...Aýylymyzdyń poshtashysy О́mirbek degen kisi edi. Qyzy Gúlbara bizben bir klasta oqyǵan. Ol kisi poshtany sovhoz ortalyǵynan alady. Bir kúni Besqubyrda (sovhoz ortalyǵy, mektebimiz sonda) júrsem, О́mirbek aǵaı poshtadan shyǵyp keledi eken. Qos qorjyny toly. Atyna mingeli jatyr. Kóre salyp: «Bizdiń úıdiń «Lenınshil jasyn» berińizshi» degenim. Áýelde «Oı, myna kóp gazettiń arasynan qaıdan tabamyn? Úıge barǵan soń oqısyń» dese de, kóńilimdi qımaı, qorjynyna qolyn ári suǵyp, beri suǵyp, bir kezde gazetti ustatty. Surap alǵan jańaǵy gazetti tap sol jerde oqı bastadym. Úshinshi betine bir top óleń berilipti. Toptamanyń jalpy taqyryby – «Men saǵan ǵashyq emes em...». Bettiń jartysynan astamyn alyp jatyr. Avtory – Farıza Ońǵarsynova. Ár óleńnen keıin kishkentaı shtrıh sýretter salyp bezendirip, ábden árlegen. Fotosy da bar. «О́leń de jazady eken ǵoı» dep oılap qoıdym. Gazettiń respýblıkanyń batys oblystaryndaǵy menshikti tilshisi ekenin bilemin, ocherk, maqala, sýrettemeleri eki-úsh kún saıyn borap shyǵady da jatady. Jaraıdy, óleńderin de oqyp qaraıyq. Oqyp qarasam, túri basqa. Úni, sóziniń sazy, yrǵaǵy basqa.
Bir daýyl sáttiń soǵaryn sezip júrgenmen,
sen ekenińdi bilgen be em...
Áıteýir, janym,
«bul kúnde mensiz júre almaısyń ǵoı» demeseń,
men saǵan ǵashyq emes em.
Ǵashyq adam ǵashyq ekenin aıtýshy edi. Bul ǵashyq emes ekenin aıtady. Durysyraǵy – ǵashyq ekenin sóıtip aıtady.
Kelesiń dáıim shildeniń
ot kúni bolyp yntyǵyp,
qushaǵyńda quryp súlderim,
shyǵa almaı qalam bulqynyp.
Ketedi sonda jon attap
tákabbar meniń órligim,
janarda júrgen qonaqtap
qońyrqaı kúzdeı sorly muń.
Ár shýmaǵyn oqyǵan saıyn áketip barady, áketip barady bir jaqqa. Bólek bir álemge. Qaıtalap oqydym. Endi daýystap oqı bastadym... Bir kezde oqys shyqqan únnen shoshyp ketkenim. Qarasam – joldyń dál jıeginde turmyn. Anandaı jerge baryp, bir júk máshınesi toqtady. Janymnan zý etip óte shyqqan kórinedi. Shopyry maǵan qaraı kele jatyr. Tútigip alǵan. «Esiń durys pa ózi! Qaǵyp ketsem qaıtesiń?!», deıdi. Jańaǵy óleńderdi oqı-oqı ornymnan jyljyp ketkenmin be, álde o basta joldyń dál jıeginde turǵanmyn ba, uqsam buıyrmasyn. Shopyr jigit zekı ursyp, betime bajyraıa qarap ketti de qaldy. Joldyń shetinde daýystap gazet oqyp turǵan bala týraly ne oılaǵanyn kim bilsin!..
Farıza Ońǵarsynova jyrlary, aqyn syrlary meniń ómirime, bozbala júregime osylaı oqys engen bolatyn. Keıin bilsem, buǵan deıin, 1966 jyly «Sandýǵash» degen atpen tuńǵysh jyr jınaǵy jaryq kórgen eken. Odan habarsyzbyn. Qatty qaıran qaldym. Sol gazettegi onshaqty óleńimen Farıza Ońǵarsynova meniń sanamda bir sátte tý bıikke kóterilip ketken edi. Sol bıiginen túspegen kúıi ótti ómirden.
Ýnıversıtettiń birinshi kýrsynda júrgenimizde ádebıet áleminde bir tosyn oqıǵa boldy: «Juldyz» jýrnalyna kitap jarııalandy! Iá, kitap. Farıza Ońǵarsynovanyń «Mazasyz shaq» degen kitaby. Bas-aıaǵy bútin, tutas jınaq. Bastalýynan, aıaqtalýynan, taqyryptarǵa bólinýinen kádimgi kitap etip daıyndalǵany, sol kúıinde (redaksııa ishinen tańdaǵanyn alar degen oımen) usynylǵany kórinip tur. Ádette, ádebı jýrnaldyń jyldar boıy qalyptasqan qurylymy bolady. Roman, povest, óleńder, áńgime, pýblısıstıka, ocherk, ádebı syn, resenzııalar, bıblıografııa degen sııaqty. Sonda óleńderge shamamen on paıyzdaı ǵana oryn tıedi, onyń ózi 3-4 avtorǵa bólinedi. Bul joly bir avtordyń óleńderi qalyń jýrnaldyń shırek bóligindeıin kerip tur. Jurt aıran-asyr boldy. Osynsha orynnyń bir avtorǵa berilgeni bir tańdandyrsa, ol avtordyń budan buryn «Tuńǵysh kitap» degen pyshaq qyryndaı serııamen jalǵyz jınaǵy jarııalanǵan jas aqyn ekendigi eki tańdandyrdy. Aspannan merýert jaýǵandaı bolyp edi-aý. Oıpyrmaı, sonsha óleńniń ishinde «Shynynda da kólemi tym qomaqtylaý eken. Dál mynany baspasa da bolady eken» degizetin bir óleń bolsaıshy! Birinen biri ótedi.
Seniń ot qushaǵyńda
dúnıeni umytyp, talyqsydym.
Júregimdi órtedi jan ystyǵyń.
Mynaý baıtaq dalada tek ekeýimiz
júrgendeımiz aınalyp ǵaryshty myń.
Kózimdi ashsam, shyryn sát kózden ushyp
ketetindeı janardy tars jumdym.
Farızaǵa deıin áıel janynyń jan-júrekti órteıtin ystyq jalyny, sózben sýrettelmeıtindeı seziletin sıqyrly syrlary ulttyq poezııamyzda eshqashan dál osylaısha jetkizilip kórmegen bolatyn. Álemdik ádebıettiń eń áıdik aqyndarynyń eń bir jaqut jyrlarymen salystyryp qaraǵanda da Farıza Ońǵarsynova óleńderi poetıkalyq beıneleriniń qara qaǵazǵa aq boıaýmen órnek salǵandaı ashyqtyǵymen, aıqyndyǵymen, tataýsyz tógilip keletin til kestesimen, aǵyl da tegil quıylyp jatatyn tyń teńeý, oqys oılarymen ataq-dańqy aspandaǵan talaı klassıkterdiń tusynan tabylatynyn qadap kórsetý shart.
О́zińdi jerlep kelip
japa-jalǵyz otyrmyn. Meńireýmin.
Aınalamda qystyqqan eńireýli ún...
Álem degen qap-qara bultqa oranyp,
Jel soǵady áınekti syrtta nalyp,
esi aýysqan shyǵar bul syǵyr qudaı,
sosyn, sosyn... denemdi burynǵydaı
aımalaǵan sekildi seniń erniń.
Jerlep kelip...
Joq, joq! Iá, ózińdi jerlep kelip,
otyrdym sen dep semip,
ómir degen ózińsiz qarań qalyp,
kereń bolyp ketkendeı támam halyq...
osy meniń búgingi esimdegi.
Seni osylaı jerlegem. Keshir meni.
Shabyttyń shańqaı túsinde turǵan jyldarynda Farıza qalamynan osyndaı ǵajaıyp jyrlar talaı-talaı tógildi.
«Mazasyz shaq» – ulttyq óleń ónerindegi ólshemderdiń talaıyn ózgertip jibergen, talap-talǵam plankasyn kóterip jibergen jınaq. Arǵydaǵy Ulbıke, Saradan tartatyn, bergidegi Sholpan, Zııash, Márııam, Tursynhan, Kúláshtarmen jalǵasatyn, ózindik dástúri bar qyz-kelinshekter poezııasy Farızadan keıin kóktemgi daladaı dúr silkindi, san túrli sebeptermen tunshyǵyp kelgen jyr bulaqtarynyń kózi ashylyp, arnaǵa aınaldy, birte-birte ózenge, odan teńizge umtyldy. Osy turǵydan qaraǵanda Farıza Ońǵarsynova óziniń ekinshi jınaǵynda-aq tańdanarlyqtaı talant kúshimen tanytqan tizginúzdi úlgisimen qazaq poezııasynda aqyn qyzdarǵa jańasha súrleý salǵan jolbasshyǵa aınaldy deı alamyz. Bul – ber jaǵy. Ádebıetke qatysty jaǵy. Bul qubylystyń ár jaǵy bar. О́mirge qatysty jaǵy bar. Farıza osy jınaǵymen, odan keıingi búkil ónerimen ádebıetimizge, jalpy mádenıetimizge ǵana emes, bizdiń ómirimizge de ózinshe ózgeris ákele aldy. Farıza arqyly biz qazaq ádebıetindegi aqyn qyzdarymyzdyń ǵana emes, jalpy qyzdarymyzdyń az-azdap bolsa da ózgere bastaǵanyn kórdik. Farızanyń sózin oqyp, ózin kórip, minezin tanyp baryp, halyqtyń sana-seziminde qazaqtaǵy qyz balanyń erkóńildiligi, erkindigi, erkeligi degenderdiń báriniń baǵasy bilinip, bási artyp shyǵa keldi. Farıza arqyly qazaqta qyz bala qadirlirek bola tústi. Onsyz da «qyz – qonaq» deıtin halyq edik, Farıza jyrlary áıel áleminiń qatpar-qaltarystaryn qopara qozǵaı otyryp, ana, apa, áje, ápke, qaryndas, sińli, qyz bala, jalpy áıel zaty uǵymdarynyń ulaǵatyn sana-sezimimizge sińire tústi.
Aqynnyń qanaty ábden jaıyldy. Bir kitaptan keıin bir kitapqa ósýmen, órleýmen boldy. Farızasha jazýǵa tyrysqan aqyndar kóbeıdi, Farızaǵa arnalǵan jyrlar kóbeıdi. Farıza sózi óleńniń óresinen asyp, halyqtyń arman-ańsaryna aınaldy, ulttyń uıatyn júkteı bastady. Iá, ol jyldarda óleńde ǵana emes, ómirde de Farıza kýlti paıda bolǵan edi deýdiń esh artyq-kemi joq. Aqynnyń basyna baq turdy, sózine halqy taq turdy. Jazǵan balań jyryna berer baǵasyn bilýge, batasyn alýǵa umtylǵan jastardy bylaı qoıǵanda, balasyn oqýǵa túsirýdiń áýresimen júrgen ata-analardyń, jumysqa turmaq bolǵan, páter almaq bolǵan, jer almaq bolǵan jastardyń, tipti jaqynyn jazyqsyz jazalandy dep sanap, túrmeden shyǵaryp berýdi suraǵan shermendelerdiń Farızanyń aldyna jetýi, solardyń birde durys, birde burys isine aralasamyn dep bar bedelin salyp, basy qatyp, júıkesi juqaryp júrýi, birazynyń razy, birazynyń narazy bolyp ketýi, óziniń sodan birde qýanyp, birde qýaryp qalýy ol jyldarda qalypty jaıǵa aınalǵanyn apaımen bir ǵımaratta – redaksııalar úıinde talaı jyl birge jumys istegen myna biz bilemiz. Aqyn dańqynyń dál osylaısha asqaqtaýynyń basqa mysalyn tabý ońaı emes.
