Al adam denesiniń, shamamen alǵanda, úshten eki bóligi sýdan turatynyn bilesiz be? Mı jasýshalarynyń 85 paıyzy sý. Ony aıtasyz, adam súıeginiń de 25 paıyzy sýdan turady. Sý – ómir nári. Adam aǵzasyndaǵy sý udaıy qozǵalysta bolyp, jańaryp otyrýy tıis. Mamandardyń pikiri osyndaı. Ataǵy alysqa ketken Iran dárigeri Fereıdýn Batmangelıdj sýdyń adam ómiri úshin qajetti birneshe qasıeti bar ekenin aıtqan bolatyn. Sý súıek býyndary aýrýlarynyń aldyn alyp, ımmýn júıesin jaqsartady, qannyń qoıýlanýyna, júrek jáne mı tamyrlarynda qan qatparlarynyń qatyp qalýynan (tromby) saqtaıdy. Mıdyń jaqsy jumys isteýine de sýdyń paıdasy zor.
Adam aǵzasynda sý jetkilikti mólsherde bolsa, mı, júrek, ókpe, baýyr, búırek qalypty jumys isteıdi. Sý jetispese býyn shemirshekteri qurǵap, syrqatqa shaldyǵýǵa ákeledi. Adamnyń denesinde sý tapshy bolsa qan qysymy kóterilip, as qorytý júıesi buzylyp, mıdyń jumysy men este saqtaý qabileti nasharlaıdy. Kóptegen aýrý túrlerine shaldyǵý adam boıynda sýdyń jetkiliksizdigi saldarynan bolady.
Bul týraly da az aıtylyp júrgen joq. Biraq odan qorytyndy shyǵaryp jatqanymyz shamaly. Bul sózimizge naqty derek keltireıik. Germanııada ár adam ortasha eseppen alǵanda aıyna 90 lıtr sý tutynady eken. Al Fransııa men Ulybrıtanııada bul kórsetkish – 100 lıtr. Fınlıandııada ár adam aı saıyn 150 lıtr sý ishetin bolyp shyqty. Al Qazaqstanda ár adamnyń bir aıda ishetin sý mólsheri bar-joǵy – 36 lıtr. Basqa memleketterdiń turǵyndarymen salystyrǵanda 4-5 ese az. Munyń zardaby – elimizde júrek-qan tamyrlary aýrýlaryna shaldyǵatyndar qatary azaımaı otyr. Egde adamdar ǵana emes, jastardyń arasynda da osy keselge dýshar bolǵandar kóp. Osynyń aldyn alýǵa bola ma? Bolady. Oǵan dálel – Nazarbaev ýnıversıteti О́mir týraly ǵylymdar ortalyǵy ǵalymdarynyń zertteý eńbekteri. Osy ýnıversıtettiń professory, medısına ǵylymynyń doktory, AQSh-tyń ataqty ǵylymı ortalyqtarynda, ondaǵy eń bedeldi medısınalyq joǵary oqý orny – Djon Holkıns ýnıversıtetinde professor bolyp qyzmet atqaryp, biraz jyldardy araǵa salyp elge oralǵan Almaz Sharmannyń ómirdi uzartý men densaýlyqty jaqsartýǵa baılanysty jazǵan zertteý eńbekteri óte kóp. Onyń «Formýla zdorovıa», «Bıomedısına: zdorove ı dolgoletıe» kitaptaryn aıtsaq ta jetkilikti.
Qalyń kópshilik bul eńbekterdi jyly qabyldady. Keregin alyp, qajetine jaratyp otyr. Biraq bul mańyzdy taqyryp bir-eki kitaptyń nemese bir-eki jyldyń aınalasynda támam bolmaıtyny anyq. Udaıy zertteýdi qajet etetin másele. Basqasyn bylaı qoıǵanda, qazaqstandyqtardyń taza aýyz sýdy, bulaq sýyn jetkilikti paıdalanýy qajettigin Nazarbaev ýnıversıtetiniń О́mir týraly ǵylymdar ortalyǵynyń mamandary aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Biraq soǵan nemquraıdylyqpen qaraıtynymyz ókinishti. Aıtalyq qazir, ásirese, qyz-kelinshekter aryqtaýdyń ádis-tásilderin ǵalamtordan izdep, bas qatyryp jatady. Bul rette Nazarbaev ýnıversıtetiniń ǵalymdary usynyp otyrǵan eń qarapaıym ádis – sý arqyly salmaq qosýdan saqtaný. Tájirıbege qaraǵanda, sý jetkiliksizdigi saldarynan adamnyń aǵzasynda zattardyń almasýy buzylyp, denedegi maı qalyńdaı bastaıdy. Sonymen birge kalorııasy men maılylyǵy joǵary taǵamdardy mólsherden tys jáne jıi paıdalaný da semizdikke ákeletinin bilemiz. Sondyqtan tábetti ashý úshin as aldynda kóp mólsherde sý ishý qajet. Asqazandy sýǵa toltyrý arqyly tábetti shektep, tamaqty az jeıtin bolasyz. Bul da semizdiktiń aldyn alýdyń bir joly. Eń bastysy, sýdy jetkilikti mólsherde tutyný adam aǵzasyn jasartyp, teri qabattarynyń jaqsarýy men ájimderdiń tegistelýine múmkindik beretinin dárigerler áldeqashan dáleldegen. Sondyqtan sulý kóringisi kelip, túrli ota jasatýǵa júgiretin qyz-kelinshekter qoldan keletin osyndaı qarapaıym ádisterge de moıyn bursa quba-qup bolar edi.
