Karer qyzyqtary
Inder karerlerine alys-jaqynnan arnaıy at aryltyp kelip jatqandardyń qarasy kóp, ásirese jastar jaǵynyń qyzyǵýshylyǵy mol. Taý-tasyna shyǵyp, kólge sekirip, onyń tup-tunyq móldir sýyna súńgýi, jaǵadaǵy kóńildi demalystar áleýmettik jelilerde beınefılm jáne fotosýret túrinde de keńinen taralýda. Olardyń ishinde Kazaqstanda osyndaı jer bar ekenine tańdanystaryn bildirip, Inderdi sharlap izdegender de kezdesedi.
Jaz boıy taý jaǵyna shubyryp bara jatqan kólikterdiń de deni Tuzdykólden góri osy karerlerge túsýge bet alǵandar edi. Jolaýshylar jolaı qalaýyna saı kenishtegi bir emes, birneshe karerlerge bólinip ketedi. Mysaly, áleýmettik jelide keń taraǵandardyń biri №100 karerge ózim de otbasymmen arnaıy baryp shomyldym. Jaıyqtaı qatty aǵys yqtyrmaıdy, tereń de tup-tynyq móldir sýy janǵa jaıly eken. Ashqyltym sý deneńdi batyrmaıdy, shalqalap jatsań da sý betine qalqyp turasyń, júzýge de jeńil. Ásirese jańadan júzip úırengisi keletin jandarǵa taptyrmas oryn eken.
Qaıdan shyqqan keremet kól?
Árıne, pikir áralýan. Biri karerler buryn ken óndirilgen kenish, onyń zııany bolýy múmkin dese, endi biri paıdaly jaǵyn ǵana aıtady. Oblystyq ekologııa departamentiniń Inder aýdany boıynsha ınspektory Marat Muqanovtan osy jaıynda suradyq.
– О́tken ǵasyrdyń alǵashqy jarty jyldyǵynda qazba baılyqty ıgerý maqsatynda borat kenin óndirý isi qolǵa alyndy. Sodan qalǵan karerler kóp jáne kóbinde sý bar. Sonyń ishinde №100, 102, 99, 98, 95, 88 sekildi úlken 8 karer bar. Kezinde ózim de Inder kenishinde geologııalyq barlaý ekspedısııasynda jumys jasadym. Karer jer asty sýlarymen baılanysta, únemi bulaqtar quıylyp, sýy almasyp otyrady. Áıtpese baıaǵyda býlanyp nemese shirip ketken bolar edi. Karerlerdegi sý quramynyń naqty zerttelgen qorytyndylary joq. Sondyqtan da karerlerge sýǵa túsýdiń paıdasyn, ne zııanyn aıta almaımyn. Biraq eldi dúrliktiretindeı qaýipti radıasııa joq. Áıtpese onyń irgesindegi Inderbor kentiniń halqyna baıaǵyda aýyr zardaby tıgen bolar edi. Odaq kezinde borat keni Reseıge tasyldy. Borattyń paıdalaný maqsaty óte qupııa bolatyn. «Qyrǵıqabaq soǵys» jyldary boratty zymyran, ushaq jasaýǵa paıdalanatyndyǵy týraly málimetter tarady. Sodan da shyǵar halyq arasynda radıasııa bolar degen qaýip bary jasyryn emes.
Alańdaýǵa negiz joq
Inder aýdandyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq saraptaý ortalyǵynyń basshysy Jansulý Qajyǵalıevanyń aıtýynsha, aýdanda sýǵa mıkrobıologııalyq, hımııalyq jáne aýaǵa radıologııalyq zertteýler júrgizilip keledi. «Tıisti normasynan aýytqyǵan kezi bolǵan joq. Al karerlerde naqty óndiris oryndary jumys jasap turmaǵandyqtan zertteý júrgizilmeıdi, oǵan tapsyrys ta joq. Ári respýblıkalyq deńgeıdegi jan-jaqty sanıtarlyq saraptama júrgizilmese, aýdandyq deńgeıdegi saraptama ortalyǵymen karerler sýynyń adam densaýlyǵyna paıdasy men zııandylyǵyn tolyq anyqtaı almaımyz», deıdi ol.
