Keı-keıde baǵzydaǵy emle áripteriniń syna túrinde bolyp kelýiniń basty sebebi de sol, olardy tasqa qashap jazý yńǵaıly bolǵandyqtan shyǵar dep oılaımyz. Qalaı desek te, adamzat tarıhynyń talaı-talaı paraqtary máńgi óshpesteı etip tasqa jazylǵanyn, ámbe eshqashan joıylyp ketpesteı etip taspen jazylǵanyn eshkim joqqa shyǵara almaıdy.
Iá, jańylys aıtyp turǵan joqpyz, jer betindegi jeti yqylym dúnıeniń dáýren-kóshinde tasqa jazylǵan tarıh bir bólek te, odan basqa taspen jazylǵan tarıh bar. Antıkalyq Ellada men ejelgi Rımnen qalǵan myń san zattyq eskertkishter jaýharlarynyń basym bóligi tastan jasalyp, tastan turǵyzylyp, tastan salynǵan joq pa. Bulardyń ishinde kóne zamannyń eń úlken de aıbyndy amfıteatry sanalatyn Kolızeı, barlyq qudaılardyń úıine balanatyn Panteon, Rımniń ózi paıda bolǵan Kapıtolıı tóbesindegi Kapıtolıı hramy, Grekııanyń ǵasyrlar qoınaýynan jetken ǵalamat jádiger eskertkishi Akropol jáne basqalary jalpy adamzattyń da, osynaý elderdiń de ulttyq mádenı-tarıhı murasy bolýymen qatar ejelgi órkenıet syryna boılatar taspen jazylǵan tarıh ekendigi jáne daýsyz
Árıne ejelgi Grekııa men Rım tarıhyn tápsirlegen sol zamandardyń jazba aıǵaqtary da jeterlik. Áıtkenmen HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Genrıh Shlıman Kishi Azııadan Troıa qalasynyń tas qorǵandary men qamaldaryn tappaǵanda, kóne grek ádebıetiniń eń baıyrǵy eskertkishi – Gomer qarııanyń epıkalyq «Ilıada» jyrynyń oqıǵasy áli kúnge deıin ańyz, ertegi kúıinde qalyp qoıýy da yqtımal edi-aý.
Ony aıtasyz, sońynda qalǵan máńgilik, tastan soǵylǵan eskertkishteri bolmasa, ıspan konkıstadorlary typ-tyıpyl etip qyryp tastaǵan astekter, ınkter men maııalar órkenıeti adamzat tarıhynan iz-túzsiz, zym-zııa joǵalar edi. Tutas jartastan qashalyp jasalǵan Malınalko ǵıbadathanasy, tastan músindelgen qudaılar, sáýlet óneriniń jaýharyna jatar Kún qaqpasy, Kún qudaıynyń ǵıbadathanasy bastaǵan Altyn saraı toptamasy, budan basqa da tolyp jatqan tas kónelikter arǵy tegi azııalyqtar dep te boljanatyn osynaý meksıkalyq úndisterdiń ertedegi bıik órkenıetin bolashaq ǵasyrlarǵa pash etýde. Sóıtip tutas bir halyqtardyń tarıh sahnasynan ózderi ketse de taspen jazǵan tarıhtary qalyp, adamzat áýletimen birge jasasyp, talaı oıly kókirekterdi tebirentip, tolǵandyryp keledi.
Tarıhty taspen jazýdyń barlyq zamandardaǵy búkiljahandyq etalonǵa aınalǵan ǵalamat úlgisi, álbette, Mysyr pıramıdalary men Qytaı qorǵany. Perǵaýyndar elindegi bir shaıqasty bastar aldynda Napoleon pıramıdalardy nusqap óz armııasyna: «Ýa, sarbazdarym! Senderge qyryq ǵasyr qarap tur» dep dem bergen eken. Tarıhtyń qatparly qoınaýlarynyń eń kóne tolaǵaı artefaktileri dúnıejúzilik tarıh oqýlyǵynyń ashyq betindeı bolyp kórinedi. Artta qyryq ǵasyryn qaldyrǵan Nil darııanyń ańǵaryndaǵy tarıh Gımalaılary osy tapjylmaı turǵan qalyptarynda tylsym arqalap, aldaǵy qyryq ǵasyryna jol tartyp adymdap barady. Eńký-eńký jer shalǵan tarıh keıýanasy – Qytaı qorǵany da osyndaı, bolashaqtaǵy júrer joly óziniń uzyn yrǵasynan uzyn.
Uzynqulaq aıtady: qytaılar bul qorǵandy bizdiń jaýjúrek babalarymyzdan qorǵaný úshin nesheme ǵasyrlar boıy turǵyzǵan deıdi. Sondaı eńseli babalarymyz ózderiniń órlik pen erlikke toly tarıhyn tasqa da jaza bilgen, taspen de órip jazǵan. Munyń birden-bir basty dáleli – Orhon-Enıseı eskertkish jazbalary. Dat ǵalymy V.Tomsenniń kóne túrki rýnıkasynyń kiltin taýyp, qulpyn ashýynyń arqasynda ortaǵasyrlyq túrki qaǵanattarynyń qaltarysta qalǵan qanshama tarıhy jalǵannyń jaryǵyna shyqty. Bilge qaǵandy, Tonykók danany, Kúltegin erdi solaı, tasqa taspalanǵan tarıhymyzdan tanyp bilgen edik.
Odan qala berdi qazaq jeri – tańbaly tastardyń otany. Jetisý jerindegi «Tańbaly» petroglıfter kesheni. Ileniń boıyndaǵy álemdik ǵylym aınalymyna alǵash Shoqan qosqan Tańbaly tas shatqaly. Tańbaly Nura. Basqa da órnekti, oıýly, shımaıly jartastar. Bularda ǵasyrlar boıy qazaq dalasyn qonystanǵan taıpalardyń myńdaǵan tańbalary, urandary, tasqa oıyp túsirgen ádemi órnekter, «qoshqar múıiz», «túıe taban», «kisiniń izi», «attyń izi», t.b. belgi-bederler kóptep kezdesedi. Ǵalymdar aıtsa aıtqandaı, olar – «tarıhtyń zor kýáligi». Aıtalyq, Tańbaly Nura jartasyndaǵy tańbalar HI-HIH ǵasyrlar aralyǵyn qamtıdy. Bul arada 1710 jyly jońǵarǵa qarsy soǵysta úsh júzdiń basyn qosqan úlken jıyn ótken. Halqymyz qasıettep kıe tutqan tańbaly tastar syry osyndaı.
Ejelgi Otyrardyń ornyndaǵy qamal men qorǵan qırandylary, Arystan bab pen Áziret Sultan keseneleri, Qozy Kórpesh-Baıan sulý men Aısha bıbi mazarlary da babalarymyzdyń taspen jazǵan tarıhy. Qazaq eli áli tastan somdap talaı ǵajaıyp tarıhtar jasaýǵa jazsyn!
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
