Melvılldiń ómirbaıanynda shákirttik kezeń bolǵan joq. Ol ádebıetke synalap, áýpirimdep enbedi, basa-kóktep kirdi. Onyń birinshi kitaby «Taıpı» birden-aq oǵan Amerıkada, sodan keıin Anglııada, Fransııa men Germanııada abyroı-ataq áperdi. Odan, onyń sheberligi shyńdalyp, kitaptarynyń mazmuny neǵurlym tereńdeı tústi, al tanymaldyǵy túsiniksiz túrde kúrt qulady. XIX ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynda Melvılldi zamandastary múlde umytqany sonsha, jetpisinshi jyldary talantyna bas ııýshi bir aǵylshyn ony Nıý-Iorkte tabanynan taýsyla suraý salyp izdep taba almaǵan. Melvıll bolsa, bul shaqta esen-saý, sol Nıý-Iorkte turyp, kedende júk qaraýshy bolyp qyzmet atqaryp jatqan.
Melvılldiń qaıtys bolǵannan keıingi shyǵarmashylyq murasynyń taǵdyry da súlesoq samarqaýlyqpen tumshalandy. Ol, tipti, ómir súrmegendeı, ondaı jazýshy ómirde bolmaǵandaı ahýal-aýan qalyptasty. 1919 jyly jazýshynyń týǵanyna júz jyl tolǵan kezde bul oqıǵa atalyp ta ótilmedi, saltanatty jınalys ta, mereıtoıǵa arnalǵan maqalalar da bolǵan joq. Áıgili kúndi tek bir-aq adam – sol shaqta Melvılldiń tuńǵysh ómirbaıanyn jazýǵa kirisken Reımond Ýıver ǵana eske aldy. Eki jyl ótken soń shykqan kitap «German Melvıll, teńizshi hám mıstık» dep ataldy. Ýıverdiń bul qulshynys-jigerin sol jyldarda Amerıkada asa máshhúr tanymaldyqqa ıe bolǵan belgili aǵylshyn jazýshysy D.G.Loýrens qoldady. Ol Melvıll jaıynda eki maqala jazyp, olardy 1923 jyly óziniń «Klassıkalyq amerıkan ádebıeti týraly etıýdter» atty maqalalar jınaǵyna engizdi.
Amerıka sóıtip óziniń Melvıllin eske aldy. Jáne eske alǵanda qalaı deseńizshi! Jazýshynyń kitaptary mol taralymdarmen qaıtadan basyla bastady, muraǵattardan jarııalanbaǵan qoljazbalar shyǵaryldy, Melvıll shyǵarmalarynyń jelisimen kınofılmder túsirilip, spektaklder qoıyldy. Sýretshilerdiń qııalyn Melvıll somdaǵan beıneler terbedi.
Álbette, melvılldik «dúrbeleń» ádebıettanýǵa da qanat jaıdy. Iske ádebıet tarıhshylary, ǵumyrbaıanshylar, synshylar kiristi, tipti ádebıetten alys adamdar – tarıhshylar, psıhologtar men sosıologtar da shet qalmady. Melvılltanýdyń jińishke jylǵasy tasqyndy darııaǵa aınaldy. Búginde tasqyn birshama báseńsigenimen, álde de tolas taba qoıǵan joq. Jurtty dúr silkindirgen sońǵy janalyq 1983 jyly boldy. Bul joly Nıý-Iork shtatynyń soltústiginde qańyraǵan qambadan kezdeısoq Melvıll qoljazbalary men onyń otbasy músheleriniń hattary saqtalǵan eki shabadan jáne aǵash sandyq tabyldy. Sol sol-aq eken, júz elý melvılltanýshy álgi jańa jadyǵattardy zertteýge, Melvıll ǵumyrnamasyna qajetti tolyqtyrý-túzetýler engizýge qulshyndy.
Búginde meıli álemdik, meıli amerıkalyq ádebıet tórindegi Melvılldiń ornyna kúmán-talas týdyrý eshkimniń oıyna da kirip-shyqpaıdy.
Nıý-Iorkte boı kótergen amerıkan jazýshylarynyń Panteonynda oǵan Irvıng, Kýper, Po, Gotorn jáne Ýıtmendermen qatar qurmetti oryn berilgen. Jurt ony súıip oqıdy, rýhy qadir-qurmetke bólengen. Tirisinde jazýshynyń túsine de kirmegen uly dańk, uly taǵdyr! Qaı jazýshynyń da ónege tutyp, arman etip, qyzyǵýyna turarlyqtaı.
German Melvıll 1819 jyldyń 1 tamyzynda Nıý-Iorkte sheteldik alys-beris, saýda-sattyqpen aınalysýshy orta qol kommersanttyń otbasynda dúnıege keldi. Tórt ul men tórt qyzy bar kóp balaly otbasy bir qaraǵanda baqýat-berekede ómir keship jatqan. Áıtkenmen, ómirge ózindik nyshanmen kelgen bolashaq jazýshy týǵan jyly elde ekonomıkalyq daǵdarys bastalǵan-dy. Melvılldiń ákesi sharýasy kúızelip, taqyrǵa otyrǵandardyń arasynda qaldy. Kásibinen aıyrylyp, úıin satýǵa májbúr bolǵan ol aqyrynda taǵdyr soqqysyna shydamaı, esi aýysyp óledi.
Áke ólimi Melvıll ómirindegi alǵashqy qasiret mejesi eken. Jasy nebári on ekige tolǵanymen, endi balalyq bitti. Ol mektepti tastap, bank keńsesine qaǵaz kóshirýshi bop jaldandy. Sosyn óziniń naǵashysy Tomastyń fermasynda jalshylyqta júrdi. Sharýanyń aýyr eńbegi áli buǵanasy bekimegen ulǵa qıyn soqqandyqtan, ol muǵalim bolýdy uıǵarady. Bul úshin Olbanıdiń klassıkalyq gımnazııasynda bir jyldyq kýrstan ótýine týra keledi. Biraq muǵalimdiktiń de azaby az bolmaı shyqty... Aqyry oǵan deıin de kóptegen Melvıllder – atalary, aǵaılary nemere baýyrlary ótken bir-aq jol – teńizge aparatyn jol qalyp edi. О́ziniń alǵashqy teńiz joryǵyna Melvıll Nıý-Iork pen Lıverpýl arasynda júıeli qatynaıtyn «Áýlıe Lavrentıı» júk-jolaýshy kemesinde ıýnga bolyp 1839 jyly attandy. Osydan bir jarym jyl ótkende bolashaq jazýshynyń tolaıym tórt jylǵa sozylǵan «teńizdegi uly shytyrman oqıǵalary» bastaldy.
Amerıkalyq kıt aýlaý kásibine jol ashqan Nıý-Bedford qalashyǵynyń aılaq mańyndaǵy shaǵyn shirkeý syrtyndaǵy otyrǵyshtardyń birinde qaǵylǵan metall taqtaısha 1841 jyldyń 3 qańtarynda «Akýshnet» kıt aýlaý kemesimen júzip keter qarsańynda osy otyrǵyshta German Melvıll otyrǵandyǵyn habarlaıdy. «Akýshnette» bir jarym jyl júzgen Melvıll matrostyq ómirdiń shyrǵalańǵa toly, tuzdyqty dámin meldekteı tatyp kórdi. Eńbegi esh, tuzy sor azap-beınetke tózbegen ol Markız arhıpelagy araldarynyń birindegi aıal kezinde bir matros joldasymen birge kemeden qashyp ketti. Araldy kezip júrgen kashqyndar kannıbaldardyń qolyna túsedi. Alaıda, adam jegishter Melvılldi jemeıdi. Tutqyn retinde ustasa da, qonaq dep syılaıdy. Degenmen, bir aı shamasynda ol qonaqjaı kannıbaldardan qashyp ketip, dál osy kezde taıaý tóńirektegi shyǵanaq qoltyǵyna zákir tastaǵan avstralııalyq «Lıýsı Enn» kıt aýlaý kemesine matros bop jaldanady. Mundaǵy tártipterdiń de «Akýshnettegi» qatal súrginnen aıyrmashylyǵy shamaly eken. Sodan, 1842 jyldyń 24 qyrkúıeginde, ishinde Melvıll de bar, bir top matros keme Taıtı jaǵalaýynda turǵan kezde búlik shyǵaryp jergilikti túrmege qamalady. Bir aıdan soń Melvıll odan da qashyp shyǵyp, kórshiles Eımer aralyna jetip, onda Nantaketke tirkelgen «Charız ben Genrı» amerıkalyq kıt aýlaǵyshyna qaıtadan kiredi. Biraq bul joly onyń matrostyq qyzmetiniń merzimi jarty jyl dep kelisiledi. Jarty jyl ótken soń sertine berik kapıtan Melvılldi Gavaıda túsirip ketti.
Melvıll elin saǵynǵanmen, jol alys, aqshasy joq edi. Amaly quryǵan ol Gonolýlý aılaǵynda tap kelgen amerıkalyq «Qurama Shtattar» fregatyna áskerı qyzmetke kirýge tilek bildiredi. Sóıtip, velbot eskekshisi áskerı tenizshi bolady. Áıtkenmen, fregat úıge asyqpaıdy. Keme Markız arhıpelagy, Taıtı, Valparanso, Kalıao, Rıo-de Janeıro jaǵalaýlaryna soǵyp, tek sodan keıin ǵana Bostonǵa bet túzeıdi. Melvılldiń áskerı-teńiz qyzmeti bir jarym jylǵa sozylady. Flot tirligi kıt aýlaýshylyqtan máz kórinbedi. Aqyry, 1844 jyldyń 14 qazanynda taqyr-taza qyzmetten bosap, anasy men ápke-qaryndastary turyp jatqan Lansınbýrgke tartty. Bári baıaǵy qaz-qalpyna keldi. Melvıll úıinde, jumys joq, qalta tesik. Janǵa súıenish jalǵyz medeti – jınaǵan ómir tájirıbesi, kól-kósir áseri, dos-jaran, týys-týǵandarǵa tildiń maıyn tamyza aıtar qyzǵylyqty áńgimeleri.
Melvıllge ózi bastan keshken shytyrman oqıǵalar jaıynda kitap jaz dep keńes bergen aqyldy kisiniń kim ekeni anyqtalǵan joq. Bir jaqsysy, ondaı adam tabylǵan ári sony ol qabyl alǵan. Alǵashqy taqyryp – kannıbaldar arasyndaǵy ómiri. Áıtkenmen, arqan, eskek, zákir shynjyryna úırengen qoldar qalamǵa ońaılyqpen ılige qoımady. Iá, jazýshylyq ónerdiń óz zańdary bar. Kitaptyń jalpy qurylymy, oqıǵa, til, máner, janrlyq túıtkilder aldan shyqty. Oı órisi men bilim keńeıtýdiń qajettigin ótkir sezindi. Ádebı kórkemdik pen sheberlik syrlaryna qanyǵý kerek-ti. Jańa bastaǵan avtordyń tarıh, jaǵrapııa, etnografııa boıynsha eńbekterdi súzýine, jıhankezderdiń jazbalarymen, mıssıonerlerdiń traktattarymen, teńiz saıahatshylarynyń estelikterimen tanysýyna týra keldi. Endi onyń ústeliniń ústinde romandar, hıkaıattar men áńgimeler, aǵylshyn hám amerıkan jýrnaldary men orfografııalyq sózdikter úıilip jatatyn boldy. Ol endi fılosoftardyń, teologtardyń eńbekterin zerdeleı oqyp, dúnıe men adam haqynda birtindep óziniń jeke túsinigin qalyptastyra bastady. Bul úrdistiń satyly kezeńderi onyń kitaptarynan kórinis tapqan.
Ári qaraıǵynyń bári bir ǵajaıyp tústegideı bolǵan. Iri aǵylshyn baspageri Djon Merreı qoljazbamen tanysyp shyǵyp, 1846 jyldyń basynda «Taıpı» romanyn jedeldete shyǵaryp jiberedi. Budan soń ile-shala kitaptyń amerıkalyq basylymy jaryq kóredi. «Adam jegishter arasynda ómir súrgen adam» retinde Melvılldiń ataǵy dúrkirep aspanǵa kóterildi.
Jurt onyń kitabyn qunyǵa oqyp, ol jaıynda qyzý pikirtalas óristedi, amerıkan jýrnaldary «Taıpıdi» talqylaǵan resenzııalar jarııalady. Olar jas avtordy madaqtady, keıbireýleri sókti. Shet tilderdegi alǵashqy tárjimalar paıda boldy. Bul shaqta kókiregine óziniń jazýshylyq darynyna degen kámil senim uıalatqan «Omý» atty ekinshi kitabyna kirisip, ony 1846 jyldyń aıaǵyna karaı támamdady. Qoljazba Anglııa men AQSh-ta basylýǵa dereý alynyp, Melvıll bul shaqta úshinshi kitapty («Mardı») jazyp jatty. Ol kásipqoı ádebıetshiniń azapty jolyna túsken edi.
