Transshekaralyq sý resýrstary Ortalyq Azııa elderi úshin kúrdeli máselege aınaldy

Bulaq basyndaǵy sý ishindegi...

Tirshilik kózi – sý másele­sin zertteýmen aınalysýshy sa­rap­shylardyń pikirine qara­ǵan­d­a, qazirgi kezde sý resýrs­taryna baılanysty kókeı­kesti prob­lemanyń biri – trans­shekara­lyq sý aǵysyn paıdalanýdy ret­­teý bolyp otyr. Sebebi álem­­degi sý resýrstarynyń úl­ken bóligi memleketterdiń ult­­tyq she­k­aralary arqyly óte­di. My­­saly, dúnıe júzindegi 263 transshekaralyq sý bas­seın­deriniń úshten biri ekiden astam eldiń, 19-y beske jýyq memle­kettiń aýmaǵyn basyp aǵady. Al bir Dýnaı ózeni 18 eldiń shekarasy boıynsha ótedi.

Bul másele Ortalyq Azııa óńi­rine de qatysty. О́ıtkeni Orta­lyq Azııa memleketterin­degi iri ózenderdiń barlyǵy trans­shekaralyq ózen bolyp esep­teledi. Ondaǵan jyldardan beri sol transshekaralyq sý resýrstaryn birlesip paıdalaný jaıy Ortalyq Azııa elderi úshin kúrdeli problema­nyń biri­ne aınaldy desek, qatelese qoı­mas­pyz. Bul jerde eń bas­ty másele Syrdarııa men Ámýdarııa ózen­derinen keletin sýǵa baılanys­ty. Atalǵan eki ózen­niń biri Syrdarııa óz bastaýyn Qyrǵyzstannan, al ekinshisi – Ámýdarııa Tájik­stan­­­nan alady. Osy eki el ózen­deri­­niń aǵy­sy boıynsha joǵary orna­las­qandyqtan, Ortalyq Azııa­daǵy ózge memleketter qyr­ǵyz ben tájik aǵaıyndardyń «jo­mart­tyǵyna» táýeldi. Dáli­rek aıtqanda, sý aǵynyn retteý teti­gi solardyń qolynda.

Geografııalyq turǵydan qaras­­­tyr­ǵanda, Syrdarııa Qyr­ǵyz­stan­nan bastalyp, Tájik­stan arqyly О́zbekstan men Qazaq­stanǵa, Ámýdarııa ózeni bolsa, Tájikstannan Túrikmenstanǵa jáne О́zbekstanǵa ótedi. Keıbir málimetter boıynsha, Qazaqstan shet memleketterden keletin ózen sýyna 42 paıyz, О́zbekstan – 77 paıyz, Túrikmenstan 94 pa­ıyz táýeldi eken. Al Qyrǵyzstan men Tájikstan osy ózender sýlarynan zárýlik kórip otyrǵan joq. Múmkindigine qaraı tabys ta taýyp keldi. Qyrǵyz aǵaıyn­dardyń zańnamasynda kórshiles ornalasqan elderdiń aýmaq­taryna aǵatyn barlyq sý úshin emes, jyl saıyn Qyrǵyzstannan sý qoımalarynda jáne basqa da sýlandyrý júıelerinde jınalatyn sý úshin ǵana aqy tóleý kózdegen.

Tanymal ǵalymdar men saıa­satkerler kóp jyldan beri klı­mattyń jylýyna baılanys­ty jahandyq deńgeıde másele kóterip, dabyl qaǵyp keledi. Olardyń zertteýinshe, klımat jylynýynyń teris saldary orny tolmas apatqa soqtyrdy. Mysal retinde Qyrǵyzstandaǵy muzdyqtardyń erý qabilettili­gin alaıyq. О́zen júıeleriniń negiz­gi qorek­tendirý kózi bolyp taby­­latyn Ortalyq Azııa­daǵy muzdyqtardyń shamamen 45 pa­ıyzy Qyrǵyz eliniń aýma­ǵynda jatyr. Sońǵy jyl­dary osy eldegi muzdyqtardyń erý bel­sendiligi eselene túsken. Qyr­ǵyz­­stannyń qorshaǵan orta­nyń jaı-kúıi týraly ulttyq baıanda­masynda birneshe onjyl­dyqta muz massasynyń jalpy kólemi 20 paıyzǵa jýyq azaıǵany kór­se­tilipti. Sarapshylar eger osy úrdis jalǵasa beretin bolsa, 2050 jylǵa qaraı kórshi eldegi muz­­dyqtardyń 50 paıyzy joıy­lyp ketetinin aıtady.

