Ákesiniń ákesi – Maıemer aqsaqal orta dáýletti, el-jurtqa sózin ótkize alatyn, aldynan maly, tórinen qonaǵy úzilmegen aýyl-aımaqqa syıly jan bolǵan eken. Burǵanda týyp, Qaraqııa jaılaýyn jaılap júrgen beıqut el Keńes ókimeti kelisimen apalań-topalańy shyǵady. Malmaq, Qarnaq, Tileýli, Maıemer atty aǵaıyndy tórt ul tatý-tátti ósip jatty.
Keńes ókimeti aýylda qalǵan Malmaqtyń bar malyn tartyp alyp, kámpeske jasaıdy. Onyń sol kezde úsh úıir jylqysy, bes júzdeı qoıynyń birin qaldyrmaı sypyryp túgel alyp ketedi. Qarnaqty baı tuqymysyń dep sottap jiberedi. Qarnaqtyń áıeli ashtyqqa shydamaı egini orylǵan alqapta masaq terip júrgen jerinde mılısıoner kórip qoıyp, bes jasar qyzynyń kózinshe atyp óltiredi. Jetim qyzdy balalar úıine ótkizedi. Tileýli men Maıemer ura qazdyryp, zattaryn tyǵyp kómedi. Biraq túnde bylǵary kıingen ókimet adamdary kelip, urany ashyp, bar jıǵan-tergenin túgel tıep alyp ketedi. Sondaǵy uraǵa tyqqandary: bir túkti kilem, bir túksiz kilem, ton, «Zınger» tigin mashınasy eken.
Ekiniń biri ustalyp, túrmege qamalyp jatqan alasapyran kez. Tileýli túndeletip Qarǵalydaǵy jumysshylarǵa baryp tyǵylady.
Shal-kempir qyrǵyzǵa qashyp, Rybachege baryp, jumysshy bolyp ornalasady. Maıemer sol jerde aýyr jumys, qıyn taǵdyrdy kótere almaı qaıtys bolady. Áıeli Qanshaıym endi kúıeýiniń ornyna jumysqa turady.
Tórkinderine habar aıtyp júrip, balasy Nurbek ekeýi Qarasýǵa kóship keledi de, sonda turaqtap qalady. 1941 jyly Nurbek on toǵyzdaǵy bozbala ózimen birge oqyǵan Rahat degen qyzǵa úılenedi. Biraq soǵys órti lapyldap turǵan kez, zamandastarymen birge qysqa qaraı Nurbek te soǵysqa attanady, aýylda aıaǵy aýyr kelinshegi men sheshesi qalady.
Nurbekpen ataqty 28-gvardııalyq dıvızııasynda birge soǵysta bolǵan Kýá aqsaqal bylaı dep eske alady: «Qaqaǵan qys, meni túnde izdep kelipti. «Kýá, men tapsyrmamen til alyp kelýge ketip baramyn. Aýylda kelinshegimniń aıy-kúni jetip otyr edi, aman kórer me ekenmin» degen edi esil bozdaq. Sol túni 1942 jyly 20 aqpanda Nurbek Maıemerov erlikpen qaza tapty. Qaıran esil er tuńǵyshyn kóre almaı, ińgálaǵan daýsyn estı almaı qarǵys atqyr soǵystyń kesirinen kóz jumdy. Soǵys jarasy eshýaq jazylmaıdy. Júrekterdi syzdatady da turady.
Sol jyly Nurbektiń tuńǵyshy Marat dúnıege keledi. Maratty el «Shaıym» dep atap ketken, ájesi Qanshaıym baǵyp-qaǵyp, asyrap ósiredi.
Marat tóske salyp shyńdaǵandaı qıyn-qystaý taǵdyrmen betpe-bet kelip, tek ózine ǵana senip erjetti. Ásker qataryna shaqyrylyp, áıgili batyr qala Breste úsh jyl áskerı boryshyn ótep, symdaı tartylyp, týǵan eline kórgeni mol azamat bolyp oralady. Ol kezderi áskerde bolyp kelý – árbir er balanyń qasıetti paryzy bolyp esepteletin. Qatań tártip kórip, kóptegen bozbalalar shyńdalyp, shıryǵyp, táni de, jany da tolysyp qaıtatyn.
Áskerden kelisimen Marat Almaty qalalyq qoǵamdyq tártip qorǵaý basqarmasynda mılısıoner qyzmetine ornalasty. Tıtteıinen armandaǵan zańger bolýy úshin únemi izdenip, oqyp, Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetine emtıhan tapsyryp, qabyldanady.
Kúndiz aýdıtorııada otyryp dáris tyńdady, keshke qaraı temir jolǵa baryp vagonnan sekseýil, sement, kómir túsirdi. Kúnkóris tirshiligi úshin túni boıy arqalap sement túsirse ústindegi kıimi qap bolyp, qatyp qalady. Birdi birge soǵyp, áıteýir ash-jalańashtyǵyn bildirmeı, sabaqtan qalmaı, tap-tuınaqtaı tapsyrmalardy oryndap, qoǵamdyq jumysqa da belsene qatysty.