Qazaqstannyń birqatar bóliginde taza aýyz sý ózekti másele ekenin jaqsy túsinemiz. Ony sheshý úshin memleket tarapynan «Aqbulaq» baǵdarlamasy qabyldandy. Bul baǵytta atqarylyp jatqan jumystar da bar. Biraq soǵan qaramastan, taza aýyz sý máselesi áli túbegeıli sheshile qoıǵan joq. Sondyqtan osy ózekti máseleni sheshýge septigi bar usynys aıtqymyz keledi. Mamandar jan-jaqty zertteý júrgizip, súzgiden ótken sýdan góri bulaq sýy adam aǵzasyna eń paıdaly degen tujyrym jasap qoıdy. Biraq biren-saran bolmasa, qazir bulaq sýyn paıdalanyp jatqandar joqtyń qasy. О́ıtkeni bulaq kózin ashpasań bitelip, sýy tartylatynyn bárimiz de bilemiz. «Bulaq kórseń – kózin ash» dep halyq tegin aıtpaǵan bolsa kerek. Keshegi keńestik kezeńde jaz jaılaýǵa kóshkende adamdardyń da, mal-jannyń da sý ishetin orny bulaq bolǵan joq pa? Tipti keıbir sharýashylyqtar egistik úshin osy bulaq sýyn paıdalanatyn. О́ıtkeni aryndy bulaqtardan táýligine mıllıondaǵan tekshe metr sý aǵatyn. Myńǵyrǵan maldy da, jerdi de sýarýǵa jetetin. О́ıtkeni qar keter-ketpes, kóktem shyǵar-shyqpas ýaqytta bulaq kózderi arshylyp, atshaptyrym aınalasy retke keltirilip, malshy qaýym qonys tebetin edi ǵoı. Sol ýaqytta, bir qyzyǵy, adamdar da, mal-jan da eshqandaı aýrý-syrqaýǵa shaldyqpaıtyn. О́ıtkeni bulaq sýy – kirshiksiz taza. Em. Qazir sonyń bári umyt qaldy. Jaılaý da joq, taza bulaq ta joq.
Júzdegen bulaq kózderin kóktem shyǵa arshýdy oılap jatqan da eshkim joq. Áıtpese Qazaqstannyń ońtústigi men shyǵysynda, qart Qarataý men Alataýdyń baýraıynda, Ereımentaý alqabynda jáne basqa da óńirlerde sýy mol ári bal tatıtyn bulaqtar bolǵanyn kónekóz qarııalar aıtyp otyrady. Qazirgideı taza aýyz sý tapshy bolyp otyrǵan shaqta sony qaıtadan qolǵa alsa qaıter edi? Bulaq kózderin ashý arqyly taza aýyz sýǵa qol jetkizýmen birge tabıǵattaǵy tepe-teńdikti saqtaımyz. Bul saýaby mol, ıgilikti is bolar edi. Kórshiles Reseı elinde aryndy bulaqtardyń sýyn jylý men energııa qýatyn alýǵa paıdalanyp otyr. Taza sýǵa qoly jetpeı otyrǵan aǵaıynǵa paıdasy men shapaǵaty tıetin osyndaı qam-qareket jasaýǵa bolmas pa? «Buǵan qyrýar qarajat kerek» dep daý aıtatyndar da tabylatyn shyǵar. Biraq halyq densaýlyǵynan artyq qandaı baılyq bolýy múmkin? «Bulaqtardy ashyp, tabıǵattaǵy tepe-teńdikti saqtaıtyn bolsaq, sý kózderi de sarqylmaıdy» degen oı aıtady mamandar. Sondyqtan bul máseleni de tıisti oryndar oılastyrsa, quba-qup bolar edi.
Ǵalym OMARHAN,
«Egemen Qazaqstan
