Kezinde sonyń biregeıi delingen, jaýhardaı jaltyrap jatqan Esik kóli qas pen kózdiń arasynda burq-sarq etip, etegindegi jurtty eseńgiretip ketken bolatyn. Bul 1964 jyldyń jaz aıy edi. Qazaqtyń aıtýly aqyny Qýandyq Shańǵytbaev «Kúıdirgen qan men qazyńdy, Kúndegen talaı patshalar, Urlattym gaýhar tájimdi! Qaı jaqtan tabam, bátshaǵar? Joǵaldy altyn baldaǵym, Salyp em kózin laǵyldan, Qapa bop jandy qarmadym! Qaqty eken qandaı qaǵynǵan? Kúl-talqan boldy sharaınam, Injýden edi jıegi, Suqtanǵan edi-aý talaı jan! О́zegim ot bop kúıedi. Aıyryldym altyn alqamnan, Jahutpen úzip, oıdyrǵan, «Esik» dep jazǵan bar tańbam, – Kórdińder qaısy oı-qyrdan? Peri bop ushty ǵashyǵym, Dertine dát qyp tózbedim: Esigim – esil asylym, Túskendeı aǵyp kózderim!..» dep «joqtaý» jyr jazǵany este. Eger Almatydan 60-70 shaqyrym jerde bolǵan sol botanyń kózindeı tunyp jatatyn kóldiń qadirine jetip, qaýiptiń aldyn alǵanda qazir ol jer qazaqtyń ǵana emes, ózge jurttyń da kózaıymyna aınalar edi.
Osy Esik kólimen bir endikte jatqan Almaty oblysyndaǵy Túrgen shatqaly da, ondaǵy sarqyramalar da ult baılyǵy deýge turarlyq. Bıylǵy jazda oǵan taǵy kýá boldyq. Ol jerdiń tabıǵatyn uly jazýshy Muhtar Áýezov «Qarash-Qarash oqıǵasy» atty týyndysynda kelistire sýretteıdi. «Qarash-Qarash aınaladaǵy qorshaǵan tasty taqyr bıikter, qaraǵaıly júndes jotalar, shoshaq tóbeler men úsh salaǵa bólinedi: Bas Qarash, Orta Qarash, Aıaq Qarash. Osy úsh sala men mańaıyndaǵy bıikteri, adyrlary men barlyq óńirdi «Qarash-Qarash» dep ataıtyn», deıdi de sarqyramalarǵa kelgende «Qazanda qatty qaınaǵan sýdaı, óne boıymen túgel burqyldap qaınap jatqan sııaqty. Uzaq boıy túgelimen burq-sarq etip tasıdy. Talas salyp, jarysyp ekpindeı jónelgen jik-jik aǵyn buıra tolqyndar júz jylannyń sýmań qaǵyp jarysqanyndaı. О́rtten, qýǵynnan qashyp, dúrkirep josyǵan kóp jaıynnyń jóńkilýindeı. Shattyń aıaǵy tik bitken murynshaq tas. Shyń tastyń ishinde, bıik quzdyń arasynda ıirilip aqqan sý bir múıisten ekinshige qaraı shyqqanda, taý qoınynan shyqqan qusyqtaı aqtaryla jónelip, ekinshi murynshyqtan burylǵanda jer tesigine súńgip, quıylyp jatqandaı bolady. Qalyń bıik, alyp jartas bir urtyna bir ózendi simirip jutyp, jer astyna áketip jatqandaı. Murynshaqtan asa berip, asaý sý joǵalyp jatyr», dep aǵyl-tegil aq sháli sarqyramalardy kóz aldyńa ákeledi. Osyndaı keremet sarqyramalardy biz áli kúnge áletke jarata almaı júrgenimiz ókinishti-aq.
Kóktem jazǵa ulasyp, kúzdiń salqyny titiretkenshe Túrgen shatqalynan adam úzilmeıdi. Tabıǵat qorǵaýshylar beketine ólshemdi aqshańdy tóleseń óte beresiń. Sap túzegen shıpajaı tıptes úıler onsha kóp emes. Esesine jerdi jalǵa alyp, qazaqtyń qarasha úıinde qyzmet kórsetetinder jetip-artylady.
Bul aradaǵy aıtpaǵymyz, Ile Alataýynyń soltústik jaǵyndaǵy Túrgen oıpatyndaǵy sarqyramalar jaıy edi. Sarqyramalardyń uzyn sany 7-ni quraıdy. Solardyń ishinde qazir demalýshylar tamashalap júrgen qalyń jartastyń arasyn jaryp aǵatyn Aıýly sarqyramasy. Sarqyrama Aıýly dep tegin atalmasa kerek. Buryn munda aıý kóp bolǵan kórinedi. Ata-babalarymyz jer atyn kórinisine, ne meken etken ań-qusyna, ózge de jaılarǵa oraılastyryp ataǵan ǵoı.
