SAIаSI ÚNQATYSÝ SALIQALYLYQQA ShAQYRADY

Keshe EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasy, Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saý­dabaevtyń Brıýsseldegi jumysy tańerteńnen qaýyrt bastaldy. Sonyń ishindegi eń basty otyrys EQYU men Eýroodaq arasyndaǵy mınıstrler deńgeıindegi saıası únqatysý boldy. Qanat Bekmyrzauly aldymen Eýropalyq keńestiń prezıdenti H.Van Rompemen kezdesti. Kez­desý barysynda EQYU men Eýropalyq keńes arasyndaǵy yn­tymaqtastyq máseleleriniń keıbir qyrlary talqylanyp, ony damy­týdyń jańa joldary qaras­ty­ryl­dy. О́ziniń sózinde H.Van Rampe Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen kóteril­gen EQYU-ǵa múshe elder Memleket basshylarynyń sammı­tin ótkizý ıdeıasyn qoldaıtynyn jetkizdi. Onyń kún tártibin mazmundy etý jolynda kúrdeli jumystar júrgizý kerek, dedi ol. Só­ziniń sońynda Eýropalyq keńes­tiń prezıdenti Elbasy N.Nazarbaevty Brıýsselge sapar­men kelýge shaqyrdy. Bul sapar­dyń osy jyldyń aıaǵyna deıin júzege asyrylatyny belgili. Odan keıin Q.Saýdabaev Eýro­odaqtyń syrtqy ister jáne qaýip­sizdik saıasat jónindegi joǵarǵy ókili K.Eshtonmen kezdesti. Kez­desý kezinde EQYU men Eýro­odaq arasyndaǵy yntymaqtas­tyq­tyń bolashaǵy jáne perspek­tı­va­lary týraly sóz boldy. Sonymen birge, Qazaqstan men Eýroodaq ara­syndaǵy saıası jáne saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń perspektıvalary talqylandy. K.Eshton hanym Qazaqstannyń Eýropadaǵy jáne álemdegi ener­ge­tıkalyq qaýipsizdikti saqtaýdaǵy mańyzdy ornyn atap ótti. Qa­zaqstan bizdiń Ortalyq Azııadaǵy mańyzdy áriptesimiz, deı kelip, ol bıylǵy jyldyń jaqyn kún­d­e­rin­de óziniń Qazaqstanǵa sapar ja­saı­tynyn da jetkizdi. Kezdesý bary­synda Eýroodaq tarapynan Qazaq­stanǵa naryqty ekonomıkalyq el mártebesin berý baǵytyndaǵy ju­mystardyń belsendirek júrgizilýi qajettigi atalyp ótti. Mundaı már­tebe AQSh tarapynan 2002 jyly berilse de Eýroodaq áli asyq­paı kelgen. Sonymen birge, kezdesý barysynda Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etý taqyryby da qozǵalyp, Eýroodaq tarapynan jańa tóraǵanyń bastamalaryna qoldaý kórsetiletini aıtyldy. Osy kúngi eń basty shara – EQYU men Eýroodaq arasyndaǵy mınıstrler deńgeıindegi saıası ún­qatysý boldy. Aıta ketetin jáıt, Eýroodaq pen Qazaqstan arasyn­daǵy saıası baılanystar sonaý 1992 jyly elimiz óz táýelsizdigin endi alǵan kezeńnen bastalǵan. Sol jylǵy naýryz aıynda Pre­zı­dent Nursultan Nazarbaev Qa­zaq­stanǵa kelgen Eýropalyq ko­mıs­sııanyń vıse-prezıdenti F.An­drııassen bastaǵan delegasııany qabyldaǵan bolatyn. Odan keıin bolǵan kezdesýlerde ekijaqty qa­rym-qatynastyń jańa qyrlary ashylyp, yntymaqtastyq tereńdeı túsken edi. Sonyń ishinde Pre­zı­dent Nursultan Nazarbaevtyń 1993 jylǵy Brıýsselge resmı sa­pa­ry aıasynda Eýrokomıssııanyń sol kezdegi prezıdenti J.Delor­men kelissóz