Amerıka áýel bastan teńizshiler eli bolatyn. Onyń qalǵan dúnıemen barlyq saýda, ekonomıkalyq, saıası hám mádenı baılanystary Atlant jáne Tynyq muhıt arqyly júzege asyryldy. Mal sharýashylyǵy dendep damı qoımaǵan jáne áli munaı kózderi ashylmaǵan Amerıkada etke, toń maı, bylǵary, janar-jaǵarmaıǵa degen suranys negizinen kıt aýlaý kásibi esebinen óteldi. Kıt maıy tamaqqa da, mashınalardy maılaýǵa da birdeı qoldanyldy, kıt terisinen jetekshi beldikter (búkil ónerkásip sý qýatymen jumys istedi) men aıaq kıim ultandary daıyndaldy, amerıkalyqtardyń keshteri men túnderin spermasetti shyraqtar jaryqtandyrdy. Endeshe, álemdik kıt aýlaý flotyndaǵy 900 kemeniń 735-i amerıkalyqtarǵa tıesili bolǵany da tańdanarlyq emes. Naq Amerıka teńiz romanynyń Otany bolǵandyǵynyń syr-sebebin de osydan izdegen jón.
Melvılldiń barlyq derlik romandary («Mardı», «Redbern», «Aq Býshlat», «Mobı Dık»,» «Izraıl Potter»), keıbir hıkaıattary («Benıtte Sereno», «Enkantadas», «Bıllı Badd») men birqatar óleńderi («Djon Marr jáne basqa matrostar» jınaǵy) tutastaı nemese ishinara teńizdik janrǵa qosyla alady. Bul ábden qısyndy. Teńiz saıahaty tirshilik-bolmystyń Melvıll tym táýir biletin salasy boldy.
Onyń «Aq Býshlaty» – flottyq erejelerdiń adamgershilikpen syıyspas soıqandary týraly, qatardaǵy matrostardyń qasiretti taǵdyry men kúıinishti talaıy týraly kitap, áleýmettik asqaq ańsar men jańashyldyq rýhqa toly kitap boldy. Ol sol tustaǵy amerıkalyq ádebı teńiznamasynyń shyńyna aınaldy. Bul «Mobı Dıkke» barar joldaǵy sońǵy saty, aqyrǵy asý edi.
Eýropa saparynan oralyp kelgen Melvıll 1850 jyldyń 1 aqpanynda Nıý-Iorkte buǵan deıin jalpy sulbasy oıynda músindelgen «Mobı Dıkke» kiristi. Melvılldik ádebıet jaýharynyń shyǵarmashylyq tarıhy men tolǵaǵy asa kúrdeli boldy. Qarjydan taryqqan, qaryzdary qysqan ol kópshilik kóńilinen shyǵatyn shytyrman oqıǵaly roman jazyp shyǵýǵa tıisti edi. Biraq onyń búkil bolmysy, kókireginde qaınaǵan qyjyly, shynaıy jazýshylyq ary, tarıh pen qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligi olaı jazýǵa qarsy turdy. Gotornǵa jazǵan hattarynda Melvıll óziniń qalaǵanyndaı jazýǵa quqyǵy joqtyǵyna, soǵan qaramastan, múldem basqasha jazýǵa da shamasy kelmeıtindigine shaǵymdandy. Osy jazýshylyq jan azabynyń arpalysy tym uzaqqa sozyldy. Sýretker Aq Kıtpen emes, óz-ózimen shaıqasyp, aqyry ózin-ózi jeńip shyqty. Eki jyldyq jankeshti eńbektiń arqasynda kópshilikke unamdy shytyrman oqıǵaly roman emes, múldem basqa nárse – kúrdeli nyshandar men beıneler júıesinde Amerıkanyń ótkenin, búgini men bolashaǵyn músindegen ǵajaıyp ta ǵalamat epıkalyq týyndy dúnıege keldi.
Boıyna kóptegen sıpattardy jınaqtaǵan osynaý sıntetıkalyq romanda baıandaýdyń buǵan deıingi belgisiz, jańa úrdisi alǵa shyqty. Árıne, «Mobı Dık», qalaı bolǵanda da, shytyrman oqıǵaly shyǵarma, biraq sonymen qatar, ol ári «óndiristik», «teńizdik», «áleýmettik», «pálsafalyq» jáne de, kerek deseńiz, «tárbıelik» roman. Bul jaılardyń bári kitapta kórshiles, qatar ómir súrmeıdi, olar bir-birine kirigip, astarly nyshandardyń júıesimen sabaqtasa órilip, ajyramas, tereń maǵynaly bir tutastyqta túzilgen. Lyqsyp tógilgen baıandaý Shekspır yqpaly ańdalatyn biregeı stılıstıkamen baılanysyp, synshylar teńiz tolqynyna uqsatatyn qaıtalanbas melvılldik tilmen somdalǵan. Reseılik melvılltanýshy Iý.Kovalev ta osy pikirdi qýattaıdy.
Sonymen, «Mobı Dık» amerıkalyq hám álemdik ádebıettegi romantıkalyq sımvolızm shyńdarynyń biri ekendigin jalpy jurt jappaı moıyndaǵan. Onda oqıǵalar men beıneler, adamdyq minez-qulyq pen maǵlumat-derekterdiń bári belgili bir nyshandardy meńzeıtin astarly maǵynaǵa toly bolyp keledi. Sondaı mysaldardyń biri – juldyzdy-jolaqty tý kótergen keme. Ony tarıhtyń tylsym sýlarynda belgisiz aılaqqa bet túzegen Amerıka dep oılaýǵa bolar edi. Ol maqsatyna júzip jete ala ma? Taǵdyry qalaı bolar eken? Oqyrman bul nyshannyń qupııasyn osylaı sheshedi, sol sebepten de «Pekodtyń» opat bolýynan áldebir qaıǵyly sáýegeılikti ańdaıdy. Romandaǵy búkil «kıtnama» fılosofııa, psıhologııa, sosıologııa hám saıasat sýlarynda júzip júrgen Aq Kıtke bastap alyp barady. Sóıte tura Melvıll zamanaýı Amerıkanyń ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik shyndyǵynan esh ajyramaıdy. Negizgi nysana, basty nyshan Qurama Shtattardyń taǵdyry bop qala beredi.
Nyshandyq mánderdiń bir toby ózine senip tapsyrylǵan keme men kúlli komandanyń (Izmaıldan basqa) ómirin opat qylǵan kapıtan Ahavtyń ólermen esýastyǵymen baılanysty. Bir jaǵynan, bas keıipker dep te qarastyrýǵa bolarlyqtaı Ahav – asa kúrdeli, qaıshylyqty, astar-máni kóp tulǵa. Onyń boıynda asqaq qupııalylyq, qaıtpas órlik pen kózsiz erlik, zulymdyqqa degen órshelengen óshpendilik bite qaınasqan. Sóıte tura, sol zulymdyqty ózi jasaýǵa da qabileti sheksiz. Ári qoıǵan maqsatyna jetý jolyndaǵy jankeshti qaısarlyǵy, sol jolda kemeni de, komandanyń hám, tipti, óziniń de ómirin qurban etip qıyp jiberýge ázir qatygezdigi jan túrshiktiredi. Romannyń kóptegen betterin tolqymaı, tebirenbeı, tolǵanbaı oqý qıyn-aq.
Áıtkenmen de, zamandastarynyń Melvıll týyndysyn qabyl almaǵany tańdandyrady. Romandy shyn júrekpen túsinip, baǵalaǵandar neken-saıaq boldy. Aqyry Aq Kıt qurdymnyń túbine ketip, sodan jaryq dúnıege qaıta qalqyp shyǵyp, barlyq keremetin jarqyratyp kórsetkenshe úsh shırek ǵasyr ótipti. Sol shaqtan beri juldyzy qaıta janǵan «Mobı Dık» júz jylǵa jýyq ýaqyt boıy álemdik ádebıet tórindegi óziniń qurmetti ornynan tómendep ne áste kúńgirt tartyp kórgen emes. Ol Melvıll ónernamasynyń shyńy bop qalyp, oqyrmandy tańyrqatyp, tylsym ǵajaıybyna bóleýmen keledi. Sóz sońynda «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda tárjimalanǵan «Mobı Dık nemese Aq Kıt» qazaq oqyrmanyna da jol tartqanyn aıtqan lazym.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