Qaıran qazaǵymyz jaqsy kórgen adamyna abyroıdyń bárin aıamaı arqalata beredi ǵoı. Farızaǵa da sóıtti. Bir oblysqa baryp, jınalysqa qatysypty. Sol jıynda obkomnyń ıdeologııa jónindegi hatshysy sóılepti, sóılegende qaǵazdan basyn almapty, qaǵazdan basyn alsa-aq sózinen jańylypty. Soǵan Fákeń: «Sen óziń qandaı ıdeologsyń?! Ne aıtyp, ne qoıǵanyńdy bilmeısiń» dep salypty. Oǵan jınalǵan jurttyń aıyzy qanypty. Araǵa az kún salyp álgi hatshyny ornynan alypty. Sol-sol-aq, «Farıza bir aýyz sózimen obkom sekretaryn ushyryp túsiredi eken» degen áńgime aýyzdan aýyzǵa taralypty... Oıyn sheshen tilmen, óz sózimen jetkize bilmegeni úshin, aıtaryn qaǵazdan oqyp bergeni úshin ornynan alynǵan hatshyny estip-bilgen emespiz, ol kezde ilýde bireý bolmasa jurttyń bári-aq qaǵazdan basyn kótermeıtin, bul joly da olaı bolmaǵany anyq. Al halyqtyń kóńilindegi kelisti kórinis mynandaı. Farıza sol sapardan Almatyǵa orala salysymen Ortalyq Komıtet basshylyǵyna telefondaıdy (ol kabınetke óz aıaǵymen baryp jatpaıdy, árıne), sózin «Kadrlarǵa talapty ábden tómendetkensińder. Kim bolsa sony obkomǵa hatshy qoıasyńdar. Áneý kúni ana oblysqa jolym túsip edi...» dep bastaıdy, sodan keıin-aq kóp uzatpaı álgi hatshyny ornynan alady da tastaıdy...
Halyqtyń adamǵa jasaıtyn jaqsylyǵynyń eń úlkeni – kózi tirisinde ańyzǵa aınaldyrýy. Farıza sol baqytty kórgen adam. Kózi tirisinde ańyzǵa aınalǵan adam qazaqta az. Ondaı adam qaı halyqta da jalpy az bolady. Sol azdyń biri – Farıza. Qaıda barsa da qalyń qazaq aıaýly aqynyna qoǵadaı japyrylyp qurmet kórsetetin, ıilip jastyq, jaıylyp tósek bolyp jatatyn. Erligin, órligin qadirleıtin. Erkindigine erik beretin. Erkeligin kóteretin. Artyq ketse de aıypqa buıyrmaıtyn. Sonyń bári aqynǵa qaltqysyz qurmettiń, shyn mánindegi búkilhalyqtyq mahabbattyń kórinisi. Eline erkeleı alǵan, eli erkelete alǵan aqynnyń baıandy baqyty.
Farızanyń bir baqyty, ózi qansha jerden «Meni aqyn etken – toqyraý zamany» degenimen, myna dúnıe ózgergen, eki qoǵamdyq júıeniń taıtalasy tikeleı jaýlyqtan ıdeologııalyq teketireske kóshken, keńestik qoǵam erkin oı ıeleriniń bárinen «halyq jaýyn» kórmeýge aýysqan, dıssıdentterdiń ózin ári barǵanda elden shyǵaryp jiberýmen shektele bastaǵan ýaqytta ádebıetke aralasqandyǵy der edik. Ol tusta ádebıetke, mádenıetke qamqorlyqtyń táp-táýir bolǵandyǵyna kezinde partııanyń Ortalyq Komıtetinde mádenıet sektoryn basqarǵan myna biz kepildik ete alamyz. Aqyn óziniń ómir jolynda ondaı qamqorlyq kórsetken kisilerdi, bir sátke demep jibergen jaqsy adamdardy umytpaıdy, alǵys sezimmen eske alady. «Oblystyq partııa komıtetiniń sol kezdegi ıdeologııa hatshysy Muhambetqazy Tájınge kirip, ózim tvorchestvolyq orta izdep júrgenimdi, azdap óleń jazatynymdy aıtyp em, ol kisi redaktormen sóılesip: – Bizdiń oblysta myna Farızadaı óleń jazatyn, mádenıet, ádebıetke janyn salatyn qyzdar kóp qoı, shamasy? – dep birden otyrǵan oryndyǵynyń salmaǵyn sezdirer daýyspen til qatty», dep jazady Farıza mektepte sabaq berip júrgen jerinen oblystyq gazet redaksııasyna ornalasýynyń jaıyn aıtqanda. Gazet redaksııasy demekshi, F.Ońǵarsynovanyń qalamgerligi jýrnalıstikten bastalǵanynyń keıin ózine kóp paıdasy tıgen. Naqtylyq, dáldik, aıqyndyq onyń qaı jazǵanyna da tán bolyp keledi.
