Múmkindigi shekteýli jannyń quqy qorǵalsa ıgi

Ulttyq quqyq qorǵaý meke­me­sindegi mamandar pikirine sú­ıensek, berilgen jaýap Ombýd­smenniń múgedektigi bar adamdardy biriktiretin qoǵamdyq uıymdarmen birlesip ázirlegen naqty usynys­tary boıynsha Úkimettiń ustanymy týraly tolyqqandy aqparatty qamtymaıdy.

Máselen, atalmysh qujatta jeke áýekompanııalarǵa qatysty ishki erejeleri týraly, osyǵan sáı­kes 1-toptaǵy múgedek adam­ǵa ushý kezinde qasynda ilesip júre­tin adam bolmasa bıletter satyl­maı­tyn­dyǵy aıtylǵan. Sondaı-aq, múgedek adamnyń ushý kezinde onyń densaýlyǵyna zııan kelgeni úshin nemese qaıtys bolǵan jaǵdaıda jaýapkershilikti óz moınyna alý týraly deklarasııaǵa qol qoıý qa­jet­tiligi naqtylanbaǵan. Sol sebep­ten de múgedek adamdar bul pro­blemalarǵa áli kúnge deıin tap bolyp otyr. Mysaly, mundaı keleńsiz jaǵdaılar EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi kezinde Astana qalasynyń áýejaıynda baıqalǵan. Usynylǵan jaýapta «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy kólik týraly» zańnyń 5-babyna silteme ǵana berilgen. Al ol bap­ta zańnamada kózdelgen jaǵ­­daı­lardy qospaǵanda, kólik ká­sip­oryndarynyń sharýashylyq qyzmetine memlekettik organ­dar­dyń aralaspaýy baıandalǵan.

Sonymen qatar, atalmysh zań­nyń 6-baby kólikti basqarý bo­­ıynsha mindetti naqty ýáki­let­ti mem­lekettik organǵa júk­teı­di. Odan basqa, zańnyń 25-baby osy organ­nyń kóliktik baqy­­laýy­nyń tizi­limine múgedek­terge jolaý­shy­lar tasymaly­nyń qol­jetim­dili­gin, tasymaldaý­shy­lar­dyń qyz­metteri men oǵan qatysty aqpa­rat­ty jáne olarǵa tasymaldaý kezin­de qajetti jaǵdaı jasalýyn qamtamasyz etýdi qamtıdy.

Jaýapta ınfraqurylym ny­san­­darynyń sáýlet-qurylys baqy­laýy týraly usynys boıynsha da Úkimettiń negizdelgen ustanymy joq ekendigi kórinis beredi. Ún­deýde erekshe qajettilikteri bar adam­dar úshin beıimdelgen bolyp sana­latyn, biraq shyn máninde negiz­gi ólshemderge sáıkes kelmeı­tin qurylystarǵa birqatar naqty my­saldar keltirilgen. Osyǵan baı­lanysty qurylys ny­san­darynyń sáýlet-qurylys baqy­laýyna, halyq­­tyń áleýmettik qorǵalýyna ýáki­letti organdy tartý týraly zań­­na­madaǵy ekiushty normany atal­­ǵan organnyń min­detti túrde qaty­sýymen bekitý kóz­de­ledi. Son­daı-aq qoǵamdyq birles­tik­terdi osy úderiske qaty­sý­ǵa quqyq berý máselesine de basym­dyq berilgen.

Elimizdiń keıbir aımaqtarynda taktıldi joldardyń (dene túısigi arqyly seziný joldarynyń), za­ǵıp jáne nashar kóretin jan­dar úshin dybystyq baǵdarshamdar­dyń joqtyǵy týraly ulttyq qu­qyq qor­ǵaý mekemesiniń keltir­gen sh­aǵym­dary nazardan tys qalǵan. Bul má­seleler uzaq ýaqyt boıy kóterilip keledi.

Ombýdsmenge joldanǵan jaýap­­­­ta múgedekterdi jumys­pen qamtýǵa járdemdesý, so­qyr jáne sa­ńy­raýlar qoǵam­dyq bir­les­­tik­­teriniń maman­dandy­rylǵan kásip­­oryn­daryna qoldaý kórsetý, olardyń jumys isteý sharttary, erekshe qajettiligi bar adamdarmen jumys isteý erekshelikterin eskere otyryp, jumys berýshilerdi osy baǵyttaǵy sheteldik jumys tájirıbesimen oqytý jáne oqytýdy uıymdastyrý máselelerine Úki­mettiń yqpaly baıandalmaǵan. Sol sııaqty múgedek jandar úshin banktik qaryzdardy, onyń ishin­de tutynýshylyq nesıelerdi resim­deýge qatysty túıinderdiń de sheshimi tarqatylmaǵan. Al erekshe qajet­tilikteri bar adamdardyń jaǵ­daıyna júıeli negizde turaqty taldaý júrgizý, onyń ishinde medı­sınalyq, áleýmettik, eńbek qyz­metteri men olarǵa zańgerlik ke­ńes berý úshin tegin telefon jeli­siniń engizilýi boıynsha beril­gen usy­nystar týraly tipten sóz qozǵal­maǵan.

Sonymen qatar, penıten­sıar­lyq mekemelerde múgedekterdi ustaý talaptaryna sáıkes jaǵdaı tolyq ashylmaǵan. Atap aıt­qan­da, medısınalyq mekemelerge múge­dektikti belgileý boıynsha kómek kórsete otyryp, áleýmettik qamsyz­dan­dyrýǵa qatysty tıisti qu­­ja­t­­tar­dy resimdeý másele­leri­­­ne baıla­nys­ty problemalar taldanbaǵan.

Endeshe, Memleket basshysy­nyń Úkimet aldyna qoıǵan baǵ­darlamalyq tapsyrmalardyń mán-mátininde qarastyrylǵan máse­le­niń mańyzdylyǵyn eskere oty­ryp, Ombýdsmen Eńbek jáne halyq­ty áleýmettik qorǵaý mınıstri­ne muqııat jáne tııanaq­ty tal­daý jasaý maqsatynda budan bu­ryn qozǵal­ǵan múgedek adamdardyń quqyq­taryn qamtamasyz etý­diń ózekti máselelerin qosymsha qaraý­ǵa bastamashylyq jasaý ótini­shimen úndeý jarııalaıdy.

Aıta keteıik, Ombýdsmenniń úndeýde qozǵaǵan problemalary BUU Múgedekterdiń quqyqtary jónindegi arnaıy baıandamashysy Katalına Devandas Agılardyń Qazaqstanǵa jasaǵan resmı sapary aıasyndaǵy kezdesýde kóterilgen máselelermen ushtasady. Sondaı-aq bul máselelerdi múgedekterdi áleý­mettik qorǵaý salasyndaǵy úı­les­tirý keńesiniń jalpy res­pýb­lıkalyq selektorlyq otyry­syn­da Ombýdsmen ókili atap ótken bolatyn.

Nurlybek DOSYBAI,
«Egemen Qazaqstan»