biz aıqyn kórinip turǵan kúndelikti máselelerdi emes, ishki dúnıemizben, onyń qurylymymen baılanysty birqatar mańyzdy mindetterdi sheshýge tıispiz. Mysaly, búginde biz bala tárbıesi jáne bilim berý júıesine degen kózqarasymyzdy ózgertip, oqytýdyń sholastıkalyq ádisterine negizdelgen eski paradıgmadan bas tartýdamyz. Áıelderge áldebir rólder tańý ádetinen arylýǵa tyrysyp jatyrmyz. Bul – olardyń múddesi men kózqarasyn qurmetteý degen sóz. Elimizde memleket pen qoǵam arasyndaǵy alshaqtyqty azaıtý úshin kóp nárse istelýde, óıtkeni ol halyqtyń memlekettik qyzmetterdi paıdalanýyn jeńildetedi. Biz syrttaı ǵana baqylaýshy bolyp qalmaı, bir-birimizge kómekke kelýge daıyn bolyp, dostyq nıet tanytyp, bir-birimizdi qoldaý úshin mentaldiligimizdi ózgertýdi qalaımyz.
Kóptegen máselelerdi qaıta oı eleginen ótkizý qajet, sebebi biregeılený úderisi áli aıaqtalǵan joq. Biz halyqaralyq qatynastardyń shalqar muhıtyna kirdik, júrip ótken jolymyzdaǵy ózimizdiń tarıhı artyqshylyqtarymyzdy qalpyna keltirýdemiz. Alaıda, áli alǵa jyljı túsýimiz kerek. Bir kúnmen ómir súrmeı, alda ne kútip turǵanyn oılap, udaıy izdeniste bolǵanymyz jón. Qazaqstannyń búginde álemdik ekonomıka men saýdany damytýǵa úles qosyp otyrǵany mańyzdy. Biz shekaramyzdy ashtyq, óz jerimizde Uly Jibek jolynyń eki myń shaqyrymdyq bóligin qamtıtyn jol saldyq. Endi aınalmaly sý jolynyń ornyna Eýrazııa qurlyǵynyń ortasynan Eýropa men Azııany tikeleı baılanystyratyn jańa jol ashyldy.
Búginde Qazaqstan, eń aldymen bizdiń elordamyz tartymdy ortalyqqa – toǵyz joldyń torabyna aınalyp otyr. Astana – Prezıdent pen Qazaqstan halqynyń zaman qıyndyqtaryn eńsere alǵandyǵynyń daýsyz sımvoly. Jańa astananyń salynýy memlekettik organdardyń, bıznes pen qarapaıym azamattardyń belsendiligin arttyrýǵa sebepshi boldy. Men úshin Astana ómirge degen dańǵyl joldyń bastaýy. О́zimmen taǵdyrlas basqa da kóptegen qarapaıym jandardy bilemin. Qazaqstannyń elordasy – kóshi-qon qozǵalysyna, aımaqtyq jáne áleýmettik toptardyń aralasýyna yqpal etken eń iri jańǵyrtýshylyq joba. Astana jas urpaqqa basqarýshylar elıtasy qatarynan óz ornyn alýǵa jáne memlekettiń qalyptasý qarqynyna óz úlesin qosýyna múmkindik berdi. Bul maqsat oryndaldy. Keshe ǵana jas sanalyp, áli qalyptasyp bolmaǵandaı kóringen bul urpaq qazirgi tańda barlyq qyzmet salasyndaǵy kadrlar qataryn tolyqtyrýdyń negizgi resýrsyn qurap otyr. Áleýmettik-ekonomıkalyq jáne áleýmettik-saıası damýǵa jańa serpin beretin aktıvator retinde áıelder qoǵamdastyǵynyń jetkilikti joǵary deńgeıde qatysýy arqyly strategııalyq perspektıva úshin rezerv qalyptasýda.
Búgingi jahandyq álemde ózara senim men úılesimdilik joq. Qazaqstanǵa eldegi turaqtylyq pen qaýipsizdik úshin senim artady. Al qazaqstandyq áıelderdiń belsendiligi – elimizdiń senimdiligine qosylǵan eleýli úles. Eldegi áıelderdiń jaǵdaıy ınvestorlar men tosyn qaýip-qaterlerdiń aldyn alýmen aınalysatyn menedjerler úshin asa mańyzdy kórsetkish bolyp sanalady, óıtkeni osy faktor arqyly jurt munda jobalar jasap, qanshalyqty uzaq ýaqyt ınvestısııalar tartýǵa bolatyndyǵy jóninde oı túıedi.
Birneshe kúnnen soń Astanadaǵy EKSPO-2017 aıasynda tanymal, tabysty jáne jigerli áıelderdiń qatysýymen ótetin «Áıelder bolashaq energııasyn qoldaıdy» atty halyqaralyq forýmnyń negizgi máni – álemdik damý jolyndaǵy ózgeristermen qatar órkendep kele jatqan ómirimizdegi keremet jańalyqtardy kórsetýde.
«Energııa» sózin alǵash ejelgi grekterdiń uly fılosofy Arıstotel fızıkalyq termın retinde emes, adamnyń is-áreketin bildiretin maǵynada qoldanǵan. Osy turǵydan alǵanda, Astana EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi – ǵalamat energııa, barlyq qazaqstandyqtardyń energııasy! Onyń qaınar kózi – Otanǵa degen súıispenshilik jáne bolashaqqa degen senim! Al áıelder álemde ómir syılaıtyn kúsh retinde jer betindegi eń qýatty energııa ıesi, qoǵamnyń qozǵaýshy kúshi bolyp tabylady. О́ıtkeni, bizge aınalamyzdaǵy álemdi órkendetip jáne saqtap, túrlendire otyryp, odan ári jaqsartý, ádemilendire túsý múmkindigi berilgen.
Zarema Sháýkenova,
Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń (QSZI) dırektory,
Prezıdent janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi
