Osyndaı halyqtyq isti qaýzaǵan alqaly jıyn ótken aptada elordada bolǵan edi. «Orta bilim berý júıesiniń jaı-kúıi, problemalary jáne zańnamalyq retteý perspektıvalary» degen taqyryptaǵy parlamenttik tyńdaýda osy salaǵa qatysty kóptegen ózekti máseleler qozǵalyp, talqyǵa tústi. Máselen, Senat tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev orta bilim júıesinde sapadan góri sandyq kórsetkishterge kóbirek kóńil aýyp ketkenine nazar aýdara kelip, muǵalimder mártebesin kóterýge, grant bólýge, oqýlyq sapasyna qatysty tolǵaqty máseleler az emestigine toqtalǵan bolatyn. Adamnyń básekege qabiletti bolýy ulttyń tabysty damýynyń negizgi faktory ekenin aıtqan Q.Toqaev osy jıynda «múmkin, bilim keńistigindegi reformalardyń úzdiksiz júrgizilýin toqtata turý kerek shyǵar» degen oıyn da ortaǵa salǵan edi.
Shynynda, qazir elimizdegi bilim berý isi oıǵa oralǵanda «Ne isteý kerek?» degen suraq kóldeneń shyǵa beretini bar. О́ıtkeni bilim salasy boıynsha reformalardan kóz ashpaı kelemiz. Aldyndaǵy jumysty túıindep bolmaı, biraz basshylar óz reformasymen kelýdi ádetke aınaldyryp aldy. Árıne, ýaqyt talabyna saı ozyq ıdeıa, ómirsheń tirlik kerek. Ony eshkim de joqqa shyǵara almaıdy. Biraq joǵarydan jasalyp, tómendegilerge júkteletin tapsyrma ásirese muǵalimderge aýyr tıedi. Endi tóselip kele jatqanda taǵy biri kıip ketip jatady. «Bul qalaı?» dep oryndaýshylar aıta almaıdy. Aıtsa jep otyrǵan nanynan aıyrylýy múmkin. Muǵalim mekteptiń, dırektordyń bedelin oılaıdy. Dırektor ózinen joǵarydan asa almaıdy. Bilim tómen, tártip aqsap jatsa da, bári jaqsy, úlgerim 100 paıyz dep esep berýi kerek. Úlgerimi nashar oqýshynyń bolatyny belgili. Biraq bárin úlgertý jónindegi jasandylyq jalyqtyrmaıtyn boldy. Sondaı-aq «Oqymaıtyn oqýshy joq, muǵalim oqyta almaıdy» degen qaǵıda shyqty. Bul muǵalim bedelin quldyratpaı qaıtedi. Mundaı jaǵdaıda bilim sapasy týraly ne aıta alamyz. Synyptan synypqa oınap júrip attaıtyn bala bas qatyryp qaıtedi. Muny da eskerý kerek dep bilemiz.
Taǵy bir aıtarymyz, 11 jyl oqyp, UBT synaǵynan óte almaı qalǵandar joǵary oqý ornynyń dıplomyn alý úshin bir emes birneshe ret synaq tapsyrýǵa múmkindik aldy. Bul jastarǵa qamqorlyq pa, álde aqy tóleseń ǵana oqytatyn bilim oryndaryna jasalyp otyrǵan jaqsy «jaǵdaı» ma? Ata-anasynyń qaltasyn qaǵyp, qatyrma qaǵaz alǵan jastyń sol mamandyǵyna saı erteń jumysqa ornalasý jaıy qalaı bolady? Bul tásildi tek kásiptik bilimge, ıaǵnı dýaldy oqytýǵa burǵanymyz jón tárizdi.
Bilim berý salasynyń basyna nege bult úıirile beredi? Munyń sebebin el jaıyn bilmeı, erteń qalaı bolady, daıynbyz ba, oqý bazasy jetkilikti me, muǵalim bilegin sybanyp otyr ma – osy sekildi kóp máseleni eskermeı, ǵylymı negizin qalap, zerdeden ótkizbeı, jyly kabınette «nege bolmasyn» degen tuspaldan týǵan reformalardan izdegen jón sekildi. О́zimiz úlgi tutatyn órkenıetti elderde áldeqashan ornyqqan 12 jyldyq oqý úrdisine kóshý memleketimizde 2008 jyly qoldanysqa enýi kerek edi.
Ol Qazaqstan Respýblıkasynda bilim berýdi damytýdyń 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda túıindelip, úsh satysy aıqyndalyp, «On eki jyldyq bilim berýge kóshý kezeń-kezeńmen júzege asyrylatyn bolady. 2008-2009 oqý jyly birinshi synyp oqýshylary jańa baǵdarlama boıynsha oqı bastaıdy. 2009-2010 jylynan bastap 5 jáne 11-synyptardy 12 jyldyq bilim berýge kóshirý bastalady», dep taıǵa tańba basqandaı kórsetti. Biraq baǵdarlama bolǵanmen, ázirliktiń tııanaqsyzdyǵyna baılanysty 12 jyldyq oqý 2010 jylǵa, odan keıin 2015 jylǵa, endi 2019 jylǵa ysyrylyp otyr. Sóz basynda aıtylǵan Senat tyńdaýynda halyq qalaýlylary 12 jyldyq bilim beretin elderde oqýshylar bir aýysymda oqıtynyn, bizde eki aýysym bylaı tursyn, úsh aýysymdy joıa almaı otyrǵanymyz, qalada bul másele tipti qordalanyp bara jatqanyn alǵa tartqan edi.
12 jyldyqtyń máni – saýattylyq, ony bilý az, meńgerý qajet degenge saıady. Sol saýattylyq balabaqshadan bastalsa kerek. Mektepke deıingi mekemeniń ózi básekege qabiletti bolýǵa tıis deımiz. Birinshi synyptyń tabaldyryǵyn attaıtyn bala sol balabaqshadan 100 paıyz daıyn bolyp kelýi kerek. Aıtýshylardyń sózine qarasaq, ol kórsetkish qazir 100 emes, 70 paıyzdy quraıtyn kórinedi. Bul árıne resmı derek. Jańa oqýlyq jelisi synypqa daıyn bolyp kiretin balaǵa arnalǵan. Sol oqýlyqty meńgerý 0 synypta (0+11 synyp) eken. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda ul men qyz árip pen sandy tolyq meńgermeı keledi. Osy arada balabaqshamen qamtylmaǵan balanyń jaıy qalaı bolmaq? Munyń ishinde qııandaǵy aýyl balasy da bar. Balabaqshada bilikti mamannyń jetispeıtinin de joqqa shyǵara almaımyz. Mundaı qıyndyqtan shyǵýdyń jolyn izdestirgen keıbir bilim uıalary ózderiniń aýmaǵyndaǵy balalardy konkýrs arqyly birinshi synypqa qabyldaýdy jolǵa qoıǵan. Bul mektepke tıimdi bolǵanmen, balaǵa, ata-anaǵa tıimdi bola qoıa ma? Oǵan olardyń aıtar ýáji bilim mekemesi ornalasqan aýmaqtaǵy balamen muǵalim erte bastan jumys isteýi tıis eken. Ata-analaryna eskertip otyrýlary kerek. Bul aradaǵy bar salmaq taǵy da muǵalimge túsedi. Kóshe aralap, ata-analarymen jumys isteýi tıis. Keıde mundaı tıimdi degen tásildiń keri jaǵy bolmaı qoımaıtyny taǵy bar. Álgindeı konkýrsqa qatysyp, bastaryn aýyrtqysy kelmegen ata-analar oqýshyny únsiz qabyldaı salatyn orys mektebine bet bura salýy múmkin ǵoı.
Iá, bes kúndik oqý aptasy barlyǵyna birdeı bolmaı, jurtshylyqtyń túsinbeýshiligin týdyrýda. Sondyqtan da shyǵar Bilim jáne ǵylym mınıstri E.Saǵadıev Senattaǵy tyńdaýda «Bes kúndik oqý aptasynyń normalary bekitilgen. Biraq mekteptiń jaǵdaıyna jáne tıpine qaraı barlyǵyna birdeı engizý qıyn bolyp tur» dedi. Bul jumysty qalaı tıimdi atqarýǵa bolady degen suraqqa ómirin bilim berýmen baılanystyrǵan azamattar asyǵys is dep, aldymen pánder boıynsha negizgi sabaq kestesin anyqtap alý kerektigin, al qosymsha sabaqty ózinshe júrgizýdi usynady. Bul qazir mektep basshylary men muǵalimderge salmaq túsirip turǵanyna ókinishterin bildiredi.
Oqýlyq sapasyna saq bolsaq
Oqýlyq balaǵa bilim berip qana qoımaıdy, ol – otandyq ónim, el qaýipsizdiginde strategııalyq máni bar qural. Biraq sol oqýlyqtyń basyna áli bult úıirilip turǵandaı. Onyń sebebin «Oqýlyqtardy, oqý ádistemelik keshender men oqý-ádistemelik quraldardy óz qarjysyna daıyndaýdy qalaýynsha avtor, avtorlyq ujym nemese baspa uıymdastyrady» degen sózderden izdeý kerek sekildi. Másele osy jerde jatyr. Avtor qandaı adam, bilimi myqty ma, tilge jetik pe, ǵylymnan, ádistemeden, dál búgin balaǵa sabaq berýden habary bar ma? Bul talaptarǵa jaýap bolsa, oqýlyq ońalady. Qazirgi oqýlyq jaıly órshigen áńgime osy talap údesinen shyqpaýda jatqan tárizdi.
Otandyq tól oqýlyqtarymyz 1997 jyly jaryq kórdi. Sodan beri 20 jyl ótti. Biraq oqýlyq eldiń kóńilinen shyǵar emes. Shyqpaǵany óz aldyna mıllıondaǵan ul men qyzdyń obalyna qalyp júrgen joqpyz ba degen oı mazalaıdy. Oqýlyq túbegeıli túzelgenshe ár jyl saıyn mektep bitirip, bilim tabaldyryǵyn alǵash attaǵandar qıyndyǵyn kórip júre bermek pe? Al joǵary oqý oryndarynyń oqýlyǵy tunyp turǵan másele. Qalaı aıtsaq ta sapaly oqýlyq tereń bilimniń altyn arqaýy ekeni sózsiz.
Oqýlyq shyǵarýdy úılestirip otyrýdy da beldi bir mekemege júktesek artyq bolmaıdy. Ondaı mekeme táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary bolǵan. Ol Ybyraı Altynsarın atyndaǵy Bilim akademııasy edi. Keńes dáýiri qurdymǵa ketkennen keıin táýelsiz eldiń pedagogıkalyq ilimin ilgeri bastyryp, uıymdastyryp otyratyn ǵylymı ortalyqtyń negizin Elbasy Nursultan Nazarbaev burynǵy pedogogıkalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń negizinde akademııa qurý kerektigin tapsyryp, irge kótergende tusaýyn da ózi kesken edi. Keıin bul akademııanyń ishindegi eki ınstıtýt joıylyp, bas-basyna bılik quratyn ortalyqtar quryldy. Endigi jerde sol ortalyqtardy Bilim akademııasynyń quramyna qosyp, búkil bilim berý isi men tárbıe máselesin sonda júıeli uıymdastyrsaq eken.