Farıza atty fenomen qubylystyń qyr-syryna zer salǵanda biz aqynnyń búkil shyǵarmashylyǵy ómirdiń ózekti órter ókinishterimen, óziniń de, ózgeniń de basynan ótken qııametteı qıyn qoǵamdyq kataklızmdermen órilgenin kóre alamyz. «Eslı ne tragıchen, znachıt ne poet» – Pýshkınniń osy sózine Farıza Ońǵarsynova birneshe ret silteme jasaǵan. Maqalalarynda da, suhbattarynda da bar. Tragızmniń kerneý kúshi Farızanyń jeke basynyń taǵdyrynan da, eń bastysy, eliniń arǵy-bergidegi qıyn ómirinen de arna tartady. Biraq Farıza shyǵarmashylyǵyn kókteı ótip turatyn jibek jeli, altyn arqaý – qaısarlyq. Qaıǵyny jeńgen jasampazdyq. Eliniń arǵy-bergide basynan keshken qıyndyqtaryn aıta otyryp, aqyn halqynyń jarqyn jolyn da kesteleıdi. Qaıǵyra bilmegen qýana da bilmeıdi. Muńdana bilmegen maqtana da bilmeıdi. Farızanyń qaıǵysy da, qýanyshy da, muńy da, maqtanyshy da jalqydan ótip, jalpyǵa jetýimen baǵaly. Aqyn poezııasyn kerip turatyn tragızm de, kernep ketetin optımızm de tabıǵı shyǵatyny sodan.
Syrt kózge sýyqtaý kórinetin aqynnyń júregi jibekteı jumsaq, jany daladaı darqan, tula boıy tunyp turǵan meıirim bolatyn. 1996 jyly, ol kezde Mádenıet mınıstriniń birinshi orynbasary edim, Jambyldyń birjarym ǵasyrlyq toıyn Lenıngradta atap ótpekke jınalyp, delegasııa quramyna aqyn-jazýshylardan Sheraǵań men Fákeńdi qosyp, usynys aıtqanymda: «Jeti jasar nemerem Anıtany birge aparýǵa bolsa, qarsylyǵym joq», dep shart qoıyp baryp kelisim bergeni este. Ol saparymyzda ataqty Tavrııa saraıyndaǵy Dýma zalynda saltanatty májilisti júrgizgenime ( jınalys spıkeri retinde maǵan kezinde, ıaǵnı 1906-1917 jyldar aralyǵynda, Memlekettik Dýma Predsedateli otyrǵan eń tórdegi oryn tıgen) apaı sondaı rızalyq tanytyp edi. Keıin ony «sóılegen sózi sonshalyqty árli de nárli bolǵany sondaı, kez kelgendi mensine qoımaıtyn aqsúıekter tuqymynyń tuıaqtary qaıta-qaıta qol soǵyp qoshemet kórsetýmen boldy. Prezıdýmda otyrǵan meniń súısingennen janaryma jas kelip, myna minberden osyǵan deıin qazaq sóılep kórdi me eken dep tolqyp otyrǵanym esimde», dep jazdy da. Jalpy, apaı jaqsy kórgen adamy jaıynda asyryńqyrap aıtýǵa da beıim bolatyn. О́zim degen janǵa ózegin úzip berýge daıyn turatyn.
Syrbaı aqyn ómirden ótkende Farızanyń Torǵaıǵa barǵandaǵy jazǵany eske túsip edi.
