Ádette mansaby ósip, kásibı turǵyda shyńdalyp, tanymaldyǵy artyp, baıyǵandar osynyń bárine óz kúshimizben, adal eńbegimizben jettik degendi jıi aıtady. Gladýell aıtpaqshy, ondaılar jasyryn artyqshylyqtar men múmkindikter bar ekenin eskere bermeıtin kórinedi. Basqalaı aıtqanda, qaıda týyp, qaıda óskeniniń de onyń ómirinde mańyzy joǵary. Avtordyń mundaı oıǵa kelýine Kanadadaǵy hokkeı lıgasy túrtki bolǵan kórinedi. Gladýell kezekti fınal oıynyn tamashalaı otyryp, oıynshylardyń týǵan jyly men aıynan bir zańdylyqty baıqaıdy. Sóıtse oıynshylardyń basym kópshiligi qańtar, aqpan jáne naýryz aılarynda dúnıege kelgender bolyp shyǵady. Gladýell munyń sebebin astrologııadan emes, hokkeı lıgasyna iriktelý júıesinen izdeıdi.
Kanadada hokkeı sporty óte jaqsy damyǵan, halyqtyń eń súıikti oıyny. Oǵan balabaqshadan bastap baýlıdy. Mektep jasyna kelgende túrli hokkeı lıgalary bastalady. Kásibı sportshylardyń belgili bir aılarda dúnıege kelýi dál osy kezdegi ózgeristerden paıda bolady.
Zertteı kele, mekteptiń alǵashqy synyptarynda balanyń qaı aıda týǵany ról oınaıtyny anyqtalady. 1 qańtar men 31 jeltoqsanda týǵan eki bala kúntizbe boıynsha bir jylda týǵanymen, olardyń arasynda 1 jas bar. 7 jasar bala 6 jasar baladan qabileti joǵary bolǵannan emes, denesi iri jáne jetilgendikten ǵana sheber oınaıdy. Biraq jattyqtyrýshylar álgi aıy úlken balany qabiletti dep oılap, jaqsy topqa qosady da, kóbirek jattyǵý jasatqyzady. Osylaısha, aıy úlken oıynshylar iriktelip, myqtyraq topqa túsip, biliktiligi joǵary jattyqtyrýshymen jumys isteıdi. Nátıjesinde ol balalarda jattyǵý saǵaty sandyq jáne sapalyq jaǵynan joǵary bolady. Osynyń arqasynda olar árdaıym alda bolyp, kásibı sportqa aýysqanda bastapqy synyptastarynan áldeqaıda úzdik oıyn órnegin kórsetedi.
Muny áleýmettanýshylar jınaqtalatyn artyqshylyq dep ataıdy. Jınaqtalatyn artyqshylyq uǵymyn mekteptegi oqýshylarǵa da qoldanýǵa bolady. Basynda bilimindegi sál ǵana artyqshylyqpen kózge túsken oqýshyǵa muǵalim kóbirek kóńil bóle bastaıdy. Oǵan qosymsha tapsyrmalar beredi, onyń suraqtary men jazbalaryna muqııat kóńil bóledi. Qajet bolsa ózi oqytatyn pánnen olımpıadaǵa daıyndaıdy. Sóıtip 7-8 synyptarǵa barǵanda álgi bala óte zerek, alǵyr bolyp shyǵady da, qalǵandary onyń kóleńkesinde qalyp qoıady. Sabaqty jaqsy oqyǵan soń álgi bala mektep atynan jarysqa, lagerge jáne túrli jıyndarǵa barady, qosymsha marapattarǵa ıe bolady. Jarysqa qatysý básekege qabilettiligin arttyrsa, lagerdegi demalys adamdarmen tyǵyz qarym-qatynas ornatýǵa úıretedi. Al marapattar – materıaldyq yntalandyrý. Osylaısha, kezinde synyptastarymen qatarlas bolǵan bala 11-synypta óziniń qurbylarynan qatty erekshelenip turady.
Gladýell adamnyń qajetti ýaqytta dúnıege kelýi taǵdyryna áser etetinin dáleldeý úshin adamzat tarıhyndaǵy eń baı 75 adamnyń tizimin qurastyrady. Ol tizimde Egıpet hanshaıymy Kleopatradan bastap búginde eń tanymal mıllıarder Bıll Geıtske deıin bar. Bir qyzyǵy, tizimdegi 14 adam shamamen bir ýaqytta, 1932-1939 jyldar aralyǵynda dúnıege kelgen. Munyń sebebi 1860-1870 jyldary Amerıka tarıhyndaǵy eń úlken ekonomıkalyq ózgeristerdiń bolýynda edi. Tizimdegi 14 adamnyń eseıip, er jetken shaǵy dál sol kezeńge tuspa-tus keledi. Eger 1840 jyldardan keıin dúnıege kelse ekonomıkalyq múmkindikti paıdalanýǵa tym jas bolyp shyǵady. Eger 1820 jyldary týsa jasy tym úlken, olardyń ómirlik ustanymdary qalyptasyp, jańashyldyqty ońaı qabyldaı almaıdy. Álgi 14 er men áıel sol aralyqta dúnıe esigin ashyp, ózderine berilgen múmkindikti óte jaqsy paıdalanǵan kórinedi.
AQSh-taǵy Kremnıı alqabynyń tanymal tulǵalaryn qarastyrsańyz da osyndaı qorytyndyǵa kelýge bolady. 1975 jyldy sondaǵy ardager mamandar jeke «kompıýter tarıhyndaǵy revolıýsııalyq jyl» dep ataıdy. Dál sol jyly quny 397 AQSh dollaryn quraıtyn «Altaır» 8800 elektronıkalyq mashınasy satylymǵa shyqty. Oǵan deıin mundaı quraldar úlken bir bólmeni alatyndaı kólemde bolatyn jáne onyń quny mıllıondaǵan dollardy qurady. Jańa kompıýterdiń paıda bolýymen ýnıversıtetter men mektepterde kompıýter bólmeleri paıda bola bastady.