júrgizilip, EO men Qazaqstanda eki jaqtyń ókildik­terin ashý týraly kelisimge qol qoıylǵan-tyn. Al 1999 jyldan beri yntymaqtastyqtyń eki jaqty qurylymdarynyń kezdesýleri jáne birlesken otyrystary turaq­ty arnaǵa kóshirilgen. Osy qury­lym­dardy ataı ketetin bolsaq, olar: 1. Qazaqstan Respýblıkasy men Eýropalyq Odaqtyń ortalyq atqarýshy organdarynyń birinshi basshylarynyń deńgeıinde bola­tyn yntymaqtastyq keńesi. Bul keńes qurylǵaly beri 9 ret birlesken otyrystar ótkizdi. 2. “Qazaqstan Respýblıkasy men Eýropalyq Odaq” atty par­la­mentaralyq yntymaqtastyq ko­mıteti. Osy mezgil aralyǵynda onyń 8 otyrysy bolǵan. 3. Qazaqstan men Eýroodaq arasyndaǵy birinshi basshylardyń orynbasarlary deńgeıindegi yn­ty­maqtastyq komıteti. Onyń da osy ýaqytqa deıin 8 otyrysy boldy. Eýroodaq Qazaqstan men Or­ta­lyq Azııanyń basqa elderimen yn­tymaqtastyqty damytýǵa múddeli­li­gin bildirip, 2005 jyly osy aımaqqa óziniń arnaýly ókilin de belgilegen bolatyn. 2006 jyldan beri bul qyzmetti Fransııanyń ókili Per Morel atqaryp keledi. Eýroodaq pen Qazaqstan ara­syn­daǵy qarym-qatynastyń negiz­gi ózegi saıası saladaǵy yntymaq­tas­tyq dep aıtýǵa bolady. Sonyń ishinde aımaqtyq turaqtylyq pen qaýipsizdik máselesine aıryqsha mán beriledi. EO Ortalyq Azııa memleketterimen ekonomıkalyq baılanystardy damytý úshin saıası yntymaqtastyqtardy kúsheıtý qajettigin moıyndap otyr. Per Morel óziniń bir sózinde: “Aı­maq­ta ortaq bıznesten góri ma­ńyzdyraq komponent bar. Ol – aımaqtaǵy turaqtylyq. Qazir munda turaqsyzdyq oshaqtary bar ekenin moıyndaýymyz kerek. So­nyń ishindegi terrorızm, ekstre­mızm esirtki trafıgi jáne ıadro­lyq qarýdyń jaıylýy sııaqty máseleler jalǵyz Ortalyq Azııa­nyń ǵana emes, jalpymyzǵa ortaq problemalar. Sondyqtan biz uzaq merzimdi yntymaqtastyq ornat­qy­myz kelse, turaqtylyq pen qaýip­sizdikti saqtaýdyń joldaryn bir­le­se izdeýimiz kerek”, degen edi. Demek, aımaqtaǵy turaqtylyq pen qaýipsizdikti saqtaýǵa ejelden bel­sene aralasyp júrgen jáne osy qatarda Ortalyq Azııa mem­le­ketteriniń ıntegrasııalanýy qa­jet­tigin únemi aıtatyn Qazaqstan jaǵy Eýroodaqtyń oıynan shy­ǵatyny sózsiz. Sonymen qatar, Qa­zaqstan Eýroodaqpen yntymaq­tas­tyqty “Eýropaǵa jol” baǵ­dar­lamasy arqyly arttyra túseri anyq. Tipti bul bastama jalǵyz Qa­zaqstandy ǵana emes, jalpy Or­talyq Azııa elderin Eýropamen yntymaqtasýǵa ıtermeleıtini sózsiz. Osynyń bárin kórip otyrǵan Eýroodaq Qazaqstanmen yntymaq­tas­tyqqa barynsha múddeli. Kez­de­sýdiń meılinshe jarqyn kóńilmen, jyly qabaqta bastalǵany sonyń aıǵaǵy dese bolarlyq. Aıta ketetin jáıt, EQYU men Eýroodaq arasyndaǵy mundaı kez­desýler turaqty dástúrge aınal­ǵan. Eýroodaq atynan kezdesýge onyń qazirgi tóraǵasy, Ispanııa­nyń Syrtqy ister mınıstri Mıgel Anhel Moratınos keldi. Al EQYU atynan Is basyndaǵy tóraǵa, Qa­zaqstannyń Memle­ket­tik hatshysy – Syrtqy ister