Etke qumarlyqtyń ekinshi jaǵy jáne bar. Osy týrasynda aıtsaq pa dep edik. Jalpy, qazirgi álemde adamdardyń suranysyn týǵyzatyn kez kelgen ónim túri – ekonomıkalyq tabys kózine aınalatyny anyq. Endeshe, et pen etten jasalatyn taǵam túrlerine degen suranys ta eshqashan tómendegen emes, osyǵan saı óndiris te qarqyndy damı beretini shyndyq. Qazir álemdi etpen qamtıtyn elder arasyndaǵy básekelestik myqty bolǵanymen, tabıǵı erekshelik pen túrli talaptar údesinen shyǵý, sol arqyly talǵap jeıtin aýyzdyń qoregin taýyp berý árbir úshinshi memlekettiń ǵana qolynan keledi eken. Biz bul jerde sorpasy tatıtyn, jiliginen kemik maıy tamǵan taza surypty maldyń etin aıtyp otyrmyz. Áıtpese, tehnologııanyń damyǵan zamanynda jasandy et óndirisi áldeqashan qoldanysqa enip ketken. Tipti, adam aǵzasy hımııalyq jolmen alynǵan ettiń dámi men ıisine beıimdelip boldy.
Máselen, jedel daıyndalatyn kespeni alyńyz nemese bir túıirin qaınaǵan qara sýǵa salyp jiberip, mańdaıyńyz terlep otyryp ishetin sorpany aıtyńyz. Qýanyshqa qaraı dep aıtý kerek shyǵar, osy jasandy sorpanyń maıy qazaqtyń qazanyna qaq bolyp qata qoıǵan joq. Bálkim, bizdiń el bolashaqta da, tipti eshqashan hımııalyq jolmen óndirilgen azyq-túlikti tutynbaıtyn shyǵar. Ony qoıyp, álemniń ashqursaq adamdaryna qajetti et pen sútti, kúrish pen nandy tabıǵı qalypta óndirý arqyly ári tabysqa kenelip, ári saýabyn alatyndaı kúnge jeterine senimdimiz. О́ıtkeni, elimizdiń tabıǵı ereksheligi myńǵyrǵan mal ósirýge múmkindik beredi. Agrarly memleket retindegi jańasha serpilis jasaý, sol arqyly aýyl sharýashylyǵy salasyn damytýǵa bilek sybanyp kirisý ózimizdi ǵana emes, alys-jaqyn sheteldiń de qajetin tolyq qamtýǵa múmkindik beredi. Bul – álemdegi árbir tıynnyń qaıdan keletinin baǵyp jáne sol tıynnan tıyn saýyp otyrǵan sarapshy mamandardyń pikiri. Demek, Qazaqstan úshin tabıǵı erekshelikti tıimdi paıdalanyp, álemdik et monopolııasyna umtylys jasaýdyń ýaqyty keldi.
Árıne, osyǵan negiz bolǵanymen, nıet bar ma degen alańdaýshylyq týady. Bizdińshe, alǵysharttary jasalyp boldy. Qazir agrosala sátsiz júrgizilgen reformalardyń saldarynan arylyp, úlken ózgeriske aıaq basty. Onyń bir mysalyn Elbasynyń pármenimen usaq sharýashylyqtardy irilendirip, kooperatıvter qurý isinen baıqaýǵa bolady.
Qazaqstanǵa joǵaryda aıtqan álemdik et naryǵynyń bedeldi oıynshysy bolýǵa múmkindik beretin sharýashylyqtyń bir salasy – qoı sharýashylyǵy. Shopan ata balasynyń basqa tıimdiligin bylaı qoıǵanda, tek etin saýdalaýdan ǵana qyrýar paıda tabýǵa bolady. Málimetterge júginsek, dúnıe júzi boıynsha et óndirýde qoı etiniń úlesi 3,2 paıyzdy quraıdy eken. Monopolıster qoı etine degen suranystyń jyl saıyn ósip otyrǵanyn biledi, biraq, osy ańsardy qanaǵattandyratyndaı ónim óndirýshilerge zárý. Iаǵnı, Qazaqstan úshin qoı etin eksporttaýda áli de básekelesýge múmkindik bar.
Aıtpaqshy, qoı etiniń álemdik eksporttaǵy úlesiniń kóp bóligin baǵlannyń eti quraıdy eken. О́ıtkeni, dúnıejúzilik eksportta jas ettiń juǵymdylyq jáne dámdilik sapasyna baılanysty qozy etin óndirýge degen qyzyǵýshylyq artyp keledi. Jáne ony ónerkásiptik negizde óndirý kóptegen memlekette ekonomıkalyq jáne sapalyq jaǵynan tıimdi ádis bolyp sanalady. Sondyqtan, shetelderde jas qozy etiniń baǵasy qoı etine qaraǵanda 2-3 ese joǵary bolady eken. Álemdik naryqta qozy etiniń baǵasy buzaý etiniń baǵasymen qatar júredi, qoı etine qaraǵanda 1,5 ese qymbat, al shoshqa men sıyr etinen 2-3 ese joǵary baǵalanady.
Statıstıkaǵa júginsek, Germanııada jyl saıyn 1,2 mln qozy soıylady. Jańa Zelandııada etke tapsyrylatyn 30-32 mln qoıdyń 65-70 paıyzyn 5-8 aılyq qozy quraıdy. Bolgarııada óndiriletin qoı etiniń de 80 paıyzy qozy etine tıesili. Osyndaı derekterge súıensek, qozy etine degen tutynýshy talǵamy óse túskenin ańǵaramyz. Demek, marqanyń etin meıirlenip jeıtin tek qazaqtar ǵana emes ekenbiz, jas sorpaǵa qumarlar eýropalyqtar arasynan da tabylyp otyr.
Bul neni bildiredi? Álem sapaly et ónimine zárý, onyń ishinde tabıǵı taǵamnyń qundylyǵynan bas tarta almaıtyndyǵyn moıyndady degen sóz. Endeshe, adamzattyń qazanyna as salyp beretindeı áleýetke jetý úshin jumylýymyz kerek. Qazirgi qadamnyń ózi qýanarlyqtaı. Kúni keshe Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń birinshi orynbasary Qaırat Aıtýǵanov qazaq dalasynda erkin jaıylyp ósken qozynyń etine degen suranystyń artyp kele jatqanyn habarlaǵan edi. Bul týraly kelesi maqalamyzda keńirek aıtatyn bolamyz, ázirge túıgenimiz mynaý: et – etke, tabys – memleketke!
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
