Agroónerkásip keshenin damytýdyń jańa deńgeıi

Memleket tarapynan agrarlyq ǵylym salasyna kórsetiletin kómek, serpindi ınnovasııalardy júzege asyrý úshin megagranttar bólý, ǵylymı-zertteý ju­mystaryna qarjy kólemin ulǵaıtý, jo­ba­lardy tehnologııalyq saraptaý men sy­naqtan ótkizetin iri ortalyqtar qurý sı­ıaqty kóptegen ózekti máselelerdi sheshý jol­dary kezek kútip tur.

Búginde Qazaqstanda 23 ǵylymı-zert­teý ınstıtýty, 14 tájirıbe sharýa­shy­ly­ǵy jáne 10 bilim taratý – Ekstenshn or­ta­lyǵy qyzmet atqarady. Al AQSh-ta – 10 ǵylymı-zertteý ınstıtýty, 91 táji­rıbe sharýashylyǵy, 2900 bilim tara­tý ortalyǵy, Argentınada 4 ǴZI, 47 tájirıbe sharýashylyǵy, 320 bilim tar­atý ortalyǵy bar. О́zge elderde de osyn­daı kórsetkishter tirkelgen. Ǵy­l­y­mı-zertteý ınstıtýttary, tájirıbe sha­rýashylyqtary jáne bilim berý or­ta­lyqtarynyń sanyna baılanysty biz­diń elde basqa memlekettermen sa­lys­­tyrǵanda «tóńkerilgen pıramıda» baı­­qalady. Qazaqstan ǵylymı-zertteý ın­s­­tıtýttary sany boıynsha kóptegen shet­­elderden ozyq tur, biraq bilim tara­tý ortalyqtarynyń sany anaǵurlym az. Bul ǵylymı-zertteý jumystary ná­tı­je­le­riniń óndiriske is júzinde en­gi­zilmeı jat­­qanyn, al bilim berý orta­lyq­tary ag­roónerkásip kesheni qyz­met­ker­leri úshin tek biliktilikti arttyrý kýrs­taryn ót­ki­zý­men ǵana shekteletinin kór­setip otyr.

Elimizdiń agroónerkásip kesheniniń ekonomıkalyq tıimdiligin joǵarylatý úshin Qazaqstandaǵy ǵylymı zertteýlerdiń nátıjesin óndiriske engizý, agrobızneske ozyq tájirıbe men bilimdi tartýǵa, aýyl kásipkerleriniń bilimderin kóterý úshin tájirıbe sharýashylyqtarymen ozyq bilimdi taratýdyń zamanaýı júıesin kó­beıtý qajet. Sondyqtan, Qazaqstanda ǵy­lymı-zertteý ınstıtýttarynyń sanyn kó­beıtýden góri ınnovasııaǵa beıimdelgen tá­jirıbe sharýashylyqtary men bilim ta­ratý ortalyqtarynyń sanyn arttyrý tı­imdi bolar edi. Sebebi, qazirgi tańda eldiń aýyl sharýashylyǵy salasynda jumys is­teıtin kásipkerlerdiń 12 paıyzynyń ǵana orta­dan joǵary jáne joǵary bilimi bar.

Memleket basshysy ǵylymǵa jańalyq alyp keletin jastar ekenin únemi aıtyp keledi. Olarǵa memleket tarapyna úl­ken qoldaýlar kórsetilýde. «Bolashaq» baǵ­darlamasy osynyń aıqyn kórinisi. Bi­raq, osy salada shet memleketterden ınnovasııalyq tehnologııalar men ozyq bilim transfertin tartatyn jańa for­mat­taǵy ǵalymdardyń sany óte tómen. Aı­ta ketsek, táýelsizdik alǵan 25 jylda aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha «Bolashaq» baǵdarlamasymen 70 jas ma­man ǵana shetelderde oqyp, biliktiligin art­tyryp kelgen. Básekege qabiletti, za­manaýı ozyq bilimmen qarýlanǵan, ja­ńasha oılaıtyn kásibı mamandardyń tap­shylyǵynan aýyl sharýashylyǵy salasynda ınnovasııalyq tehnologııalardy ıge­rý úrdisi baıaý júrgizilýde.