Keıin gazet, hat tasýshy bolyp ornalasyp, úıdi-úıdi aralap, gazetterdi tez taratyp berip, ýaqyty kóp ózinde qalatyn boldy. Únemi joǵary shákirtaqy alyp, jumysynyń aılyǵy bar ájeptáýir kıinip, óz tapqany ózine jetetin halge jetti.
Ájesiniń kenje sińlisi Dınanyń bir bólmeli úıinde turdy. Ol kisi zeınetker. Ájesinen keıingi eń jaqyn jan – osy kisi anasyndaı tárbıelep, aqylyn aıtatyn.
– Sheshe, men úılenemin, – dedi.
– Úılen qaraǵym. «Bas ekeý bolmaı, mal ekeý bolmaıdy» degen, ájeńniń de armany edi bul, – dep aq tilegin aıtyp, aqjarma kóńilin bildirdi.
Unatqan jary Mánsııa Shyǵys Qazaqstan oblysynyń qyzy, QazPI-diń hımııa-bıologııa fakýltetin bitirip jatyr. Úılenbese, basqa oblysqa joldamamen jibermek. Aqyry, úılenip, ıppodrom janyndaǵy orys kempirdiń úıinde páter jaldap turdy.
Ýnıversıtet bitirip, dıplom alǵan shaqta – jan-jaqqa bóle bastaǵanda Maratqa ár jaqtan usynystar tústi. Marat bárine ózine tán sabyrlylyqpen qarap, eshqaısysyna ýáde bermeı júrgende Ádilet mınıstrligindegi komıssııaǵa shaqyrdy.
Komıssııa músheleri ómirbaıanymen ábden tanyssa kerek, birden Shyǵys Qazaqstan oblysyna sýdıa bolyp barasyz dedi. Birden kelisim berdi. Joldama alyp, jolǵa shyǵaıyn dese jolpuly joq. Baıaǵy jetimdik pen jetispeýshilik yzǵary taǵy da aldynan shyǵa keldi. Ádilet mınıstrligine qaıta kirip, aıtyp edi, ondaǵylar keler aılyq esebinen 180 som jazyp berdi.
Shyǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy Mıhaıl Fetısovıch Orlov Uly Otan soǵysynan bir aıaǵynan aıyrylyp qaıtqan maıdanger, kópti kórgen tájirıbeli zańger, isker basshy bolyp shyqty.
– Soǵysta bolǵan maıdangerler – erekshe jaratylǵan tulǵalar. Kishige qamqorlyǵyn, aqyl-keńesin aıamaıtyn, baryn ortaǵa salatyn kópshil jandar. Men sol oblystaǵy eń jas sýdıa boldym. Sot tóraǵasy Orlovtan bastap bári men birdeńeni túsinbesem – túsindirip, úıretip, ýaqyttaryna qaramaı tárbıelegenin qalaı umytaıyn. Bireý birdeńege muqtaj bolsa bári kómektesedi. Bireý aýyryp qalsa dárisin izdep júrip, taptyryp, aldyrady. Ujym jumylǵan judyryqtaı kúshti edi, yntymaqshyl edi.
Sýdıalardyń basym kópshiligi – kúni keshe qan qasap soǵystan kelgen ardagerler. Biz solardyń tárbıesin kórdik. Ádiletti sot qandaı bolý kerek degen taǵylymyn úırendik. Istegen isi, júris-turystary – ǵumyryma sabaq boldy, – deıdi búginderi Marat Nurbekov aǵamyz Shyǵystaǵy bes jyl qyzmetin saǵyna eske alyp.
Almatyǵa shaqyryp, Ádilet mınıstri birde usynys aıtty.
– Marat Nurbekov, sizdiń jumysyńyzdy teksergen birneshe komıssııa óte jaqsyǵa baǵalap júr. Bes jyl tájirıbe jınadyńyz. Endi sizdi Mańǵyshlaq oblysyna jibergeli otyrmyz. Qalaı qaraısyz? – dep tótesinen surady.
– Qandaı jumysqa?
– Oblystyq sot tóraǵasynyń orynbasarlyǵyna, – dedi.
Mine, kútpegen jerden Mańǵystaýǵa aýysyp, odan keıin bes jyldan soń oblystyq Ádilet basqarmasynyń bastyǵy bolyp tabandatqan taǵy bes jyl istedi. Ol kezde Ádilet basqarmasynyń mindeti aýyr, búkil sot júıesindegi kadr, qarjy-qarajat ondaǵy múlikjaı, qurylys, taǵy basqa sharýalarmen tikeleı aınalysatyn. Mine osy aralyqta ol ózine tapsyrylǵan mindetti múltiksiz atqara bildi.
Ádilet mınıstri Dolda Dosbolovtyń qabyldaýynda bolyp, Shymkent oblysyna oblystyq sot tóraǵalyǵyna usynyp, Máskeýge ushty. Ol kezde barlyq kúrdeli másele Máskeýde sheshiledi. KSRO Ádilet mınıstri, orynbasarlary, kollegııa músheleriniń árqaısysyna jeke-jeke kirip, tanysyp, ruqsat alý kerek. Mine, sol kezde máskeýlikterdiń shekelep qaraıtyn bıýrokrattyq minezderin kórdi. Ásirese, mınıstr bosaǵasynda kire almaı úsh kún boıy bozaryp kútip otyrdy.
Shymkent oblysynda ol kezde úlken dúrbeleń júrip jatty. Máskeýden bastap quqyq qorǵaý oryndary oblysty astyn-ústine keltirip, tekserip, basshynyń kóbin qylmysqa tartqan edi.
Búkil Odaqty shýlatqan «Maqta isi» boıynsha ǵana 84 adam isteri sotta qaraldy. Naqty zııan keltirgen aqshalaryn tólep, ornyna qoıyp, qaıtarǵandardy sotta qutqardy. Ataqty «Karavaev isi» boıynsha qanshama adam isti boldy. Oblystyq sotta ister qalaı qaralyp, úkim qandaı dárejede bolǵanyn Máskeý únemi qadaǵalap otyrdy. Ár is qatań baqylaýda, óte bir qıyn-qystaý ýaqyt edi bul kez. Bes jyl osynda istegende bir úıge qonaqqa barǵan joq. Bir-birin ańdyǵan jurt. Qıt etse aryz qarsha boraıtyny naq. «Aqyryn júrip, anyq bas» dep uly Abaı aıtpaqshy, barlyq isti zań sheńberinde naqty sheshýge týra keldi.
Ájesi únemi «El syılaıtyn bala ber, balama aqyl, sana ber, sanasyz bolsa qazirden-aq ala ber» dep otyratyn. Sol sózdiń qadir-qasıetin árdaıym jadynda ustady. Qanshama qıyn da kúrdeli, kúrmeýi qıyr-shıyr isterdiń ádil sheshilýi – tek tereń aqyl, bilimdi sana, salmaqty sabyrǵa baılanysty ekenin jete túsindi.
Ádilet mınıstriniń orynbasary, birinshi orynbasary bolyp istegen jyldarda Táýelsiz Qazaqstannyń jańa zańdary qabyldandy. «Tártipke baǵynǵan el qul bolmaıdy» dep Baýyrjan Momyshuly aıtqandaı, jańa egemendik alǵan elimizdiń barlyq salasyn ilgeriletý úshin túrli zańdar qabyldanýy qajet edi. Olardyń jón-jobasy osy mınıstrlikte jan-jaqty talqylanyp, daıyndaldy. Mınıstrlik qyzmetkerleri erte kelip, kesh qaıtýdy ár zań jobasyna óte yjdahattylyqpen qarap, daıyndaýdy ádetke aınaldyrdy. Osynaý isterdiń basy-qasynda bilimdar zańger Marat Nurbekov te júrdi.
***
Almatyda, Alataý baýraıynda aǵa úıinde ekeýmiz keńinen áńgimelesip otyrmyz. Sonaý qıyn-qystaý kezeńderdi, jetimdik kúnderin eske alǵanda kózildiriginiń ar jaǵyndaǵy janarlaryna móldir shyq uıalaı qalady.
– Aǵa, siz tentek, buzyq bolmadyńyz, araq-sharaptan qalaı aýlaq boldyńyz? Sizdiń zamandastaryńyzdyń basym kópshiligi budan qutyla almaǵanyn kórip óstik qoı?
Marat aǵa sál-pál únsiz oılanyp qaldy.
– Áskerden kelgende ózim qatarly bir top jigittermen biraz iship, qyzýlaý kóshede kele jatyp, kúnshýaqta otyrǵan aýyldyń úsh aqsaqalyna sálem berip, óte berdik. Sonda olardyń eń úlkeni meni alyp qalyp «Qaraǵym, sen Nurbek marqumnan qalǵan jalǵyz tal tuıaq emespisiń. Shaıym ájeńniń bar úmiti sen emes pe ediń? Bulaı júrýiń Shaıymnyń balasy degen atqa laıyq pa?», degende qara jerge kirip kete jazdap uıalǵanym-aı. Sodan keıin ylǵı esimde Nurbek ákem, Shaıym ájem turady, solardyń amanaty emespin be! Meniń qatelik jasaýǵa, qalaı bolsa solaı júrýge haqym da, quqym da joq dep uqtym, – dedi aǵa qoshtasarda.
Naǵashybek QAPALBEKULY,
jazýshy