Ustaz turmysyn umyt qaldyrmaıyq
Osy maqalany jazý kezinde Astana qalasyndaǵy eki bilim mekemesinde bolyp, óńirlerdegi tilshilerden materıaldar jınaǵan edik. Endi soǵan toqtalyp kórelik. Birinshi, ózimiz bolǵan qala mektepteriniń tynys-tirshiligi jaqsy eken. Tájirıbesine, sanatyna, saǵat sanyna qaraı bir shoǵyr ustazdar 180-200 myń teńgeniń ústinde aılyq alsa, jas mamandar 60 myń teńge, keıde jumysyna qaraı 70 myń teńge jalaqy enshileıtin kórinedi. Árıne, mıllıon teńge alatyndardyń qatarynda bul bir tamshydaı bolar. Sonyń ishine synyp jetekshisine 4,5 myń teńge, dápter teksergenge 3,5-4 myń teńge qosylatynyn aıta keteıik. Laboranttar 30-40 myń teńgeni, tehnıkalyq qyzmetkerler men kúzetshiler 30-35 myńdy mise tutady. Árıne, baspanasy barlar kún kórer, al páter jaldap turǵandardyń tirligi tyǵyryqqa tirelmeıdi dep aıta almasaq kerek. Muǵalimderdiń jetpeı jatýy da osyǵan baılanysty ekeni beseneden belgili. Eger qalalyq jerde jas mamandar ózine ózi kelip alǵansha, tura turatyn jataqhana salynsa, aýylda da sondaı bir shara iske assa, qaraılasqan qamqorlyq bolar edi. Mundaı ıgilikti isti atqaryp jatqan mekemeler elimizde barshylyq. Ustazdarynyń tirligin ońaltyp baryp, bilimniń sapasyn surasaq jarasatyn sekildi.
Utymdy ádistemelerdi ulttyq tárbıemen ushtastyrsaq
Taǵy bir aıtarymyz ulttyq tárbıe edi. Sol ulttyq tárbıeni keı tusta bilim berýdiń kóleńkesinde qaldyryp alǵandaımyz. Sodan ba deımiz, oqýshylardyń arasynda jat qylyqtardyń keıde órship ketip jatqany. Ál-Farabı babamyzdyń tárbıesiz bergen bilim qumǵa quıǵan sýmen teń degenin jıi aıtamyz. Biraq ony oryndaý jaǵy kemshin soǵyp jatyr. Jalpy, tárbıe máselesin bilim isimen qatar alyp júrip, qajet bolsa, búkil jurtty jumyldyratyn strategııalyq baǵdarlama túzsek te artyq bola qoımas. Sebebi búgingideı qubylmaly zamanda urpaqty ustaı almasaq «Qaterli jerde qapersiz otyrdyq. О́zimizge ókpelemesek, ózgege ókpeler bet joq» (A.Baıtursynuly) bolyp júrmesin.
Zaman aǵymyna qaraı balany aǵylshyn tilinde oqytý qolǵa alynyp jatyr. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń deregine júginsek, 5 myń ustaz kýrstan ótetin kórinedi. Sol oqý kezinde talaptanýshylar bir aıdan bes aıǵa deıingi aralyqta tildi meńgerip shyǵýy tıis. Olardyń aılyǵy saqtalyp, oqý kezinde qonaqúıde turatyn bolsa kerek. Bul – úlken joba. Joǵary synyptarda tórt pándi aǵylshyn tilinde oqytý mindeti jáne bar. Joǵary oqý oryndarynda bes jyl boıy áreń meńgergen tildi bes aıda bilip shyǵý ońaı bola qoıar ma? Termınderdi kóńilge túıgenmen, sabaq túsindirý jaǵy qalaı bolady. Ásirese, jaratylystaný pánderin aǵylshyn tilinde ekiniń biri júrgize ala ma? Bul da bir naýqanshyldyqtyń túri bolyp júrmeı me?
Til degennen shyǵady, sońǵy jyldary qazaq baýyrlarymyz óz ul-qyzyn orys synybyna beretindi ádetke aınaldyryp bara jatqan sekildi. Bul qalaı degen suraq ár jerden shań bere bastady. Osy máseleni «Egemen Qazaqstan» gazeti (13.09.2017) kóterip, Astanadaǵy №84 mektep-lıseıindegi orys tili synybynyń 90 paıyzy qarakóz qandastarymyzdyń urpaǵy ekenin qalyń jurtqa jetkizdi. Qazaq synyptarynda 38 ózge ult ókili oqysa, orys synybynda baqandaı 336 qazaq balasy partada otyr eken. Al estip-bilgen myna mysalǵa júginer bolsaq, elordadaǵy negizinen óz baýyrlarymyz shoǵyrlanǵan jańa shaǵyn aýdandaǵy №72 mektep-lıseıdiń bastaýysh synyptarynda, ıaǵnı 41 qazaq synybynda – 1010 bala, 49 orys synybynda 1480 bala oqysa, sońǵysyndaǵy oqýshylardyń 80 paıyzy óz ul-qyzdarymyz bolyp shyqty. Bıyl birinshi synypqa 398 bala qabyldanypty. Qazaq synybynda – 144 bala, orys synybynda 254 oqýshy oqyp jatyr. Orys synyptarynyń negizgi arqaýyn qazaq balalary quraıdy. О́zge ult balalary sanaýly kórinedi. Bul qalaı degen suraǵymyzǵa tıisti azamattar buǵan kezinde qazaq mektebin bitirgen jas ata-analar baryp jatqanyn alǵa tartty. Olarǵa balalaryńyzdy qazaq synyptaryna berińiz degen kezde aıtatyn ýájderi ózderiniń qazaq mektebin bitirgenin, sodan áli kúnge deıin qıyndyq kórip júrgender, endi ondaı «qasiretti» ul-qyzdarynyń basynan ótkizgisi kelmeıdi eken. Sonymen qatar, táýelsizdik alǵanymyzǵa shırek ǵasyrdan assa da Úkimet pen Parlamenttiń memlekettik tilge kóshe qoımaǵanyna, kóptegen mekemeler áli de resmı tilde sóılep, qujat almasatynyna renishterin bildiretin kórinedi. Orys tildi ata-analar bolsa, qazaq synybyna balalaryn berýge beıimdik tanytyp, urpaǵynyń eki tildi meńgerýine múddeli ekendikterin aıtyp, kómek suraıtynyn jetkizedi. Buǵan otandyq bilim isindegi áttegenaılarda áser etip jatpasyna kim kepil. Qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý isi qolǵa alynyp jatyr. Osyny jete túsinbegender aldaǵy jaǵymsyz jaıdy órshitip jibermeı me degen oı sanany shyrmaı beredi. Osyndaı oralymsyzdyqtyń aldyn alýdy erte oılastyrǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tereń máni bar maqalasyndaǵy ulttyq ıdeıany túısine alsaq, rýhymyz asqaqtaı túseri anyq. Memleket basshysy: «О́tken HH ǵasyr halqymyz úshin qasiretke toly, zobalań da zulmat ǵasyr boldy. Birinshiden, ulttyq damýdyń kóneden jalǵasyp kele jatqan ózimizge ǵana tán joly birjola kúıretilip, qoǵamdyq qurylymnyń bizge jat úrdisi eriksiz tańyldy. Ekinshiden, ultymyzǵa adam aıtqysyz demografııalyq soqqy jasaldy. Onyń jarasy bir ǵasyrdan beri áli jazylmaı keledi. Úshinshiden, qazaq tili men ádebıeti qurdymǵa kete jazdady», degen ashy bolsa da ashyq aıtqan tolǵamynyń astarynda qanshama shyndyq jatyr deseńizshi.
Taǵy da bir dáıek keltire keteıik, Astanadaǵy №22 orys mektep-gımnazııasynda bolǵanymyzda da kóńil jabyrqatar jaılarǵa kýá boldyq. 1700 bala oqıtyn bilim uıasynda 3216 bala bilim alýda. Bıyl birinshi synypqa kelgen 1640 balanyń 909-y qazaq balalary. Mekteptegi barlyq oqýshylardyń negizin qazaqtyń ul-qyzdary qurap otyr. Bir ókinishti jaıdy estigende tas tistegendeı boldyq. Birinshi synypty bylaı qoıyp, qaladaǵy qazaq mektepterinde 5, 8, tipti 10 synypta oqyp jatqan balalaryn ata-analary orys tildi bilim mekemelerine berýge nıet tanyta bastapty. Ondaı ata-analardyń qatarynda ájeler men atalar da az kezdespeıdi eken. Bul qalaı degenderge, olar ártúrli syltaýlar aıtyp, qashqaqtaıtyn kórinedi. Bir zamandary qazaq mektebi dep edik, endi qazaq mektebinen balalarymyzdyń ala kóńil etip ala qashý ulttyq rýhymyzdyń álsizdiginen be, álde basqalaı jaǵdaılar áser etip otyr ma? Halqymyz saýatsyz emes, otyra qalǵan jerde tórtkúl dúnıeni túgendep áńgime qozǵaıdy. Soǵan qaraǵanda, «Ultyna, jurtyna qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» (Á.Bókeıhan) degen aqıqat shyǵar.