Keıde bir elden ekinshisine jiberiletin sý resýrstaryna baǵa belgileý jóninde pikirler de aıtylyp qalyp júr. Muny keltirip otyrǵan sebebimiz, ár tekshe metr taza sý úshin aqsha tólep otyrǵan elder de bar. Mysaly, AQSh pen Kanadaǵa, Shvesııa men Germanııaǵa, Túrkııa men Bolgarııaǵa tutynatyn taza sý tankerlermen jetkiziledi. Bul memleketterde sýdy satý jáne satyp alý máselesi durys jolǵa qoıylǵan. Sarapshylar bolashaqta taza aýyz sýdyń quny munaıdan da qymbat bolady degen boljam jasap otyr. 

Jalpy, sýǵa baǵa belgileý­di Ortalyq Azııadaǵy memleket­ter­diń barlyǵy birdeı qoldap otyrǵan joq. Degenmen munyń tıimdi jaǵyn da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Birinshiden, ol óńir elderi arasyndaǵy sýǵa qatysty daýly máseleni oń sheshýge yq­pal etedi. Ekinshiden, óńirdi sý­­men qamtamasyz etý jaıyn jaq­­sar­týǵa múmkindik beredi. Úshin­­shiden, elderdi jańa sý qoıma­laryn salýǵa yntalandyrady. Búginde bizdiń elimizde osyndaı iri jobalar qolǵa alynyp jatyr, iske qosylǵandary da bar.

Sýǵa degen suranys eselep artady

Qazirgi kezde Ortalyq Azııa el­derinde turatyn halyqtyń sany 70 mıllıonnan asty. Alda­ǵy kezeńde halyq sany budan da ósetini anyq. Oǵan óńirdegi elderdiń ekonomıkalyq damýyn qosyńyz. Mine, sonda sýǵa degen suranys eselep artady. Sý problemasyn jetik biletin Narı­man Qypshaqbaevtyń keltir­gen málimetteri boıynsha, trans­shekaralyq ózender – Syrdarııa men Ámýdarııanyń sýy Ortalyq Azııadaǵy bes mem­leketti sýmen qamtýǵa tolyq jetpeıdi. Osy ózender boıyn­daǵy halyqtyń negizgi ómir súrý kózi sýarmaly jerden aly­­na­tyn ónimge tike­leı baı­lanys­ty. Syrdarııa sý basseıni­niń jyldyń ortasha tabı­ǵı sý qory 37 mıllıard tekshe metrdi quraıdy. Al óńir­degi el­der halqy ótken ǵasyr­dyń toq­sa­nyn­shy jyldary Syrdarııadan jylyna 50 mıllıard tekshe metrge deıin sý tutynyp kelipti.

Sý resýrstaryn saqtaý, ony tıim­di paıdalaný jáne ózen al­­­qa­p­­taryn utymdy bas­qa­­rý­dy qam­­tamasyz etý maq­s­atyn­da Qa­zaq­stan Úkimeti sý resýrs­t­aryn basqarýdyń memle­ket­tik baǵ­darlamasyn iske asyrý jónindegi is-sharalar josparyn bekitken. Mundaı máseleden álem­dik qo­ǵam­dastyq ta qalys qal­mady. Ár jyldary sý problemasyna ar­nal­ǵan halyqaralyq forýmdarda jo­ǵa­ryda atalǵan problemalar kóterilip keledi. О́kinishke qaraı sol máseleler áli tolyq sheshimin tapqan joq. Sonyń saldarynan Ortalyq Azııada ǵana emes, dúnıe júzinde sý tapshylyǵy artyp, jer ústi jáne jer asty sýlarynyń lastanýy beleń alyp barady. Ha­lyq­ty taza sýmen qamtý prob­le­masy aıqyn sezilip, trans­shek­aralyq sý basseınderin birlesip paıdalanýda kúrdeli jaǵdaı qalyptasyp otyr. 

Transshekaralyq ózenderge qa­tysty ótkir problemanyń taǵy biri – olardyń shekten tys las­tanýy. Aqıqatyn aıtqan­da, eli­miz­degi jer ústi sý nysan­dary­nyń basym kópshiliginiń sapa­sy halyqaralyq standartqa sá­ı­­kes kel­meıdi deýge bolady. Ertis, Ile, Syrdarııa, Jaıyq sııaq­ty negiz­gi transshekaralyq ózen­der óte lastanǵan. Olardyń lastanýy ózenderge túrli óndiris oryn­darynda paıdalanylǵan ári taza­lan­baǵan sýdyń aǵyzy­lýy­na tikeleı baılanysty. Biz­diń elimiz­diń aýmaǵyna osyn­daı ózen­der sýy negizinen Qytaı­dan, Qyr­ǵyz­­stannan jáne О́zbek­stan­­nan aǵyp keledi. Eger sý pro­ble­ma­lary­nyń sebep-sal­dary jo­ıyl­masa, 2025 jyl­darǵa qaraı eko­lo­­gııa­lyq turaqty­lyq­ty qamta­ma­syz etýde asa kúrdeli jaǵdaı qalyp­tasýy múmkin. 

Ásili, tabıǵattaǵy sý aınaly­my barysynda ózen alqap­tary­­­­nyń jer ústi sýlary sol aýmaq­­­tyń biryńǵaı sý áleýetin quraý arqyly jer asty sýlary­men baı­lanysyp jatady. Ol ózen aǵy­ny resýrstary­nan kóle­mi ja­ǵy­nan azdaý bol­ǵany­men, jer as­ty sýlary jekele­gen tu­ty­ný­­shy­lar úshin, ıaǵnı elimiz­diń keı­bir erekshe aımaq­tary úshin zor mańyzǵa ıe. Ǵalym-maman­dar­­dyń paıymdaýyn­sha, mu­nyń teris jaǵy da bar. Sebebi jer asty sýlarynyń barlanǵan qor­laryn ıgerý ózen aǵyny resýrs­tary­nyń edáýir azaıýyna ákep soq­tyrady eken. Sol sebepten álem­dik tájirıbede jeras­ty sýlaryn tek aýyz sýmen qam­tamasyz etýge ar­nalǵan taza sýdyń stra­te­gııa­­lyq rezervi retin­de qaras­ty­rý usy­ny­lýda. Al Qazaq­stan bas­shy­­lyǵy osynaý ǵasyr problemasyna aınalyp bara jatqan sý tap­shylyǵyn joıý máselesin álemdik deńgeıde udaıy kóterip keledi. 

Taraptar múddesine nuqsan kelmegeni jaqsy BUU Bas Assambleıasynyń 1997 jyl­dyń 21 mamyrynda qa­byl­­daǵan Halyqaralyq sý aǵyn­­­daryn paıdalaný quqy­ǵy týraly konvensııasynda trans­shekara­lyq áseri bar nemese bolýy múmkin is-áreketter kezinde transshekaralyq sýlar­dyń sıpatyna erekshe mán berilip, qısyndy jáne ádi­letti túrde paıdalanýdy qam­­tamasyz etý mindeti qara­s­ty­­ryl­ǵan. Sondaı-aq BUU-nyń sheshimderinde sý aǵy­sy­na ıe memleketter ynty­maq­­tas­tyq­taryn egemendi teń­dik, aýmaq­tyq tutastyq, ózara tıim­­dilik jáne adal nıetti­lik negizin­de qurady dep kór­setil­gen. Iаǵnı gıdrotehnıkalyq ny­sandardyń qurylysy ekolo­gııa­lyq jaǵynan tabıǵatqa, qorshaǵan ortaǵa zardabyn tıgizbeýi, trans­she­karalyq ózender basseı­nin­de ornalasqan barlyq memle­ket­terdiń paıdalanatyn sý aǵysynyń qalyptasqan balansy buzylmaýy tıis. 

