Sansyz bulaqtarymen túpten tazalanatyn uly teńizderdeı, árbir halyq, ult, el óziniń jamanynan jırenetin, qanyna sińgen mımyrt minezder men julynqurt qulyqtardy, dúmbilez daǵdylar men taptaýryn bolǵan qasań qaǵıdalardy kúresinge laqtyratyn taǵdyrly kezderi bolady. Sondaı taǵdyrsheshti, talaıly kezeńdi búgin tańda Qazaq eli de óz basynan ótkerýde.
Qaı halyqtyń boıynda da asyl qasıettermen, jarqyldaǵan jaqsylyqtarymen, taǵylymdy tálim-danalyǵymen birge surqyltaı zamandardan, taýqymet-tarshylyqtan nemese barshylyq-toqshylyqtan juqqan jaman ádetteri, sylyp tastamasa bolmaıtyn keseldi merezderi bolýy da zańdylyq. Ol úshin eshbir halyqty eshkim kinálap sóge almaıdy. Bir anadan ala da, qula da týady. Bes saýsaqtyń salasy da birdeı emes. Tek solardyń jalpy daǵdyǵa, ortaq sıpatqa aınalyp ketýinen saqtasyn deńiz. Bul rette qaı halyqtyń da birinshi tárbıeshisi – halyqtyń ózi, onyń ǵasyrlar boıy jınaqtaǵan danalyq ósıetteri men tájirıbesi. Qazaq ta rýhy kemeldi ult deńgeıine osylaı kóterildi, ár kezeńderde, tarıh ótkelderinde etekten tartqan kemshilikterinen arylyp ta otyrdy.
Qazaqtyń jaman ádetterden, jırenishti minezderden arylýǵa úndegen birinshi synshysy hakim Abaı boldy. Qany qaınaǵannan, jany ashyǵannan synady. Orynsyz yrjańnan, bolymsyz qyljańnan bezinip, onyń dáýlet te, násip te bolmaıtynyn aıtyp, izgi qasıetterge úndedi. «Qalyń elim, qaıran jurtym!», dep qamyqty uly júrek. Jamandyqtan jırense, el tynysy jylma-jyldap ashylatynyn da ańǵartty. Qazaqty budan keıin eldikke shaqyrýshy Alash qaıratkerleri edi. Olar da qarańǵy túnektegi jamaǵat jurtyn jaryq sáýlege, jarqyn bolashaqqa úndep, eldi jappaı jaılaǵan nadandyq uıqysynan oıaný hám oılaný qajettigin qulaqqa quıyp, sanaǵa sińirýge tyrysyp, sol joldaǵy kúres maıdanyna shyqqan-dy.
Búgingi Qazaqstan dıdary – Qazaq eli álemdik kóshten qalmaǵandyǵynyń kósheli kórinisi der edik. Buǵan shúkirana aıtamyz. Al aldaǵy maqsat budan da zor. «Máńgilik El» muraty ultymyzdyń rýhanı jańǵyrý talaptaryn alǵa tartty. Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Boıymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylmasaq, zaman kóshine ilese almasymyz, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńestire almasymyz anyq» ekendigin atap kórsetip, «kejegesi keıin tartyp turatyn, aıaqtan shalatyn ádetterdi de ulttyq sana aıasynda súrlep qoıýǵa bolmaıtynyn» qadap turyp aıtty. Bul sózder hakim Abaıdyń ǵaqlııa ósıetterimen, Alash arystarynyń amanattarymen keremet úndesip te, úılesip jatqanyn ańdaý sanaly kókirekke esh qıyn da emes.
Oıpyrmaı, jamandyqtyń jany qandaı siri deseńizshi! Halqymyz qandaı bıik shyńdarǵa shyqsa da, jan saraıy qansha jaqsylyqtarmen nurlansa da, qansha otasań da kók óskinmen talasyp-tarmasa qaýlap qaıta shyǵatyn aramshópteı, bul jaman daǵdy, jóıit minez, jeksuryn ádet te etekten tartyp, adamnyń jan dúnıesin shyrmaýyqsha shyrmap, sońynan qalmaıdy eken-aý. Sonaý Abaı zamanynan bergi basa kıgen tanys tymaqtar, mezi etken baıaǵy byljyraqtar. Shynnan-aq: «Jaqsylyq uzaq turmaıdy, Jamandyq árkez tozbaıdy». Qarap tursańyz, jaqsy isimizben, izgi amalymyzben qabattasyp, qulatyp keterdeı ıyqtan qaqqan baıaǵy dańǵoılyq pen kerdeńdik, kúpildek maqtan men kúlkishil qyljań, astamshyldyq pen ysyrapshyldyq, báıge atyndaı ańqyldaǵan ótirik pen ósek... Mine, alǵa basýymyzǵa, burynǵydan da bıik asýlardy baǵyndyrýǵa, tirligimizdi túgendep, birligimizdi bekemdeı túsýge osyndaı jaman ádetter kesir-keselin tıgizip, bóget bolyp otyrǵany anyq.
Mundaı kóldeneń kók atty, kókezý betpaqtarǵa jol berip qoıýǵa áste bolmaıtyndyǵyn Elbasy qatty eskertip, sol jolda naqty sharalar belgilep, júzege asyrýǵa nusqap otyr. Jırenishti daǵdylardy boıdan aram etteı sylyp tastaý da ońaı emes. Ol ishke túsip ketken, sanaǵa sińip ketken nárseler. Sony túsinip, sol sebepten de: «Keseldi jalqaý, qyljaqbas, Ázir tamaq, ázir as, Syrtyń – pysyq, ishiń – nas, Artyn oılap uıalmas, – bolyp júrip tirimin deme, onan da Alla bergen aq buıryqty ólim artyq» dep Abaı dana nege kúńirendi deısiz. Aramyzda osyndaı aramtamaqtar joq dep aıta alamyz ba?
Alǵa basýǵa, turmysymyzdy jaqsartýǵa kedergi keltirip jatsa, ótkenniń kertartpa tustarynan, boıdaǵy minimizden nege bas tartpasqa? Aıtalyq, orynsyz saýyqshyldyq, shekten shyqqan saltanatshyldyq, bos maqtanmen dúnıe shashý, kórpege qaraı kósilmeý – shynaıy mádenıettiń de belgisi emes, turmystaǵy pragmatızmmen de úılespeıtini aıdaı aqıqat. Qazaqtyń as pen toıyna orynsyz shashylyp jatqan qarajattyń kólemin kózge elestetkende jaǵańyzdy ustaısyz. Bul kimge kerek? Ol basqa áńgimeniń taqyryby.
Qazaqtyń jan dúnıesimen, minez-qulqyndaǵy qaltarystarymen astasyp jatqan naq osy tirshilik túıtkilderi, turmystyq jaılar – rýhanı jańǵyrýdyń eń bir ózekti býyny. Máńgilikti murat tutqan ultqa qazir eń keregi de – minez-qulyqtyń pragmatızmi. Endeshe, realızm men pragmatızm – búginniń urany. О́ıtkeni «jańǵyrý uǵymynyń ózi meılinshe kónergen, jahandyq álemmen qabyspaıtyn keıbir daǵdylar men ádetterden arylý degendi bildiredi». Shama kelse, erik-jigerdi salyp, jaman ádetten arylǵanǵa ne jetsin, ardaqty aǵaıyn!..
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
