Biraq ómir kóp tańdaý jasatady, sondyqtan sheshimińizge ókinbeıtindeı bolýyńyz kerek. О́miriniń bir kezeńinde tamaq, kıim tańdaýdan bastap, mamandyq, ómirlik jar tańdaý sııaqty máselelerde sheshim shyǵarý kezinde barlyq adam birdeı qınalady. О́ıtkeni salystyrmaly túrde, birinen biri jaqsy, tipti keremet nárselerden tańdap alý qıyn, oǵan qosa kóp oılanǵan saıyn sheshim qabyldaý da qıyndaı túsedi, sodan áıteýir kez kelgenin tańdaı salyp, sońynda rıza bolmaı, kóńil-kúıiń túsip ketetin kezder bolady. Psıhologııada bul «sheshim qabyldaýdan sharshaý» dep atalady. Al ol óz kezeginde tańdaý nusqalarynyń tym kóp bolýyna jáne ony ıgere almaýymyzǵa baılanysty. Jıi tańdaý jasaý qajet bolǵan saıyn sheshimińizdiń sapasy da nasharlaı túsedi, deıdi mamandar.
Eń basty maqsatty «tabysqa jetý» dep oılaıtyn adam kóbinese mynadaı úsh senimdi basshylyqqa alady eken: «men mindettimin», «munyń barlyǵy mańyzdy», «men osynyń barlyǵyn nemese ekeýin de isteı alamyn». Sóıtip júrip ózine tym kóp júkteme alyp qoıǵanyn baıqamaı qalady, der kezinde toqtap saraptaýǵa da ýaqyty bolmaıdy. Sondyqtan kóp sharýa atqaryp jatqanymen eshnárseniń túbine deıin zerttep, jete biletin mamany bola almaıdy nemese eshqandaı nátıjeni kórmeı bárinen kóńili qalady, tyǵyryqqa tireledi. Ondaı adamdar óte kóp, biraq tıimsiz jumys isteıdi. Osyndaı taptaýryn oıdan arylyp, «azyraq, biraq jaqsyraq» teorııasyn qabyldaýdy jazýshy jáne psıholog Greg MakKeon «essensıalızm» dep ataıdy jáne «Essensıalızm. Qarapaıymdyqqa jol» kitabynda óz ádistemesi qalaı jumys isteıtinin sıpattaıdy.
Essensıalızm – «kóp nárseni az ýaqytta jasaý týraly emes, isteýge tıis nárseni ǵana jasaý týraly», deıdi Greg MakKeon. Bul úshin eń mańyzdy máselelerdi anyqtap, bar kúshti sony júzege asyrý jolyna jumsaý qajet. Siz úshin ne mańyzdy? О́z ómirińizde mańyzdy nárselerdi ret-retimen qoımasańyz, ony siz úshin basqa adamdar jasaıdy da sizdiń ómirińiz ózińizge tıesili bolmaı qalady. Sondyqtan qandaı jaǵdaı bolsa da oılanyp, ózińizge qajetti basymdyqty maqsat etip qoıyńyz, ómirińizdegi mańyzdy nárselerge taldaý jasańyz.
Kóp adam «ózińizdiń aınalysyp jatqan jumystaryńyzdyń ishinen eń kóp paıda, ıgilik ákeletin bir baǵytty tańdańyz» dese ájeptáýir qınalysqa tap bolady. Tipti tańdaý jasaı almaıdy, munyń óz sebepteri de bar. Mysaly, durys jáne burys áreket bar, kelisim berý – burys áreket, al kelispeý – durys áreket. Biraq qoǵamymyzda qalyptasqandaı kelisken adamdy maqtaımyz da, kelispegendi jaýdaı kóremiz. Sondyqtan adamdar kóbinese «joq» dep aıtýǵa uıalady, sodan kelip kóp máseleler týyndaıdy. Mamandar basymdyq (prıorıtet, priority) qoıý úshin tıimdi ádis-tásilderdiń ishinde Eızenhaýer prınsıpi men S.Kovı kvadrantyn ataıdy.
Eızenhaýer ustanymy boıynsha mańyzdy dúnıelerdi anyqtaý úshin suraq túrinde saýalnama jasap, oǵan «mańyzdy» nemese «shuǵyl» dep jaýap berińiz. Sodan soń qaı jumysty qaı kezde isteý kerek ekeniniń tizimin jasaısyz. Kovı kvadrantynda barlyq máseleler 4 bólikke bólinedi: birinshi, mańyzdy jáne shuǵyl; ekinshi, mańyzdy, biraq shuǵyl emes; úshinshi, mańyzdy emes, biraq shuǵyl; tórtinshi, mańyzdy emes, shuǵyl da emes. Kovıdiń pikirinshe, tabysty adamdar ekinshi kvadrantqa kóp kóńil bóledi, óıtkeni bul basqa máselelerdi sheshý úshin ýaqyt únemdeýge múmkindik jasaıdy degen pikir aıtady.
Qalaı bolǵanda da basymdyq qoıyp, mańyzdyny tańdaı bilýge úırenýimiz kerek, bul tek ýaqyt únemdeýge ǵana septigin tıgizbeıdi, ózińizdiń ómirlik mıssııańyzdy durys taýyp, baqytty ómir súrýge múmkindik beredi. Al ómirde baqytty ómir súrýden basqa qandaı basymdyq bolýy múmkin?
Qazir bizdiń aldymyzda kóp tańdaý tur. Bul memleketke de, bılikke de, qoǵamǵa da, ultqa da qatysty. Osy syndarly kezeńde tańdaýlardyń durystyǵy bizdi nyǵaıtýǵa, alǵa jyljýǵa, damýǵa aıtarlyqtaı járdemin tıgizetinin esten shyǵarmaǵanymyz abzal.
Baqytgúl SALYHOVA,
pedagogıka ǵylymdarynyń
kandıdaty