О́ńirlerdegi órender qaı tilde bilim alýda
Endi oblystardaǵy tilshilerden alǵan materıaldarǵa kezek berelik: Aqtóbe qalasynan áriptesimiz Temir Qusaıyn jibergen derekke den qoısaq, qazaq balalarynyń 12,8 paıyzy (14429) orys tilinde oqıdy. Al Qaraǵandydaǵy tilshi Mıras Asan qaladaǵy 78 mekteptiń 10-y taza qazaq mektebi de, 57-si aralas ekenin aıtyp, sol aralas mektepter bastaýysh synyppen shektelip otyrǵanyna ókinishin bildiredi. «Sonyń saldarynan 4- synypty bitirgen oqýshylar odan ári taza qazaq mektebin izdeýge májbúr. Úıiniń qasynda mektep bola tura tań atpaı qalanyń ekinshi bir túkpirine sabylý qanshalyqty ádiletti», deı kelip, «Jalpy bastaýyshtan soń qazaq synyptaryn taratyp jiberý týraly zań tarmaǵy qaıda jazylǵan? Sondyqtan bilim basqarmasy bul iste beıtaraptyq tanytpaýy tıis. Muny zerttep bastaýyshpen ǵana qazaq tilinde synyptar shyǵarýmen shekteletin mektepterde ana tilimizdegi synyptardyń jalǵasýyna qandaı da bir qareket jasaýy qajet» depti. Oryndy pikir sol sekildi Qostanaı oblysyndaǵy Názıra Járimbet ata-ananyń aıtqan ýájin, mektep dırektorynyń túıtkilin jiberipti.
«Meniń qyzym Jámıla Seıthanova Qostanaı qalasyndaǵy M.Gorkıı atyndaǵy orys tilinde bilim beretin gımnazııanyń 1-shi synybyna bardy», degen ata-ana Baljan Medebaeva «Testten qyzym orys mektebine de, qazaq mektebine de ótken bolatyn. Biz orys mektebin tańdadyq. Bul tańdaý kezinde ábden oılandym, kóptegen ata-analardyń, muǵalimderdiń pikirlerin tyńdadym, biraq orys mektebin qaladym. Onyń birneshe sebepteri bar. Birinshiden, qazaq tilinde bilim beretin mektepter ulttyq tárbıege, qazaq tilin úırenýge basymdyq beredi, olar jalpy bazalyq bilim berýdi keıingi orynǵa qoıady. О́ıtkeni balalar birinshi synypqa eshqandaı daıyndyqsyz, qazaq tilin bilmeı keledi. Barlyq kemshilik balabaqshadan ketedi. О́ıtkeni, qazaqsha balabaqshalar balaǵa jetkilikti til úıretpeıdi, durys daıyndamaıdy. Búldirshinderdiń barlyǵy oryssha sóılep júredi. Balabaqshaǵa bir-eki orys balasyn alyp kelse, soǵan máz bolady. Al shyn mánisinde eki orys bala kelse, olar balabaqshadaǵy bar balany búldiredi, olar álgi eki balamen oryssha sóılesip ketedi. Tildik ortanyń jutańdyǵy balabaqshadan bastalatyny aqıqat», deıdi. Ol sondaı-aq qyzy barǵan Gorkıı atyndaǵy gımnazııa oblystaǵy eń úzdik mektepterdiń biri ekenin jáne Máskeýdiń jetekshi ýnıversıtetteriniń baǵdarlamasymen jumys isteıtinin aıtypty. Reseı ýnıversıtetterinde sheteldik stýdentterge arnalǵan granttar bar. Olar barlyq elderden talapty, daryndy túlekterdi jınaý úshin Qazaqstannyń mektepterimen de jumys isteıdi, onyń ishinde Qostanaıdaǵy gımnazııamen de uzaq jyldan beri baılanys jasap keledi. Gımnazııada bilim deńgeıi óte joǵary, máskeýlik ýnıversıtet ǵalymdary mektepke kelip, semınarlar ótkizip turady. Oqýshylardy testileýden ótkizedi. Osy gımnazııada oqıtyn barlyq orys balalary erteń Reseıde oqýǵa daıyndalady. Reseı joǵary oqýlary Qostanaıda osy gımnazııa men fızıka-matematıka lıseıiniń túlekterin qýana alady. Buǵan ne deýge bolady?