Jelpindi torǵaılyqtar úı buzardaı,
«Syr-aǵa bizdiki» dep tur qyzarmaı.
Bir aýyl menshikteıdi, júrsem Sizdi
qazaqtyń aspanyna syıǵyza almaı.
Farıza da qazaqtyń aspanyna syımaıdy. Qazir, elimizdiń mádenıetin álemniń eń keń taraǵan alty tilinde nasıhattaýdy oılastyryp jatqan kezde qunttylyqpen qolǵa alar sharýalardyń biri qazaqtyń ǵajap poezııasyn bar boıaýymen aýdartýǵa kirisý desek, bul iste bizdiń ádebıetimizdiń abyroıyn alysqa asyra alatyn aqyndardyń biri, sóz joq, Farıza Ońǵarsynova.
Ábýbákir Kerderiniń «Talaılar ótti-aý jalǵannan, kórgen adam tańqalǵan» degeni bar. Sol sózdi biz Farıza Ońǵarsynovaǵa da qaratyp aıta alamyz. Farıza fenomenin, árıne, aldymen aqynnyń ózi jasady. Onyń telegeı-teńiz talanty, darqan daryny, jomart júregi, eshkim aqyry elikteı de almaı-aq qoıǵan bólekshe minez bitimi, jan-júrekti jibitip jiberetin jaısań jany men tilip túsetin tik sóziniń bir boıyna tań qalarlyqtaı qabysýy degen sııaqty, sanaı berseń saýsaǵyńnyń bári búgilip bitetindeı qymbat qasıetteri jasady. Ol solaı. Ekinshi jaǵynan, Farıza fenomenin qazaq degen halyqtyń ózi de jasady. Jurtty jappaı jaılaǵan konformızm kezinde, sanany sansyratqan toqyraý tusynda qoǵamǵa Farıza sózi syndy sara sóz, Farıza minezi syndy dara minez kerek bolyp turǵan edi. Onyń aldynda qazaqtyń osyndaı qajetin batyr Baýyrjan barynsha ótep bergen-di. Farızanyń alabóten talanty men sol talantyna saı kelgen adamdyq tulǵasy arqyly da barsha halyqtyń «Mine, biz qandaımyz! Qazaqtyń qyzy osyndaı bolady, apa-ájelerimiz osyndaı bolǵan, qyzdarymyz, qaryndastarymyz, sińlilerimiz osyndaı bola alady» dep oılaǵany, Farıza arqyly da ulttyq maqtanysh seziminiń ornyǵa túskeni taǵy talassyz. Eń qyzyǵy, eń tamashasy da mynada – Farıza fenomenin aqynnyń turaqty oqyrmandary, talantyna taǵzym etýshiler ǵana emes, onyń kitaptaryn durystap oqymaǵandar da, biren-saran jyryn úzip-julqyp qana biletinder de, jalpy kitap oqı qoımaıtyndar da, ásirese óleń kitaptaryn qolǵa ala bermeıtinder de, kózi árip kórýden qalǵan, tipti atymen qara tanymaǵan ata-ájelerimiz de jabyla jasaǵandyǵynda. Aýyl-elge barǵanynda «Párızashymyz kelip qalypty ǵoı» dep aınalyp-úıirilip aldynan shyǵatyn adamdardyń bárinen buryn bizdiń ultymyzda osyndaı asyldardyń baryna qýana, maqtana dúrligisip júrgeniniń ózi qadirin bilgen adamǵa ǵajaıyp qubylys!
Sondaı ǵajaıyp qubylysty jasaı alǵan adam edi Farıza Ońǵarsynova.
Sana ózgersin, sana ózgerip, adam ózgersin, adam ózgerip, qoǵam ózgersin, qoǵam ózgerip, zaman ózgersin dep Elbasy bastap, eli qostap, jalpaq jurt bolyp jańǵyrýǵa jumylyp jatqan, aldymyzdan ashylatyn jańa tarıhı kezeńge aýysýdyń uly belesiniń basynda turǵan ultymyzǵa Farıza dál qazir qaı kezdegiden de qymbatyraq, qasterlirek.
Saýytbek ABDRAHMANOV
