2017 jylǵy 15 qyrkúekte NASA ǵalymdary ózderiniń Kassını ǵarysh apparatymen qoshtasty. Ol sońǵy 13 jyl boıy Satýrn júıesin orbıtada egjeı-tegjeıli zerttegen apparat. 1997 jyly ǵaryshqa shyǵarylǵan Kassını 20 jyldan astam ýaqyt boıy eki mańyzdy mıssııany oryndaǵan.
Ǵarysh apparaty ótken demalysta Satýrnnyń atmosferasyna kirip, bólikterge bólinip, jumysyn toqtatty. Bul kóp jyldan beri jobada jumys istegen ǵalymdar úshin qaıǵyly oqıǵa bolsa da, Kassınıdiń artynan qalǵan ǵylymı zertteýlerdiń úlken murasy ǵarysh apparatynyń jumysy tolyqtaı oryndalǵanynyń aıǵaǵy.
Kassını ashqan jańalyqtardyń aýqymy sonsha, ǵalymdar bolashaqta planetarlyq júıeni keri qarastyrýymyz kerek degen oıǵa keldi.
Enseladta muhıt bar jáne ol ómir súrýge qolaıly bolýy múmkin
(Enselad. Sýret Kassını arqyly túsirildi)
2005 jyly Kassınıden kelgen bir aqparat Satýrnnyń serigi Enselad týraly adamzattyń túsinigin tolyqtaı ózgertti. Satýrnnyń muzdy serigin aınalyp ushý barysynda Kassınıdiń magnıt ólsheıtin qurylǵysy Enseladtyń ońtústik polıýsinde erekshe tolqyndardy tirkedi. Magnıt órisi serikten gazdar shyǵyp jatqandaı kórindi.
Osydan keıin ǵalymdar Kassınıdi ǵalamshar serigine jospardan tys eki ret qosymsha ushyryp, ońtústik polıýstiń sýretterin túsirdi. Zertteý serik qabyǵynyń astynan sý býlarynyń aǵyndary shyǵyp jatqanyn rastady. Sonyń saldarynan NASA agenttigi Enseladqa ushýlar sanyn kóbeıtti. Baqylaýlar nátıjesinde serik qabyǵynyń astynan ashy muhıt sýy tabylǵan.
Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, bul muhıtta ómir súrý úshin qajet elementter bolýy múmkin. Jaqynda ǵana Kassını ǵarysh apparaty Enselad tútikterinde sýteginiń bar ekenin anyqtady. Bul jańalyq seriktiń muhıt qabatynda «ystyq oshaqtar» bolýy múmkin ekenin kórsetedi. Bul oshaqtar Jerde de kezdesedi jáne ony gıdrotermaldy ventılıasııalyq tesikter dep ataıdy. Ǵalymdar osy oshaqtardyń tiri aǵzalarǵa tirshilik kózin berýi múmkin dep topshylaıdy.
Kassınıdiń arqasynda NASA adamzattyń ómir súrýge bolatyn álem túrleri týraly kózqarasyn keńeıtti. Enselad Kúnnen shalǵaı ornalasqandyǵyna qaramastan, muzdy denelerdiń qyrtystary astynda suıyq sý muhıttarynyń bolýy múmkin ekenin kórsetti.
Tıtannyń qupııasyn ashý
Satýrnnyń serikteriniń biri sanalatyn Tıtan Kassınıdiń Satýrnǵa baǵyttalýynyń negizgi sebepteriniń biri edi. NASA-nyń 1980 jyldardyń basynda Satýrnnyń janynan ushyp ótken Voıadjer ǵarysh apparaty Tıtannyń atmosferasy azotqa toly ekenin kórsetti. Osydan ǵalymdardyń azot bulttarynyń astynda ne bar ekenin bilýge degen qyzyǵýshylyǵy artty.