Aýyldaǵy qazaq mektepteri nege muqtaj?
Amangeldi aýdanyndaǵy A.Nurmanov atyndaǵy orta mektep dırektory Qýandyq Shoǵalov aýyl mektebinde eń aldymen materıaldyq baza álsiz ekenin aıtady. «Mysaly, aýyl balasy ınternetti paıdalana almaıdy desem bolady. Internettiń jyldamdyǵy joq, kompıýter jetispeıdi. Qala mektepterimen salystyrǵanda bul jóninen aýyl balasy tym artta qalyp keledi. Ekinshiden, shalǵaıdaǵy aýyl mektepteri kadr, muǵalim tapshylyǵyn kórip otyr. Mysaly, Amankeldi aýdanyndaǵy mektepterdiń eshqaısysy da bul ózekti máselelerden tys turǵan joq dep aıta alamyn.
Bizdiń mektepte matematıka páni muǵalimi joq. Tórt jyldan beri Arqalyq pedagogıka ınstıtýtynyń stýdentteri kelip sabaq beredi. Aǵylshyn tiliniń muǵalimi jetispeıdi. Úshinshiden, muǵalimderdi qos mamandyqqa daıyndaý toqtady. Olar shaǵyn jınaqtalǵan mektepter úshin aýadaı kerek edi. Aýylǵa jas muǵalimder kelmeıdi. Grantpen túsken stýdentter dıplom alǵan soń, aýylda 2-3 jyl jumys istese durys bolar edi, biraq ol da saqtalyp otyrǵan joq. Tórtinshiden, bes kúndik oqý kestesi aýyl mektepteri úshin óte qolaısyz. О́ıtkeni, bala tańerteńgi 8-den 3-ke deıin oqıdy. Balalardyń qarny ashady. Aýylda 3-4 balasy mektepte oqıtyn kóp balaly otbasylar bar. Mektepten tamaq ishý úshin ár balaǵa keminde 100 teńge kerek. Ata-ana tórt balaǵa kún saıyn 400 teńgeni qalaı taýyp beredi? Aýylda aı saıyn aılyq alyp otyratyn jumys ta joq qoı? Bes kúndik oqý ózi jetpeı jatqan muǵalimder úshin de qolaısyz. Taǵy bir túıtkil – qys aılarynda tańerteń úıden erte shyǵý balaǵa qıyn. Qaladaǵydaı avtobýspen júrmeıdi. Aýyldyń jaǵdaıyn, aýyl mektebiniń jaıyn eshqandaı eskerilmesten ózgerister jasala beretini qalaı?» deıdi.
Bul otandyq bilim isiniń keı tustaǵy sóz ben jumysynyń úılespeıtinin kórsetsek kerek. Buǵan jergilikti jerden jetetin bári «keremet» delinetin, órge tómen aǵylyp jatatyn aqparattar, «kem-ketigimiz joq, arasynda sál ǵana» dep kósile sóıleıtinder de az «úles» qosyp júrgen joq pa deımiz.
Sonymen, bilim berý isi aqaýsyz aqıqat pen tárbıege táýeldi bolyp tur. Ana ǵasyrda: «Ár urpaq ózine artylǵan júkti jeter jerine aparyp tastaǵany durys, áıtpegende bolashaq urpaǵymyzǵa asa kóp júk qaldyryp ketemiz. Keıingi urpaq ne alǵys, ne qarǵys beretin aldymyzda zor sharttar bar», dep edi-aý Alash kósemi Álıhan Bókeıhan. Osyny ult bolyp, jurt bolyp uqsaq ózimiz de, urpaǵymyz da utyla qoımas.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen
Orynbaı Balmurat,
«Egemen Qazaqstan»
