Innovasııa qazaq ǵylymyna jat emes

Rıfkın tujyrymyna sáıkes úshinshi ındýstrııalyq revolıýsııa sı­fr­ly baılanystyń paıda bolýynan bastalady. Internet álemdi kúrt ózgertti, aqparattyń taralý aýqymy men onyń jyldamdyǵy ǵajap boldy. Ekinshi revolıýsııa kezindegi basty energııa kózi – kómir, gaz, munaı túptiń-túbinde sarqylyp, barlyq jumyr jer turǵyndaryna jetpeıtindigi sózsiz. Sondyqtan jańa kezeńde jań­ǵyr­maly energııa kózderine kóshý, ener­­gııa jáne resýrstardy únemdeý teh­nologııasyn órbitý, kólikti sýte­gi ener­gııasy negizindegi elektr qoz­ǵal­t­qyshtarmen júrýge, únemdi jerasty pne­v­mokólikke kóshirý, turmystyq taý­arlar shyǵarýdy alyp óndiristen 3D-prınterlerdi paıdalaný arqyly sha­ǵyn óndiristerge kóshirý, metal­lýrgııadan kómirtegi negizindegi kom­po­zıttik materıaldarǵa ótý, mal sha­rýa­­shylyǵynda et óndirýde 3D-bıo­prın­terlerdi paıdalana otyryp «jasandy et» óndirýdi jolǵa qoıý, aýyl sharýashylyǵynyń bir bóligin «kóp qa­batty ferma» túrine kóshirý maq­sat­tary tur. Osyndaı keleli de ke­le­shegi mol isterdi oryndaý jolynda mem­leketter bul salaǵa qarjy quıýdan aıanar emes.

Global Innovation Index reıtıngi boıynsha ǵylymda kósh bastap turǵan elder – Shveısarııa, Shvesııa, Anglııa, AQSh, Fınlıandııa. Osy tizimde Estonııa 24-oryndy ıelense, Qazaqstan 75-orynda. Aıtpaqshy, bir kezderi Keńes odaǵynyń shekpeninde bizben birdeı ómir súrgen Estonııa – Baltyq jaǵalaýyndaǵy kishkentaı memleket bul tabysqa qalaı qol jet­kiz­di degen suraq týady. Estondar ege­mendik alysymen telekommýnıka­sııa júıesin jekeshelendirip, búkil el­di talshyqty baılanysqa kóshiripti. So­nyń arqasynda bir-birimen aqparat al­masý jaqsaryp, ınternet barlyq jer­de jumys istegen, ol tipti shaǵyn ara­l­darda da ǵalamtor kedergisiz qo­sylatyn bolǵan, nátıjesinde ınno­va­sııa damyǵan.

Álem elderindegi ǵylymǵa quıy­la­tyn qarjynyń kólemi qandaı? Ǵy­lymdy qarjylandyrýda birinshi oryn­da Ońtústik Koreıa tur, onyń kólemi 64,6 mlrd dollar, ol ishki jalpy ónimniń 3,9 paıyzyn quraıdy. Ekinshi orynda Izraıl, bıýdjetten 10 mlrd dollar kóleminde qarjy bólinedi, ol IJО́ 3,78 paıyzǵa teń. Úshinshi orynda Japonııa, bul memlekettiń ǵylymdy qarjylandyrýy 141 mlrd dollar kóleminde nemese ol IJО́-niń 3,05 paıyzy. Onan keıingi oryndarda Fınlıandııa men Shvesııa, bular­da­ǵy qarjylandyrý deńgeıi 2,6 paı­yz, Germanııada 2,4 paıyz. Al Eýro­odaq elderinde bul kórsetkish orta­sha alǵanda 1,6 paıyz shamasynda. Atal­ǵan tizimniń sońǵy ondyǵynda Reseı, Belorýssııa jáne Ýkraına bar. Al Qyrǵyz memleketiniń kórsetkishi tym tómen – 0,07 paıyz ǵana. Al qara­jat kólemin esepteıtin bolsaq AQSh mem­leketi ǵylymı izdenisterge 400 mlrd-tan astam qarajat bóledi, ol bú­kil Qazaqstannyń IJО́-sinen eki esege artyq. Sondyqtan bolar Nobel syı­lyǵynyń ıegerleri arasyndaǵy 331­ ǵalym amerıkalyq bolyp otyr. AQSh-ta ǵylymdy qarjylandyrý fe­de­raldy úkimet tarapynan 27 paıyz, jeke sektorda 67 paıyz, ýnıversıtetterde 7 paıyzdy quraıdy. Jalpy, qarjynyń negizgi izdenisterge 17 paıyzy, qoldanbaly ǵylymǵa 22 paıyzy, al daıyn ónim shyǵarý izdenisterine 60 paıyzy jumsalady.

О́zimizge oralaıyq. Qazaqstanda ǵylymǵa 2010 jyly – 20 mlrd teńge, 2012 jyly – 46,3 mlrd teńge (307 mln dollar), 2013 jyly – 49,5 mlrd teńge (322 mln dollar), 2014 jyly – 47,9 mlrd teńge (263 mln dollar), 2015 jyly 33 mlrd teńge bıýdjetten bólinse, ótken 2016 jyly jalpy qar­jynyń úlesi 36,4 mlrd teńgeni qu­rady. Bul qarjy elimizdiń ishki jal­py óniminiń 0,15 - 0,18 paıyzyna teń. Al keleshekte elimizde ǵylymdy qar­jylandyrý deńgeıi satylap ósetin bolady. Mysalǵa, 2020 jyly IJО́-niń 2 paıyzy, al 2050 jylǵa qaraı 3 paıyzyn quraıdy degen maqsat bar. Bul qazaqstandyq ǵalymdardyń úmit otyn mazdatqany anyq. Bardy bar dep aıtý kerek. Qazaqstandaǵy ǵylym salasy múmkindiginshe Úkimetten qoldaý taýyp keledi. Ǵalymdarymyz ýaqyt talabynan qalmaı ınnovasııalyq jolmen ekonomıkany óristetýge úles qosýda. 2008-2015 jyldary aralyǵynda Bilim jáne ǵylym mınıstrligi men Dúnıejúzilik bank tehnologııany kommersııalaý jobasyn iske asyrǵan bolatyn. Onda 65 jobanyń, quny 1 mlrd teńge bolatyn 40-y óndiriske satylý deńgeıine jetti.