mı­nıstri Qanat Saýdabaevtan basqa EQYU-nyń burynǵy jáne kelesi tóraǵalary Grekııa men Lıtva syrt­qy ister mınıstrleri men Uıym­nyń Bas hatshysy P.Brıshambo qatysty. Aldyn ala aıtar bolsaq, ta­rap­tar arasyndaǵy saıası únqatysý dep atalatyn bul kezdesýde qaty­sýshylar “Korfý prosesi” sekildi keńesý sharasynyń mańyzdy­ly­ǵyn atap ótip, osy máselege baı­lanysty bıylǵy jyly sarap­shy­lardyń segiz otyrysy bolatynyna qanaǵat bildirdi. Kezdesýde kóte­ril­gen ekinshi kúrdeli másele Aýǵan­stan problemasy boldy. Ondaǵy jaǵdaıdy retteýdiń aı­maq­tyq qana emes, eýropalyq, tip­ti álemdik qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi mańyzdylyǵy atalyp ótil­di. Kún tártibindegi úshinshi másele sozylyp ketken kıkiljińderdi retteý máselelerin talqylaýǵa ar­naldy. Olardyń qatarynda Dnestr jaǵalaýy problemasy, Taýly Qarabaq kıkiljińi, Grýzın-osetın problemasy baryn eske salamyz. Taraptar olardy retteýge yqpal etýdiń qajettigin, osy baǵyttaǵy jumystardy jandandyrý kerek­tigin atap kórsetti. Saıası únqatysýdyń jaqsy kó­ńil-kúımen bastalǵanyn joǵaryda aıttyq. Onda M.A.Moratınos Qa­zaq­stannyń mundaı kezdesýge qa­tysqanynyń ózi ony jańa tur­pat­taǵy formatqa kóshirip, erekshe reńk beretinin atap ótti. Buryn bul kezdesý Eýropa elderiniń qa­tar­daǵy jıyny bolatyn, endi olaı emes, onyń aýqymy ulǵaıyp, EQYU men EO kezdesýi dep atala­tyn boldy, dedi ol sózine úlken mán berip. Bul jerde ol kezde­sý­diń álemdik mártebesi arta tús­ke­nine ıshara jasaǵan edi. Odan ári sózinde Moratınos Qazaqstannyń Prezıdent N.Nazarbaev jarııa­lan­ǵan bastamalaryn qoldaıtynyn jet­kizdi. О́ıtkeni, dedi ol, bul bas­tamalar eýropalyq qana emes, eýr­azııalyq, eýratlantıkalyq qaýip­siz­dikti saqtaýǵa jańa serpin bere­di. Sonymen birge, Qazaqstannyń bastamalary EQYU sebetteriniń tepe-teńdigin qalpyna keltirýdi maqsat tutady. Al bastamada kóte­ril­gen energetıkalyq qaýipsiz­dik­tiń álem úshin mańyzdylyǵy óte zor ekeni aıtpasa de belgili, dedi ol. Osy baǵyttaǵy sóziniń sońyn­da Eýroodaq tóraǵasy Qazaqstan­nyń tózimdilik taqyrybyn kóte­rýi­niń de mańyzdylyǵyn atap ótti. Osy máselege baılanysty ústi­miz­degi jyly Astana qalasynda óte­tin búkilálemdik konferensııanyń mańyzdylyǵy ózinen ózi aıqyn bolyp tur. Al Qazaqstan Prezı­den­tiniń EQYU-nyń sammıtin ótkizý týraly máselesine baıla­nysty ony qoldaıtynyn jetkize kelip, EO óz tarapynan ony ótkizý jumystaryna belsene qatysý nıetinde ekendigin aıtty. Saıası únqatysý aıaqtalǵan soń Memlekettik hatshy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev taǵy da birneshe ekijaqty kezde­sý­ler ótkizdi. Onyń ishinde Ispa­nııa syrtqy ister mınıstri M.A.Moratınos, Belgııa syrtqy ister mınıstri S.Vanakere jáne Eýropalyq Parlamenttiń tóraǵasy E.Býzek bar. Bul kezdesýler týraly biz kelesi maqalamyzda tolyǵyraq jazatyn bolamyz. Jaqsybaı SAMRAT – Brıýsselden.