Ortalyq Azııa elderinde osy talaptar saqtalǵan ba? Qazir­­­ge saqtalýda dep aıta al­­maı­­­myz. О́ıtkeni óńirdegi mem­­le­­ket­ter sý-energetıka re­sýrs­­ta­ryn paıdalaný jóninde biryń­ǵaı mámilege kele alǵan joq. Qyr­­ǵyzstan men Tájikstan kezin­de qurylǵan Halyqaralyq sý-ener­getıka konsorsıýmyn elektr ener­gııasyn óndirý jáne ony tara­tý maqsatynda sý-ener­getı­kalyq nysandardy salatyn mekeme retinde qarastyrady. Al Qazaq­stan men О́zbekstan úshin kon­sor­sıým sýarmaly jerlerdi sý­men qamtamasyz etýge kepildik bere­tin qujat bolyp tabylady. Sondyqtan Ortalyq Azııa óń­iri memleketteriniń ishki sý qaty­­nas­taryn retteıtin zań shyǵa­rý­sh­ylyq jáne quqyqtyq akti­­lerin ja­qyn­dastyratyn, son­­daı-aq bar­lyq taraptardyń múd­­­de­­lerin esepke alatyn birik­­­ken us­­tanym qalypastyrý qajet-aq. 

Ortalyq Azııa elderiniń trans­­shekaralyq ózender sýyna baı­­lanysty árqaısynyń ózin­dik ustanymy men múdde­leri bar. Negizinen ol Tájikstan­daǵy Rogýn GES-i men Qyrǵyz­stan­daǵy Qambar ata-2 GES-i qury­ly­synyń jobalaryna qaty­s­ty. О́zbekstan tarapy óńir­degi transshekaralyq ózender­diń sý resýrstaryn paıdalaný máse­leleri sonda turyp jatqan ha­lyq­tyń múddesin eskere oty­ryp sheshilýi qajet dep esepteıdi. 

О́zbekstandyq sarapshy­lar­dyń pikirinshe, Rogýn GES-iniń qurylysy ádil, táýelsiz jáne halyqaralyq saraptama­dan ótkizilýi tıis. Sebebi qýaty 3,6 myń MgVt bolatyn jáne bógeti­niń bıiktigi 340 metr­di quraı­tyn Rogýn GES-i seıs­mı­kalyq qaýipti aımaqta orna­las­paq. Alyp nysannyń qury­ly­syna baı­la­nysty kezinde О́zbek­stan­­nyń burynǵy prezıdenti Islam Karımov te birneshe ret qat­qyl­daý málimdeme jasa­ǵan edi. Al Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaevtyń atal­ǵan jo­balarǵa qatysty: «Biz sý-ener­getı­kalyq qurylym­dardy, sonyń ishinde Rogýn GES-i men Qam­bar ata-2 GES-iniń jobala­ryn halyqtarymyzdyń qaýip­siz­digi tur­ǵysynan halyqaralyq sarap­tamadan ótkizýdi talap etemiz», dep aıtqan bolatyn. 

Osy Rogýn GES-iniń qury­ly­sy О́zbekstan men Tájik­stan ar­a­syndaǵy shekarany bel­gi­leýge de ke­der­gi jasap kel­gen edi. Qazirgi kez­de ózbek-tájik eki­jaqty qa­­ty­­na­sy jandana bas­taǵany baı­qa­lady. Eger Rogýn GES-i paıda­laný­ǵa be­ril­gen jaǵdaıda, ol Tájik­s­tan­­nyń elektr ener­gııa­­syna su­rany­syn tolyq óteı­di. Ar­­tyl­ǵanyn Pákistan men Aýǵan­­­stanǵa eksport­tamaq. Qam­bar ata-2 GES-i joba­synyń qury­lys­y qazirge toqtap tur. Qyr­­ǵyz­­­stan osy qu­ry­lysty jú­r­gize­­di dep ýaǵ­­­d­a­­las­­qan Re­seı­men ara­daǵ­y keli­sim kúshin joıdy. Al Qazaq­stan transshekaralyq ózen­der pro­b­­lemasy halyqaralyq ta­lap­­tar­­ǵa sáıkes ortaq múdde tur­ǵy­­­syn­­d­a rettelýin jáne ózara tú­si­nis­­tik jaǵdaıda sheshilýin qalaıdy. 

Álısultan QULANBAI, 
«Egemen Qazaqstan»