Qazaq álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirýge arnalǵan is-sharaǵa halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń tóralqa músheleri, til janashyrlary, zııaly qaýym, ǵalymdar men qoǵam qaıratkerleri jáne BAQ ókilderi qatysty. Májilisti «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti, akademık О́mirzaq Aıtbaıuly júrgizdi.
– Latyn grafıkasy negizindegi qazaqtyń ulttyq álipbıin túzý, qalyptastyrý jáne qoldanysqa engizý – óskeleń ómir men ózgermeli ýaqyttyń talaby. El táýelsizdigin jarııalaǵan sátten bastap aýyq-aýyq kóterilip kele jatqan bul másele, mine, búginde jan-jaqty talqylaný arqyly qalyń jurtshylyqtyń qoldaýyna ıe bolyp, eń joǵary resmı deńgeıde sheshim qabyldandy. Bul qabyldanǵan tarıhı ári pragmatıkalyq sheshimdi – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bıylǵy 26 qazandaǵy №569 Jarlyǵyn qazaq tiliniń barsha janashyrlary – halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń músheleri tolyq qoldaıdy, – dedi akademık О́mirzaq Aıtbaıuly jıynda.
Shara barysynda Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti Murat Jurynov, Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy Nurlan Orazalın, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Ýálıhan Qalıjan jáne A. Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybek álipbı aýystyrý barysyndaǵy zııaly qaýym men qoǵam pikiriniń bir arnada toǵysyp otyrǵandyǵyn aıta kelip, qabyldanǵan sheshimdi halyq kópten kútken tarıhı tańdaý dep baǵalady. Osylaısha, tildik reformaǵa jol ashyp otyrǵan jańa ulttyq álipbıge kóshý úrdisi eldigimizdi tuǵyrly, memlekettiligimizdi ǵumyrly etetin tarıhı mańyzdy qadam dep sanaıtyn akademıkter toby barsha jurtshylyqty bul isti qoldaýǵa shaqyryp, arnaıy úndeý qabyldady.
Murat JURYNOV,akademık, UǴA prezıdenti:
– «Men latyn álipbıine ótýdi 1994 jyldan bastap kettim» desem áriptesterim qaljyńǵa súıeıtin shyǵar. Shyndyǵynda, Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Qazaq-túrik ýnıversıtetinde qyzmet etken jyldarymda osy máseleni egjeı-tegjeıli zerttedim. Oqytýshylardyń kóbi kırıll jazýyn oqı almady. Ári jańa kompıýterlik tehnologııaǵa negizdelgen, jumysty jeńildetetin, barlyǵyna túsinikti qarym-qatynas ornatatyn jazba tilin tańdadyq. Ol latyn edi. Sol ýaqyttan beri latyn álipbıi arqyly ǵylym men ınnovasııanyń tili – aǵylshyn tilin de úırený ońaı bolatynyna kózim jetti. Elbasynyń jańa álipbıge kezeń-kezeńimen kóshýdi mindettegen Jarlyǵyn uzaq kútken adamnyń biri retinde ári qazaq ǵalymdarynyń basyn qosatyn qara shańyraq – Ǵylym akademııasynyń basshysy retinde endigi kúsh-jigerimizdi osy baǵytqa jumsaıtynymyzdy aıtqym keledi.
О́mirzaq AITBAIULY,akademık, halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti:
– Latyn grafıkaly jańa qazaq ulttyq álipbıi – eldiń sanasyn jańǵyrtatyn, álemdik keńistiktegi aýqymdy aqyl-oı qazynasyna jol ashatyn, oılaý júıemiz ben tóltýma rýhanı qasıetterimizdi aıshyqtaıtyn, qazaq tiline reforma jasaýǵa múmkindik beretin, tildik tól zańdylyqtarymyz ben emle-erejelerimizdi tolyqqandy qamtamasyz etetin paıdasy zor ulttyq joba.
Nurlan ORAZALIN, Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy:
– Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda mańyz berilgen baǵyttyń biri jańa qazaq álipbıin jasaý bolatyn. Bul kúnge de qazaqtyń qoly jetti. Túrli tarıhı jaǵdaılardy basymyzdan ótkerdik. Qanatymyz qataıdy, býynymyz bekidi. Jańa álipbı – táýelsizdiktiń nyǵaıyp, jańa kezeńdegi damýǵa ótkenimizdiń aıǵaǵy. Bul jańa álipbı tarıhqa ulttyq álipbıimiz bolyp enetin boldy. Munyń aldyndaǵy Úkimetke usynylǵan álipbıdiń alǵashqy nusqasy eki árippen bir dybysty berýge baǵyttalǵan edi. Biz muny asa qabyldamadyq. Jazýshylar óz pikirin bildirgen bolatyn. Dıgraftardan jasalǵan álipbı kópshilikten qoldaý tappady. «Halyq qalasa, han túıesin soıady» degendeı, eldiń pikirine qulaq asqan Elbasy bir dybys, bir tańbaǵa negizdelgen álipbıdi kezeń-kezeńimen engizýdi jarlyqpen bekitti. Endigi jumys mamandardiki. Sáttilik!
Erden QAJYBEK, A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory:
– Bul bastama ana tilimizge qatysty birneshe máseleni sheshýge jol ashady. Qazirgi qoldanystaǵy «Til týraly» zańdy qaıta qaraýdyń reti kelip tur. Bul qazaq tiliniń mártebesin aıqyndaýǵa, tildiń qoǵamdyq orta men is-qaǵazdaryndaǵy qoldanylýyn retteıtin múmkindik bolmaq. Sondaı-aq latyn álipbıine kóshkende til erejeleri qaıtadan jasalady. Kirme sózderdi shet tilinde qalaı aıtylsa, solaı dybystap júrdik. Álemniń eshbir tilinde ondaı ereje joq. Bizdiń grammatıkamyzdyń erejeleri orys tilinen kóshirildi. Demek, biz qazaq tiline negizdelgen latyn qarpin engizip qana qoımaı, sózjasam, fonetıkalyq, morfologııalyq erejelerdiń bárin qaıta qarastyratyn bolamyz. Tetik iske qosyldy. Endi tek alǵa qaraýymyz kerek. Barlyq til mamandary, janashyrlary osyǵan jumylyp jumys jasaýǵa mindettimiz.
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