Oqý ornymyz 2010 jyldan bas­tap zert­teý ýnıversıtetine transforma­sııa­la­ný boıynsha strategııalyq ba­ǵyt­ta júıe­li jumystar atqaryp keledi. Trans­for­masııalaný tájirıbesine sheteldiń je­tekshi joǵary oqý oryndarynyń 13 bi­likti ǵalymy oń baǵalaryn berip, saraptamalyq tu­jyrymdamalaryn usyndy. Trans­for­ma­sııa sheńberinde, 2016 jyly ýnıversıtet­te Agrotehnologııalyq hab quryldy. Onyń qyzmeti agroónerkásip keshenine ın­no­­vasııalyq tehnologııalardy, startap-jo­balardy, ıdeıalardy tartýǵa, olar­dy ón­diriske engizýge, sondaı-aq, mem­leket-je­kemenshik áriptestiginiń te­tik­terin is­ke asyryp, ýnıversıtettiń ózin-ózi qa­rjylandyrýyn jáne derbestigin qam­ta­masyz etýge arnalǵan. Sol arqyly jalpy respýblıkanyń aýyl sharýashylyǵy sa­lasynyń básekege qabilettiligin art­ty­ratyn bolady. Qazirgi kezde Agro­teh­no­logııalyq hab negizinde AQSh, Eýropa já­ne Azııa memleketterindegi 36 ǵylymı orta­lyqpen tyǵyz áriptestik baılanys or­na­tylyp, álemniń 13 bedeldi joǵary oqý oryndarymen qos dıplomdy bilim be­rý baǵdarlamasy iske asyrylýda.

Búginde agroqurylymdar óndiriste úl­ken jetistikke tek ǵylym arqyly je­t­ý­ge bolatynyn jaqsy túsinýleri t­ı­is. Osy maqsatta biz stýdentter, magıs­trant­tar men PhD doktoranttardyń ón­diris oryn­da­rynda tájirıbeden ótýi má­se­le­sine ba­sa nazar aýdaryp, búginde oqý jos­pa­ry men akademııalyq kúntizbeni qaı­ta qarap, bilim alýshynyń óndiristik tá­­ji­rı­beden ótý merzimin 7 aıǵa deıin uzart­tyq. Bul jerde aıtatyn bir másele, ýnı­ver­sıtette bilim alýshylar 2-kýrs­tan bas­tap agrobıznesti uıymdastyrý pá­ni boıynsha ózderi shyqqan óńirlerdegi sha­rýashylyqtarda tájirıbeden ótip, bız­nes-josparlaryn jasaý úshin naqty má­limetter jınap, daıyn jobalaryn komıs­sııa aldynda qorǵaıdy. Stýdentterdiń oryn­daıtyn barlyq dıplomdyq, ma­gıst­rlik jáne doktorlyq dıssertasııa­la­rynda bir bólim zerttelip otyrǵan b­a­ǵyttyń ekonomıkalyq tıimdiligine ar­nalýy tıis. Bul talaptar keleshekte ma­mandardyń tájirıbege beıimdelýin já­ne agrarlyq naryqta suranysqa ıe bo­lýyn joǵarylatyp, kásibı biliktiligin art­tyrýǵa yqpal etedi.

Ýnıversıtetimizdiń dińgegi sana­la­tyn Agrotehnologııalyq hab qyz­meti aıa­synda búginde Kornel ýnı­ver­sı­te­­timen «Jergilikti almanyń per­s­pek­­­tıvti suryptarynyń gendik qor­yn zert­­teý», Kolýmbııanyń NASA ýnı­ver­sı­­tetimen, AQSh-tyń Mıchıgan shtaty ýnı­versıtetimen «Klımattyq model­deý arqyly dándi daqyldardyń ónim­di­­ligin josparlaý», Malaızııanyń Pýt­ra ýnıversıteti mamandarymen «Halal ónimder óndirisi tehnologııasy», Fınlıandııa ǵalymdarymen «Taǵam qaý­ip­sizdigi jáne veterınarııa» máse­le­le­ri boı­ynsha birlesken ju­mys­tar júr­gi­zil­ý­de. Sonymen qatar, Ame­rı­ka, Qytaı, Re­seı ǵalymdarymen birge «Zııan­kes­ter men sortańdardy aldyn ala anyq­taý» boı­ynsha, «Geoskan» men NASA ǵa­lym­darymen «Agroónerkásip k­e­she­nindegi táý­ekelderdiń ortaq júıesin qu­rý» jobala­ry júzege asýda.