Osylaısha, Kassınımen ózimen birge Eýropalyq ǵarysh agenttigi ázirlegen Gıýıgens qoný apparatyn alyp ushty. 2004 jyldyń 25 jeltoqsanynda Gıýıgens Kassınıden bólinip Tıtanǵa baǵyt aldy. Araǵa 20 kún salyp, 2005 jyldyń 14 qańtarynda Gıýıgens Tıtan betine qonyp, Kún júıesiniń shetki aýmaǵyndaǵy ǵalamsharǵa qonǵan alǵashqy ǵarysh apparaty atandy. Tıtan betinde ótkizgen 2,5 saǵat ishinde Gıýıgens Tıtan atmosferasynyń quramyn ólshep, ǵalymdarǵa tolyqqandy aqparat jiberdi. Mundaǵy ǵalymdar sol aqparattyń negizinde Tıtan betinde qurǵap qalǵan ózen arnasy men kólderdi anyqtaıdy.
(Tıtan betindegi metan kólderi)
Kassını Tıtannyń budan da basqa qupııalaryn ashty. Ǵarysh apparatynyń radıolokasııalyq quraly Tıtan betinde suıyq metan men etan kólderi bar ekenin kórsetti. Bul jańalyq Tıtandy ózge ǵarysh denelerinen erekshe etti. Sebebi buǵan deıin Jerden basqa ǵarysh obektilerinde suıyqtyq baıqalmaǵan bolatyn. Ǵalymdar Tıtanda tirshiliktiń bolýy múmkin ekendigin jáne ondaǵy suıyq metannyń Jerdegi sýdyń qyzmetin atqarýy múmkin ekendigin boljap otyr.
Satýrnnyń serigi klımattyq sıkli de bizdikine uqsap, nóser bolyp jaýatyn metan bulttaryn túzetin bolyp shyqty. Sondaı-aq, Tıtan betinen tabylǵan kóptegen hımııalyq qospalar Jerde de kezdesetini belgili boldy. Ǵalymdar tipti Tıtandy Jerdiń bastapqy kezdegi formasyna uqsatyp, ondaǵy tumandardy bizdikimen salystyrdy. Mysaly, NASA ǵalymy Skott Edjıngton «Tıtannyń tumany Los-Andjelesti jaýyp turǵan tumsha sekildi», dep baǵalaǵan bolatyn.
Satýrn saqınalary jáne joıqyn daýyl
Kassını ǵalymdarǵa Satýrnnyń tańqalarlyq erekshelikteri týraly tolyq aqparat berdi. Catýrnǵa jete sala Kassını ǵalamshardyń uzyndyǵy 280 000 shaqyrym, qalyńdyǵy 10 men 1 000 metr shamasyn quraıtyn saqınasyn kartaǵa túsire bastady. Ǵarysh apparaty saqınanyń kólemin, quramyn jáne paıda bolý negizderin birneshe jyl boıy zerttedi. Mysaly, Enseladtaǵy muz bólshekteri saqınanyń syrtqy qabatyndaǵy materııalardyń kóp bóligin túzip otyr. Sonymen qatar, Kassını planetanyń saqınasy tolyqtaı tegis emes, keı jerlerde bólshekter birigip, jartasty taýlar sııaqty shoǵyrlanǵandyǵyn kórsetti.
(Sol jaqta - Kassını túsirgen sýret, oń jaqta - Voıadjer túsirgen sýret)
Satýrnnyń 60-tan astam tabıǵı serikteri bar jáne olardyń altaýyn Kassını anyqtady. Ol sondaı-aq, Satýrnnyń saqınalary arqyly qozǵalatyn yqtımal saqınalardy da kórsetti.
Kassını óziniń sońǵy kúnderinde de Satýrn týraly tolyq aqparat jınaýdy jalǵastyrdy. Ol Tıtan, Enselad jáne Satýrnnyń saqınalaryn sońǵy ret sýretke túsirip, keshke Jerge jiberdi. Ǵylymnyń damýyna eleýli úles qosqan ǵarysh apparaty 2017 jylǵy 15 qyrkúıekte isten shyǵaryldy.
Aıgúl ShERNIIаZ,
«Egemen Qazaqstan»