Eger 1975 jylǵa qaraı jasyńyz tym úlken bolsa, siz sol kezdiń ózinde-aq IBM kompanııasynda jumys istep júrer edińiz jáne kompıýter salasyndaǵy jańalyqqa kóńil bólmes te edińiz. Eger 1975 jylǵa deıin ýnıversıtet bitirgenińizge birneshe jyl bolsa, siz eski qalyppen úı alyp, úılenip, balaly-shaǵaly bolyp jumysyńyzdan aıyrylyp qalmas úshin baryńyzdy salyp jumys isteı beretin edińiz. Sol sebepti 1952 jylǵa deıin týǵandardy syzyp tastaýǵa týra keledi.
Tym jas bolmaý da mańyzdy. 1975 jyly balabaqshada nemese mektepte júrseńiz jańa týǵan múmkindikti paıdalanýǵa úlgermeı qalasyz. Demek, 1958 jyldan keıin týǵandar da bul sanatqa kire almaıdy.
1975 jylǵy revolıýsııalyq múmkindikti paıdalaný úshin 1954 nemese 1955 jyly dúnıege kelý qajet edi. Bul teorııany tekserý úshin Malkolm Gladýell Kremnıı alqabyndaǵy birqatar tanymal tulǵalardyń týǵan jyldaryna júginedi.
Aıtalyq, Microsoft kompanııasynyń negizin qalaýshy Bıll Geıts – 1955 jyl, 28 qazan, Microsoft kompanııasynyń teń quryltaıshysy Pol Allen – 1953 jyl, 21 qańtar, 2000-2014 jyldary Microsoft kompanııasynyń bas dırektory bolǵan Stıv Balmer – 1956 jyl, 24 naýryz, Apple kompanııasynyń negizin qalaýshy Stıv Djobs – 1955 jyl, 24 aqpan, 2001 jyldan beri Google kompanııasyna jetekshilik etip kele jatqan Erık Shmıdt – 1955 jyl, 27 sáýir, Sun Mircosystems kompanııasynyń negizin qalaýshy Bıll Djoı 1954 jyly, 8 qarashada týǵan.
Atalǵandardyń bári – kompıýter jáne baǵdarlamalaý salasyndaǵy joly bolǵan adamdar jáne túgeldeı mıllıarder atanǵan. Kanadalyq jýrnalıst Malkolm Gladýell jasaǵan tujyrym osyndaı.
Endi otandyq tájirıbege kóz jiberip kórelik. 1990 jyldary KSRO tarap, elimiz táýelsizdik alǵanda 10 jylǵa jýyq ekonomıkalyq turaqsyzdyq boldy. Osy kezde áleýmettik jaǵdaıy burynǵy saıası júıede tómen bolǵan, biraq saýdaǵa ıkemi bar adamdar úshin jaqsy jaǵdaı týdy. Osylaısha, 90-jyldardyń basynda joqtan bar jasap, bastapqy salymsyz kenet baıyp ketkender az bolǵan joq. Olardyń deni aýmaly-tókpeli kezeńge 20 men 30 jas aralyǵynda endi. 40 pen 50 jastaǵylar jańa naryqtyq júıege beıimdelmegen bolyp shyqty, al 10-15 jastaǵylar mektepte edi.
Endi qaı jerde dúnıege kelýdiń mańyzyna toqtalaıyq. Ataqty Stıv Djobs Amerıkanyń ózge túkpirinde dúnıege kelgende taǵdyry múldem basqa bolýy múmkin edi. Baǵyna oraı, ol San-Fransıskonyń ońtústigindegi Maýntın-Vıý qalashyǵynda dúnıege keldi. Bul qalashyq Kremnıı alqabynyń epısentri sanalady. Onyń kórshileri elektronıka boıynsha álemniń eń qýatty kompanııasyna aınalǵan Hewlett-Packard ınjenerleri boldy. Revolıýsııalyq dep baǵalanǵan 1975 jyly ol 20 jasta boldy jáne onyń qalasynda áli naryqqa ene qoımaǵan jańa bıznestiń ıdeıasy aýada qalqyp júrdi. Gladýell óz kitabynda osyǵan qatysty Djobstyń bıograftarynyń esteligin keltiredi. Iаǵnı, Stıv Djobs Hewlett-Packard ǵalymdarynyń keshki leksııalaryna qatysyp, elektronıkadaǵy eń sońǵy jańalyqtardan habardar bolyp otyrǵan. Bir kúni ol tipti Hewlett-Packard negizin qalaýshylarynyń biri Bıll Hıýlettke telefon soǵyp, elektronıka bólshegin suraıdy. Nátıjesinde, ózi suraǵan bólshegin alyp qana qoımaı, kompanııaǵa jumysqa ornalasady. Kompıýter qurastyrý isine qatty qyzyqqan Djobs osylaısha óz kompıýterin jasaýǵa qulshyna kirisedi.
Degenmen, ártúrli faktorlardy tizemin dep, izdenimpazdyqtyń, tapqyrlyqtyń, tabandylyqtyń jáne darynnyń rólin esh tómendetýge bolmaıdy. Jetkisi keletin adam mindetti túrde ter tógýi tıis, bul – shart. Joǵaryda aıtylǵan faktorlardyń bári sizdiń ómirińizde oryn alǵanymen de, qol qýsyryp otyrsańyz jetistikke jete almaıtynyńyz anyq.
Darhan О́MIRBEK,
«Egemen Qazaqstan»
