Bul – jańa ómirge, sony keńistikke bastar baspaldaq, óskeleń urpaqtyń oı-órisi men dúnıetanymynyń tereńdeı túsýine negizgi alǵyshart. Latyn grafıkasyndaǵy qazaq jazýyn qalyptastyrý ulttyq sanany azat etip, jahannyń ozyq elderimen terezemizdi teńestiredi.
Úshinshi myńjyldyqta qoǵam men memlekettiń ornyqty damýynyń eń basty alǵysharty sapaly berilgen bilim ekendigi dáleldendi. Biz «bilim – ǵylym – ınnovasııalar» úshtigine negizdelgen postındýstrııalyq álemge qaraı qadam basyp kelemiz. Jahandaný jańa talaptar men tyń bastamalardy talap etedi. Ǵalamdyq damýdyń jańa kezeńinde latyn grafıkasyna kóshý máselesi qajettilik qana emes, tilimizdiń tarıhı ereksheligin saqtaý arqyly álemdik ıntegrasııa, aqparat alý múmkindigimizdiń artýyna negiz bolyp tabylady. Sonymen qatar latyn grafıkasyna kóshý tilimizdegi jat dybystardy tańbalaıtyn áripterdi qysqartyp, sol arqyly onyń tabıǵı taza qalpyn saqtaýǵa múmkindik beredi. Latyn árpi úsh tilde oqytýdy damytýǵa da septigin tıgizbek. Mundaı qadam óz kezeginde otandyq ǵylymnyń jańa kókjıekterin ashady, jahandyq ǵylymı ólshem bazalaryna tezirek kirýge múmkindik týǵyzady, qazaqstandyq ǵalymdardyń sheteldik áriptesterimen qarym-qatynasyn jandandyrady. О́ıtkeni adamzattyń kóp bóligi qurylymy latyn grafıkasyna negizdelgen álipbıdi qoldanady. Bul – birinshiden.
Ekinshiden, búginde dúnıe júzindegi asa ózekti aqparattar aǵynynyń 70 paıyzy latyn grafıkasymen beriledi. Sondaı-aq bul ozyq ǵylym men bilimniń ıakı zamanaýı ınnovasııalardyń jáne eń bastysy, Internet pen aqparattyq tehnologııalarǵa oraılastyrylǵan jurtshylyqtyń suranystaryn sanaýly sekýndtarda qanaǵattandyratyn Yahoo, Google sııaqty zamanaýı izdeý júıeleriniń de, sıfrly tehnologııanyń da negizgi irgetasy.
Úshinshiden, jańa grafıkaǵa ótý – túrkitildes elderdi jaqyndastyratyn mańyzdy sheshim. Túrki halyqtarynyń mádenıeti, sózdik quramy latynsha jazylǵandyqtan, olardy zertteý de tıisinshe ońaıǵa túsedi. Tarıhqa kóz júgirtsek, atalǵan jazý júıesin alǵash bolyp 1928 jyly Túrkııa qabyldasa, 1991 jyldan keıin bul grafıkaǵa Túrikmenstan, Ázerbaıjan jáne О́zbekstan memleketteri de ótken bolatyn.
Tórtinshiden, latyn grafıkasyna aýysa otyryp tilimiz halyqaralyq deńgeıde zor mártebege ıe bolady. Sonymen qatar bul qadam arqyly kıiz týyrlyqty qazaq óz rýhanııatynyń tizginin ózi ustaıdy. Bir bul ǵana emes. Memleket basshysy arnaıy Jarlyǵymen bekitken qazaq tilin latyn grafıkasyna kóshirý jobasy basqa tilderde sóıleıtin adamdarǵa bizdiń tildi jyldamyraq úırenýdi yntalandyratyn nusqa retinde qarastyrylyp otyr. Sebebi atalǵan forma qazirgi zamannyń talabyn eskere otyryp jasalǵan.
Qazaq álipbıin 2025 jylǵa qaraı birtindep latyn árpine kóshirý máselesin júzege asyrýda maqsatty nátıjege jetý úshin, eń aldymen latyn grafıkasyn meńgertý ádistemesi jasalýy kerek. Osy tujyrymdar negizinde qoǵamǵa, ásirese jastarǵa kóptegen jetistikterge qol jetkizetindigimizdi, tilimizdegi dybystyq júıelerdi naqty anyqtap, qazaq tiliniń jazylýy men dybystalý kezinde sózder qoldanysyndaǵy artyq kirme sózderden arylatyndyǵymyzdy, bolashaq úshin áldeqaıda mańyzdyraq ekendigin anyq túsindirýimiz qajet.
Qazirgi kúnniń basty trendi úzdiksiz damý, noý-haý men ınnovasııa bolyp tabylady. Jańa zamannyń jastary osyndaı ózgermeli ýaqytta ómir súrýge qabiletti bolyp qana qoımaı, oqıǵalar men úderisterdiń ortasynda, kósh basynda bolýy tıis. Bul – tereń túısine bilgenge básekelestikke aparar joldyń basy, ulttyq kodymyzdy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýdyń negizi. Qazirgi memleketimizge ultty uıystyra alatyn, tyń baǵyttaǵy rýhanı aǵym kerek. Latyn árpin engizýdiń basty ózegi de osynda jatyr. Sondyqtan da jańa grafıka elimiz úshin qajetti, ýaqyt talabynan týyndap otyrǵan jańa atrıbýt, asa mańyzdy faktor dep sanaımyn.
Gaýhar ALDAMBERGENOVA,
Qazaq memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor
