Onyń ústine maqtaaraldyqtar da ózderin tolǵandyrǵan máseleni onymen bólisýge daıyn turady. Ol da jerlesteriniń aýyl sharýashylyǵy men aýyl jaǵdaıyna baılanysty oı-usynystaryn eshqashan jerde qaldyrǵan emes.
Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzahmetov Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi bolyp turǵanda da E. Sabyrov onymen birneshe márte júzdesip, aýyl sharýashylyǵy men aýyldyń taǵdyryna baılanysty talaı másele kótergen edi. Atap aıtsaq, onyń tynymsyz eńbeginiń arqasynda Maqtaaral aýdanynda «Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS-iniń fılıaly, Asyqata óńiri, Yntymaq aýyldyq okrýgine qarasty «О́rkendi» eldi mekeninde «Ońtústik» bıologııalyq fabrıkasy ashyldy. Bul – sharýalar úshin óte kerek mekemeler. Bıolaboratorııa ónimderiniń sapasyn tekseretin «Sapa» zerthanasynyń ashylýy da – Elekeńniń eńbegi. Ony iske qosý ońaı bolǵan joq. О́ıtkeni ınstıtýt fılıaly úshin birinshi kezekte turaqty meken-jaı kerek edi. О́kinishke qaraı, ondaı oryn tez arada tabyla qoıǵan joq. Ǵalymdar alǵashqy ýaqytta bos turǵan keńselerdi jalǵa alyp jumys istedi. Bul qıyndyqtan О́simdik qorǵaý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory Abaı Saǵatov qutqardy. Ol sol aımaqta qaraýsyz qalǵan ǵımaratty satyp alý úshin ınstıtýt tarapynan qarjy bólip, ony kúrdeli jóndeýden ótkizip, fılıal qyzmetkerlerine qolaıly jaǵdaı jasady.
Bul istiń mańyzdylyǵy joǵary baǵalanyp, elimizdiń jáne sheteldiń ǵalymdary tartyldy. Moldavııadaǵy ósimdik qorǵaý ǵylymı-zertteý ınstıtýtymen kelisimshart jasalyp, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor V.A.Shlıahtıch zertteý jumystaryn júrgizdi. Bul bıofabrıka maqtadan basqa da daqyldardyń zııankesterine qarsy entomofagtardy óndirýdi qolǵa ala bastaǵan edi. О́kinishke oraı, jap-jaqsy bastalǵan ıgilikti is jalǵasyn tappaı, qazirgi tańda ınstıtýt fılıaly emes, tek bıolaboratorııa kúıinde ǵana qaldy.
E.Sabyrov jaqynda ǵana A.Myrzahmetovtiń qabyldaýynda bolyp, aýyl sharýashylyǵyna baılanysty tıisti mekemeler aralaspasa sheshilmeıtin máselelerdi qozǵady.
Negizi maqtaaraldyqtar maqtamen maqtanady. О́ıtkeni maqtamen ataǵy shyqqan aýdan. Qaı daqyldy bolsyn ósirý ońaı emes. Biraq maqtanyń mashaqaty men kókeıkesti máselesi kóp. Ony jurt jaqsy biledi. Soǵan qaramastan úlken-kishi ábden tóselgen kásipten qol úzgisi kelmeıdi. Sońǵy jyldary kósek qurty sharýalardy qatty mazalaı bastady. Bıyl da osynyń kesirinen laıyqty ónim jınaı almaǵan sharýalar kóp. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi aralaspasa, ózderi ony jeke dara sheshe almaıdy. Kósek qurtyn ýly hımıkattar jáne bıologııalyq ónimder arqyly joıý tájirıbede bar. Biraq aty aıtyp turǵandaı, ýly hımıkattyń maqta daqylyna paıdasy bolǵanymen, adam densaýlyǵyna óte zııan. Sharýalar kósek qurtynan qutylý úshin, amalsyzdan ony paıdalanýǵa májbúr. Biraq muny odan ári jalǵastyra berýge bolmaıdy. Sebebi adam densaýlyǵyna zııan ekeni óz aldyna, sonymen birge sharýalardyń kúnkórisi bolyp otyrǵan jerdi de tozdyryp barady.
– Maqtalyq tanaptardy tek bıologııalyq ádispen bıopreparattar arqyly óńdeýge kóshý kerek. Osy máseleni bes-alty jyldan beri tynbaı tıisti oryndardyń aldyna qoıyp kelemiz. Asqar Isabekulymen kezdesýden keıin bul másele oń sheshiledi degen úmitim bar. О́zbekstan – Maqtaaral aýdanymen kórshi. Onda da maqta sharýashylyǵymen aınalysatyndar kóp. Biraq olar ýly hımıkattardy múldem qoldanbaıdy. Qoldanǵandar zań jolymen jazaǵa tartylady. О́ıtkeni ýly hımıkattardyń adam densaýlyǵyna jáne jerge zııan ekenin kórshilerimiz jaqsy biledi. Sondyqtan odan biz de túbegeıli bas tartyp, bıoónimderdi jappaı paıdalanýǵa kóshýimiz kerek, – deıdi eńbek ardageri.
E.Sabyrov kótergen ekinshi másele – bıologııalyq tásilge bólgen sýbsıdııaǵa baılanysty. Sýbsıdııa olardyń qolyna jylda qarasha aıynda tıedi. Bul óte kesh. Sebebi bıoónimderdi erte kóktemnen bastap qoldanbasa, paıdasy joq. Ony erterek alý qarajatqa kelip tireledi. Ol úshin sharýalarǵa sýbsıdııany sáýir aıynan keshiktirmeı berý kerek.
Maqta sharýashylyǵynda joǵary tabysqa jetý úshin О́zbekstannyń ozyq tájirıbelerin Qazaqstanǵa da engizgen jón. Máselen, О́zbekstanda 1000 gektar alqapqa ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizetin bir qyzmetker arnaıy bekitilgen. Qazaqstanda da osylaı jasaǵan durys. Elekeńniń úshinshi máselesi osy.
Maqtaaralda Qazaq maqta sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty bar. Sonyń janynan ósimdik qorǵaý bólimshesin ashsa artyq bolmas. Olar tek maqta ǵana emes, basqa da daqyldardy qorǵaý isimen aınalysar edi. Bul úshin mamandardy alystan izdeýdiń qajeti joq. Maqtaaraldaǵy ınstıtýtta bilikti ǵalymdar jetkilikti. Bólimsheni ashý úshin mamandardyń esepteýi boıynsha, 35 mıllıon teńge qajet. Bul kóp qarajat emes. Bólimshe jumysy jaqsy jolǵa qoıylsa, shyǵyn az ýaqytta aqtalar edi. Aýyl sharýashylyǵyna janashyr bolyp júrgen jannyń kótergen taǵy bir máselesi osy.
Maqtaaralda bos jatqan ultaraqtaı jer telimi joq. Bul máseleni sheshý úshin Maqtaaralmen irgeles jatqan Shardara, Saryaǵash aýdandarynan jaıylymdyq jer bólinse durys bolar edi, deıdi E.Sabyrov.
El múddesi úshin erinbeı shapqylap júrgen eńbek ardageriniń A.Myrzahmetovtiń aldynda aıtqan kókeıkesti máseleler, mine, osyndaı.
Ǵalym OMARHAN,
jýrnalıst
Ońtústik Qazaqstan oblysy