Jaratylystaný ǵylymdary akademııasynyń tolyq múshesi, «Ken ornyn alǵash ashýshy» belgisiniń birneshe márte ıegeri, geolog Hasan Qamashevtyń da pikiri bar. «Karer sýyna túskennen qorqatyn eshteńe joq. Radıasııa mólsheri kezinde borat kenin qazǵan ýaqytta da qalypty deńgeıde boldy. Iаǵnı, radıasııanyń shkalasy 40-tan ári qaraı ruqsat etilmese, munda ken qazǵan mezgildiń ózinde 17-den asqan emes ári borat sýda ezilmeıdi. Borat kenin qazý sońǵy ret 1996 jyly aıaqtaldy. Odan beri 20 jyl ótti. Inder taý kenishi karerlerindegi sý quramy birdeı. Karer men Tuzdykól jer asty sýymen baılanysyp jatyr. Biraq karerdiń sýynyń quramyndaǵy tuz mólsheri lıtrge 50-120 gramm aralyǵynda bolsa, Tuzdykóldiń sýy tuzdylyǵy lıtrge 320 gramm, ıaǵnı ashylaý. Karerdiń quramynda da kalıı, brom elementteri bar. Kezinde munda túsýge ruqsat etilmeıtin. Sebebi ken alý úshin jarý jumystary júrdi, sýdan boratty súzip alatyn alyp ekskavatorlar jumys istep turdy. Árıne arasynda karerge túsip júrgen jumysshylar da boldy. Sonyń ishinde Eńbek Qyzyl Tý ordeniniń ıegeri, Inder geologııalyq barlaý ekspedısııasynyń bastyǵy, ken barlaý isiniń úzdigi, geolog Á.Doǵalovtyń ózi de karerlerge únemi túsip júrgenine kýámiz. О́ıtkeni Tuzdykóldiń jaǵasy tikjar bolyp keletindikten, túsip-shyǵý qıynǵa soǵatyn ári kólge túskennen keıin ashyq jerde únemi jel soǵyp, salqyn tıgizip alýyńyz múmkin. Al munda jan-jaǵy yqtasyn, qaıta birneshe aı boıy túsýge bolady. Kádimgi teńizge túskendeı sezinesiń», dedi.
Tabıǵattyń syıy týrızmge taptyrmas oryn
О́kinishke qaraı osy karerler men Tuzdykólge jan-jaqtan kelgen qonaqtardan qalǵan túrli turmystyq qoqystar ýaqyt ozǵan saıyn jınaqtala túsýde. Halyqtyń qalaýyn toqtatý múmkin emes. Tabıǵat syıy týrızmge taptyrmas oryn sekildi. Aýdandyq kásipkerlik jáne týrızm bóliminiń basshysy Baǵytjan Sahıpovqa habarlasqanymyzda, karerdiń sýy alynyp, oblystyq Saraptamalyq zerthanaǵa joldanǵanyn, al Tuzdykóldiń memleket-jekemenshik áriptestigi ortalyǵyna usynylǵanyn, jalpy óńirimizdegi bul oryndarǵa kópshiliktiń qyzyǵýshylyǵy zor bolǵanymen, týrıstik baǵytqa aınaldyrýǵa ınfraqurylymdyq jelilerden alys jatqanyn ári maýsymdyq bolǵandyqtan da táýekel etýge kásipkerler shyqpaı otyrǵanyn alǵa tartty. Bul saýaldardy aýdan ákiminiń ýaqytsha mindetin atqarýshy Álıfolla Balahmetovke de qoıǵan edik. Ol karer týraly naqty aqparattardyń bolmaı otyrǵandyǵyn ári ol jerge barýǵa eshkimge tyıym salýǵa da, onda shashylyp qalǵan qoqystaryn kúndelikti jınap otyrýǵa da múmkindik joǵyn, biraq aldaǵy ýaqytta arnaıy belgiler qoıylyp, bul baǵytta jumystar júretindigin aıtty.
Karerlerdiń sýy buǵan deıin Germanııanyń saraptama ortalyqtarynda tekserýden sátti ótti degen beıresmı málimet bar. Tabıǵattyń tamasha syıyn búgingi zamanǵa beıimdep qoldana alsaq, týrızm nysandary az munaıly aımaqta jaqsy bir joba júzege asar edi.
Salamat BAZARBAEV
Atyraý oblysy