Mundaı aýqymdy jobalar elimizdegi ǵy­­lymı-zertteý ınstıtýttarynda da júr­­­gizilýde. Mysaly, «Nan ónimin sh­y­ǵa­­­rýǵa arnalǵan mıkroorganızmder túr­­leriniń jıyntyǵy», «Organıkalyq aýyl­sharýashylyq ónimderin óndirý», «Aral teńiziniń qurǵatylǵan jerinde fı­to­­melıoratıvtik ósimdikterdiń tehnolo­gııa­syn qalyptastyrý», «Arnaıy mal azy­ǵyn daıyndaýdyń otandyq reseptýrasyn jasap, óndiriske engizý», «Qoıdyń «Ordabasy» tuqymynyń ónimdiligi jo­ǵa­ry, ekologııalyq taza etin shyǵarý» jo­ba­lary bar.

Aldaǵy ýaqytta Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń qoldanystaǵy ǵylymı-zert­teý ınstıtýttarynyń tıimdi jumys ja­saýy úshin salalarǵa baılanysty top­tastyryp, qurylymdaryn qaıtadan qa­rastyryp, olardyń bazalarynda 10-12 sa­lalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn qu­rý qajet. Bulaı bolǵan jaǵdaıda ǵy­ly­mı-zertteý jáne tájirıbelik-kons­trýk­torlyq jumystar júrgizýde ba­sym­­dyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtta­ry men joǵary oqý oryndaryna beriletin bo­­lady. Jergilikti jaǵdaılarǵa baı­lanysty tehnologııalardy anyqtaý já­ne onyń beıim­delýi maqsatynda jasal­ǵan zertteý­ler nátıjesi tájirıbeli sha­rýa­­shy­lyq­tar­ǵa berilýi kerek.

Qazaqstan ázirge jahandyq teh­no­lo­gııalyq keńistikke kirýge tolyq daı­yn emes, sebebi ǵylymı-zertteý já­ne tá­jirıbelik-konstrýktorlyq ju­mys­tar­dy qarjylandyrý kólemi, ǴZI men tá­ji­rı­be sharýashylyqtarynyń ǵylymı áleý­eti boıynsha álemdik tehnologııalyq tiz­bekke enbedi dese de bolady. Barlyq ǵy­lymı-zertteý ınstıtýttaryn sıfr­ly júıege kóshirip, agroınnovasııalyq park­ter quryp, jańa formasııadaǵy jas ǵa­lymdardy daıyndaý úrdisin kúsheıtý ke­rek. 

Keıingi kezde kóptegen jańa ınno­va­sııalyq jobalar óndiriste qoldaý tap­paı keledi. Oǵan qarjylyq keder­gi­ler, saraptamanyń joqtyǵy, jo­ba­lar­dyń teh­nologııalyq synaýdan ót­peýi, ǵa­lym­d­ar­dyń ǵylymı-zertteý ná­tı­je­le­rin ón­diriske engizýge deıingi jaýap­ker­shi­li­­giniń bolmaýy jáne ınno­va­sııalyq jo­ba­­lardy yntalandyrý meha­nı­zmd­e­riniń je­tildirilmeýi sebep.

Qazir zaman basqa. Qoǵam jańaryp, ózgerdi. Jańa dáýir jańa mindetter qoıyp, qoǵam­nyń barlyq salasyna jańasha kóz­qa­ras qalyptasa bastady. Búgingi álemde ult­tyq qundylyqtaryn saqtaǵan, básekege qabiletti, bilimdi de belsendi halyq qana bo­lashaǵyna se­nimmen qaraı alatynyn ómir­diń ózi kór­setýde. Memleket basshy­sy ozyq bi­l­im men tereń ǵylymsyz, rý­hanı jań­ǵy­rýsyz ekonomıkalyq je­tis­tikke je­tip, ór­kenıetten oryn alý múm­kin emes­ti­gin dáleldep, bolashaq baǵ­da­ry­myzdy aı­qyndap berdi.

Bul rette Elbasymyzdyń Qazaqstanda júrgizip otyrǵan agrarlyq saıasaty aýyl sharýashylyǵy salasyn órkendetý, ag­rarlyq bilim, ǵylym men óndiris ın­teg­rasııasyn damytý arqyly agro­óner­kásiptik keshende básekege qabiletti, eksportqa baǵyttalǵan ónimder kólemin arttyrýdy, elimizdegi taǵam qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi talap etýde.