Foto: Erlan OMAROV, «Egemen Qazaqstan»
Uıymdastyrýshylardyń sózinshe, sharanyń basty maqsaty – ólim jazasyna balama múmkindikterdi qarastyrý men adam quqyqtaryn qurmetteý, ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrý jazasynyń tıimdiligin arttyrý, erekshe sanattaǵy sottalǵandarmen qarym-qatynas ádisterin arttyrý, sondaı-aq túrme qyzmetkerleriniń aýyr jumysynyń mańyzdylyǵy týraly halyqty habardar etý.
Kórmede qatań rejımdegi kolonııada jazasyn óteýshilerdiń qolynan shyqqan qolóner buıymdary kópshiliktiń nazaryna usynyldy. Olardyń arasynda ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylǵandar da bar. Jazasyn óteýshiler túrli mazmundaǵy sýretterdi sala otyryp, ózderiniń jan-dúnıesindegi shynaıy tolqynysyn jetkizgen. Ilingen kartınalar men júrekjardy shýmaqtar kóbine ana, otbasy, balaǵa saǵynysh taqyryptaryna arnalǵan.
Túrmedegi shyǵarmashylyqtyń bir mysaly retinde Nobel syılyǵynyń ıegeri Aleksandr Soljenısynniń Keńes Odaǵy tusynda lagerde qamaýda otyrǵanda jazylǵan «Arhıpelag GÝLAG» atty tarıhı kórkem shyǵarmasyn aıtýǵa bolady. Al XX ǵasyrdaǵy tanymal quqyqqorǵaýshy kishi Martın Lıýter Bırmıngem túrmesinde otyryp hat joldady. Amerıkalyq repper Gucci Mane 2010 jyly óziniń Burrprint 2 albomyndaǵy keı shýmaqtardy túrmede otyryp, telefon arqyly jazdyrǵan. Mundaı mysaldardyń qataryna, Álıhan Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly syndy Alash qaıratkerlerin de ataýǵa bolady.
2003 jyldyń jeltoqsan aıynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ólim jazasyna qatysty moratorıı jarııalaǵan bolatyn. Qazaqstanda ólim jazasyna tyıym salynǵanǵa deıin 536 ólim jazasy qoldanylǵan. Sondaı-aq, 2014 jyly Qazaqstanda ólim jazasynan tolyqtaı bas tartý jaıly máseleler de kóterildi. Sarapshylar sol kezde ólim jazasynyń krımınogendik jaǵdaıdy toqtatpaıtynyn aıtqan edi. Sonymen qatar, olar ólim jazasyna uqsas jaza retinde ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý jazasyn qoldanýǵa bolatynyn aıtty.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda barlyǵy 141 jazasyn óteýshi ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylǵan. Elimizde Jitiqaradaǵy «Qara búrkit» atalyp ketken ÝK-161/3 erekshe rejımdegi túzetý mekemesinde ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylǵandar jazasyn óteıdi. Sottalýshylarǵa qatysty zertteý jumysyn júrgizgen kezde olarǵa «ólim jazasy men ómir boıy bas bostandyǵyn shekteýdiń qaısysyn tańdaısyz?» degen saýal qoıylǵanda, kópshilik ómir súrgisi keletinin aıtqan.
Halyqaralyq túrme reformasy (PRI) uıymynyń Ortalyq Azııadaǵy ókildiginiń óńirlik dırektory Azamat Shámbilovtiń aıtýynsha, ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrylǵandar sýısıd jasaýy, ıa ózine zalal keltirýi múmkin bolǵandyqtan psıhologııalyq esepte turady. Olarǵa psıhologııalyq kómek kórsetýde jańa tásilder engizý kerek ári túrme qyzmetkerleri, onyń ishinde psıholog pen psıhıatr qyzmetiniń jetispeýshiligi kúnniń ózekti máselesi retinde qalyp otyr. Atalǵan kolonııanyń aǵa ınspektor-psıhology, ádilet maıory Svetlana Sherbakova qyzmetkerlerge áleýmettik turǵyda qoldaý kórsetýdiń mańyzy joǵary ekenin jetkizdi.
Qazaqstan respýblıkasyndaǵy Eýropalyq odaq ókildigi birneshe jyldan beri adam quqyqtary men erkindikteri jóninde dástúrli aksııa ótkizip keledi. Qazaqstandaǵy Eýropalyq Eýropalyq odaq ókildiginiń basshysy, elshi Traıan Hrıstea «qandaı qylmys jasaǵan adam bolsa da oǵan ólim jazasy kesilmeý kerek», degen oı aıtady.
«Barshańyzben osyndaı mańyzdy sharada júzdesip turǵanym úshin rızashylyǵymdy bildiremin. Eýropalyq odaq ókildigi adam quqyqtaryn damytý, bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda qatań qarym-qatynasqa tosqaýyl qoıý baǵytynda jumys istep keledi. О́lim jazasyna kesý – adamshylyqqa jatpaıdy ári aqylǵa qonymsyz jaza», deıdi ol.
Elimizde ólim jazasy áıelderge, kámelet jasyna tolmaǵan balalarǵa jáne jasy 63-ten asqan adamdarǵa qoldanylmaıdy. Qazirgi ýaqytta 75 kolonııa men 18 tergeý ızolıatory, 178 ýaqytsha ustaý ızolıatory jáne ákimshilik qamaý jazasyna kesilgen adamdar úshin 28 arnaıy qabyldaý mekemesi bar. 36 myńǵa jýyq bas bostandyǵynan aıyrylǵandardyń 90 paıyzy aýyr jáne asa aýyr qylmystary úshin, onyń ishinde 27 paıyzy adam óltirgenderi úshin, 24 paıyzy urlyq-qarlyǵy úshin, 10 paıyzy dene jaraqatyn salǵandary úshin, 18 paıyzy esirtki taratqandary úshin, 8 paıyzy adam zorlaǵandary úshin, 7 paıyzy korrýpsııalyq qylmystary úshin jáne 6 paıyzy basqa da túrli qylmystary úshin sottalǵan.
Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