Atalmysh sarqyrama shatqaldaǵy asfalt joldan 1300 metr bıikte. Jalǵyz aıaq soqpaqpen shor-shor qaıraq tastardy basyp, «Sulýlyq bulaǵyn» jaǵalap, órge qaraı órmelegende jol boıyndaǵy alýan túrli shóp, boılaı ósken tal-terek, ıisi muryn jarǵan taý jýasy, shoq-shoq gúl qýatyńdy arttyrady. Jartastyń basynan atqylap aqqan aq jolaq keremet áserge bóleıdi. Jaqyndaǵanda deneńe tıgen búrkindi tamshy kúmisteı jyltyraıdy. Kún sáýlesi qara tasty qyzdyryp, ystyq lep betińdi qaryǵanda sarqyramaǵa taıasań salqyn lep birden sergitip, kóńilińdi shalqytady. Sarqyramaǵa ekiniń biri jete almaıdy. Alda aıtqanymyzdaı, joly qıyn. Myń buralyp aqqan «Sulýlyq bulaǵynyń» sýynda kópir joq. Attaı almaıtyn jerge birli-jarym taqtaı qoıǵan. Ol da selkildep, qıqalaqtap tur. Sarqyramadan taraǵan salqyn aýa, «Sulýlyq bulaǵynyń» baldaı sýy ózegińdi ashady. Tabıǵı taza aýa, tabıǵı taza sý degenińiz osyndaı-aq bolar. «Bir kem dúnıe» (Sh.Murtaza) demekshi, osy bir qundylyqty paıdaǵa asyra almaı otyrǵanymyz janǵa batady.
О́tken jyly Qytaı memleketiniń Gýanchjoý qalasynyń mańyndaǵy Baııýnshan taýyndaǵy Aqsý sarqyramasyn kózben kórip edik. Sol sarqyramanyń ushar basyna shyqqanǵa deıin 9999 baspaldaq salyp qoıǵan. Úıdeı tastardy uryp jatqan sarqyramany boılaı salǵan baspaldaqtar birde aǵashtan, birde tastan quralypty. Jaǵasyndaǵy bir tal ósimdikke, tabıǵı jaratylysqa zııan keltirilmegen. Baspaldaqtardyń eki jaǵyna ustap shyǵatyn uzynynan jalǵastyrǵan aǵashtardy da ádemi oılastyrǵan. Qylaıaǵy qoqys tastaıtyn jáshiktiń ózin tabıǵatpen ushtastyrypty. 9999 baspaldaqty basyp tóbesine shyqqan adam ultyn shyn súıgen bolyp esepteledi eken. Sodan ba jas-kári biri órge órmelese ekinshisi maqsatym oryndaldy dep tómendep kele jatady.
Shirkin, Túrgenniń de sarqyramalaryn qolǵa alsaq, el ıgiligine jaratsaq, utylmas edik. Buǵan ary taza, jany pák, ultym degen bir azamat uıytqy bolsa, jurtty jumyldyrsa, jer betindegi baılyq qazynaǵa qarjy quıatyny sózsiz. Qazaqtyń qarasha úıiniń ornyna qala mańdaryndaǵy kottedjderdeı kelisti de ádemi bolmasa da sharaly tórt kerege jetip jatyr. Eń bastysy, qyzmet kórsetýdi ońaltyp, qarabaıyrdan qutqaryp, kúnimdikti emes, ómirlikti nasıhattap, bul azat eldiń tirligine, tirshiligine, keleshegine qajet desek, oıǵa alǵan oryndalady. Sol óńirdegi jurtshylyqtyń da ál-aýqaty artýyna septigin tıgizedi.
Iá, osyǵan ákim-qaralar sergektik tanytsa, jumystyń ilgeri basatynyna senimimiz mol. Az ýaqyt jalǵa alyp, aqsha tapqandarmen shektelip qalý shekeni qyzdyrmaıdy. Qyzdyrǵandy qoıyp tabıǵatty lastap, ózen boıyn, taý ishin oshaqtyń kúline, qoqysqa toltyryp tastaýymyz kádik. Sondyqtan el bolyp Túrgen shatqalyndaǵy sarqyramalardy tıimdi qoldansaq eken deımiz. Eger bul sarqyramalardy saqtaı almasaq, bir kezderi «Esik» kóliniń kúıin keshpesine kim kepil bola alady. Mundaı tabıǵat keremetin, ıaǵnı tegin baılyqty ıgilikke irkilissiz jaratsaq, qane. Bardy uqsatý degenińiz osy bolar.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
