Salpańqulaq

«Qazan­shynyń erki bar qaıdan qu­laq shyǵarsa» dep jáne bir qııaǵa ser­meıdi. Ol qulaqtyń qaı qulaq eke­nin dóp basatyn quımaqulaq ta osy qazaǵyńyzdy ózi. Osylaı tol­ǵaı bersek, «bastan qulaq – sadaǵa» bolatyn da jóni joq eken-aý.

Uzynqulaqtyń qarasy kóringende eleńdep otyratyn qazaq salpańqulaq dese kádimgideı sestenip, ol az deseńiz, seskenip qalady. Baıaǵy ıt jylynan beri qanǵa sińgen daǵdy solaı. Sonda bul qazaq shoshıtyn salpańqulaq qaı salpańqulaq deımiz-aý. Tilimizdiń túsindirme sózdigin ashyp qarap ji­ber­se­k, salpańqulaq degenimiz sóz ta­sı­tyn, ańdyp júrip aqpar jetkizip tu­ratyn tyńshy, jansyzdyń dál ózi. Salpańqulaq sulbasynan qazaqtyń úrkip, jylan kórgendeı jıyryla qalatyny da sodan.

Salpańqulaqtyń sanaty aýyl ishiniń ánsheıindegi ósekshisinen bıik, qos úıdi qosa qondyrmaıtyn qatardaǵy sóz tasyǵyshtardan mártebesi joǵary. Álbette, kelekelep keri maǵynasymen alǵanda. Salpańqulaq adam áýletimen birge jaralyp, adam tabıǵatynyń eń bir saıtanı pıǵyldarymen bite qaınasqan nárse. «Toq tilenshi – adam saıtany, Hareketsiz – sopy montany» degen Abaı hakimniń sózderi de osyǵan meńzeıdi. Arǵy tegindegi zulymdyq uryǵymen tamyrlas osy saıtandyqqa ár zántalaq zamannyń saıqal da sýmaqaı saıasattary aralasqan kezde salpańqulaqtardyń da tasy órge domalap otyrǵanyn ańǵaramyz.

Álemdik aýqymdaǵy eń áıgili sal­pańqulaq – Isa Másihti sat­qan Iýda der edik. Shyńǵys hannyń Oty­rarǵa jibergen saýdager­ler kerý­eni­niń teń jarymy salpań­qu­laq­­tar bolmasa, Qaıyrhan olardy qa­tal jazaǵa buıyrmas edi. Qazaq sa­qa­rasyndaǵy salpańqulaq ınstıtý­ty­nyń qalyptasýy mundaǵy Reseı otarshyldyǵynyń zapyran zardaptarymen, zymııan ozbyrlyǵymen tikeleı baılanysty. Shyn mánisinde bizdiń mıssıoner, qazaqtyń dástúr-mádenıetin zerttedi dep júrgenderdiń kóbi halqymyzdyń osal tustaryn ańdaǵan ańdýshy jansyzdar, patsha ókimetiniń otarshyl saıasatyna qyzmet etken salpańqulaqtar edi. Syrym Datuly, Isataı-Mahambet, Kenesary han kóterilisteri tusynda qazaqtyń óz ishinen shyqqan salpańqulaqtar da osy­naý azattyq jolyndaǵy qoz­ǵa­lys­tar­dy basyp-janshýǵa az úles qos­pa­ǵanyn baıqaımyz.

«Ár zamanda bir surqyltaı» demek­shi, qazaq ishinen oqyǵan ozyq oıly aza­mat­tar kóbirek shyǵyp, óz aldyna el bolý­d­yń alashtyq áńgimesi aıtyla bas­ta­ǵan kezeńderde otarshylardyń tympı tyńshylarǵa degen muqtaj-zárýligi arta túsedi. «Berip kelse bir aryz butyp-shatyp, Eldi alyp, Edildi alyp esir­gishterden» op-ońaı salpańqulaq jasa­ǵan. Osyndaı jaǵdaıda «Ja­ny aıaýly jaqsyǵa qosamyn dep, Ár­kim bir ıt saqtap júr yryldatyp» dep danyshpan Abaı qaıtip kúńi­ren­be­sin. Álıhan Bókeıhanov, Ah­met Baı­tursynuly, Mirjaqov Dýla­tov syn­dy Alash arystarynyń, aıaýly jaqsy­larymyzdyń sońynan pat­sha­lyq dáýirde de, keńes kezinde de salyp qoıǵan bir-bir ıttiń bolǵany anyq. Bárinen óz aýylymnyń ıtteriniń qap­qany batady degen Ahańdaı abzal da qazaq­tyń óz ishinen shyqqan sal­pań­qul­aqtardy aıtyp otyr emes pe.

Mirjaqyp Dýlatov «Qazaq» gaze­ti­ne shyqqan maqalasynda olardy «Júziqaralar» dep ataıdy. «Aqmola ob­lysynyń «aq, pák» dep qurmet­tep júrgen Dúısenbaı qajyǵa «Mań­daı­yna muhıt darııasynyń sýymen jýsa da ketpeıtin aıqyn qara tań­ba basyp, qazaq tobynan alastap bir­jola shyǵarǵanyn» aıtady. Bul – qoly­na Quran ustap júrip sóz tasyp, hal­qyna satqyndyq jasaǵan, birese pat­sha ókimetine, birese qyzyldarǵa jaram­saqtanǵan, sóıtip Atbasar, Kók­shetaý, Ombyny shýlatqan montany salpańqulaqtardyń biri.

Keńestiń keri ketken saıasatynyń senimdi súıenishteriniń biri de osy salpańqulaqtar boldy. Ákesin ustap bergen, Astanada áli kúnge sheıin atyn­da kóshe bar Pavlık Morozov, biz­diń ánge qosqan «batyr bala» Bolat­bekter osyndaıdan shyqqan. Ol ol ma, marshal Jýkovtyń sońyna da jansyzdar salyp qoıyp, onyń ókimet pen partııaǵa qyrbaı sózderi tıis­ti oryndarǵa qolma-qol jetkizilip tur­ǵan. Sodan soń ataqty marshalmen «tárbıe saǵattary» ótkiziletin kóri­nedi.

Qazaq ultshyldyǵyna qarsy kúres­te de salpańqulaqtardyń «eńbegi» eren. Q.Sátbaev, M.Áýezov, E.Bekmahanov, M.Ǵabdýllın sııaqty el ardaqtarynyń da árbir basqan izin, aıtqan sózin ańdyǵan eken. Ǵylym akademııasy, ınstıtýttar, baspalar, Jazýshylar odaǵy syndy ulttyq sıpattaǵy úlken mekemelerde de sóz tasıtyn tyńshylar ustaǵan. Málik Ǵabdýllınge tirkegen salpańqulaq óziniń shopyry eken. Astapyralla! Olar KGB tarapynan eńbekterine syıaqy da alyp turypty-aý.

Árıne salpańqulaqtardy túp-tamyrymen qurtý ońaı emes. Áıtse de elimizdiń azattyǵy tynysymyzdy keńeıtti, jan saraıymyzdy asha tústi. Aramyzda áli bolsa salpańqulaqtar joq pa, abaı bolaıyq, aǵaıyn!

Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»