Foto: Amangeldi BEKMURATOV
Bizdiń Qaırat ORALOVPEN suhbatymyz ataqonystan syrtqary turyp jatqan aǵaıyndarymyzdyń tynys-tirshiligi, atajurt jaıly kóńil-kúıi aıasynda órbigen edi.
– Qaırat Naýanuly, shynyńyzdy aıtyńyzshy, atajurt degen ańsar túpkilikti oralsam degen alaburtqan ári-sári sezimge ulaspaı ma?
– Ázirge ondaı oı kelmepti. Qazaqstanmen irgeles, shekaralas aımaqty qonystanǵandyqtan jıi aralasyp-quralasyp turamyz. Biryńǵaı ekonomıkalyq odaq qurylǵaly qarym-qatynasymyz kóp jeńildedi. О́z elimizde júrgendeı erkin sezinemiz.
German-keńes soǵysyna qatysyp, eki ret jaralanǵan atam jaryqtyq ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary adamdardy qynadaı qyrǵan aýyr náýbet jaıly aıtqanda kókiregi qars aıyrylatyn. Qoldan jasalǵan ashtyq zobalańy qazaq halqyn tarydaı shashyp, jan-jaqqa tentiretip jibergenin tarıhtan jaqsy bilemiz. Kózderi jaýtańdaǵan shıetteı bala-shaǵany aman alyp qalý úshin týyp-ósken jeri Shal aqyn aýdany, Baǵanaty aýylynan amalsyz kóship, osy orys stansasyn saǵalaǵan kórinedi. Ábden ornyǵyp, birneshe urpaq jetilgen óńirden keri kóshýge talpynǵandarymen túpkilikti baılamǵa kele almaǵan. Onyń sebepterine toqtalsaq, birinshiden, týǵan-týystarynyń súıekteri jerlengen jerdi qımaǵanǵa uqsaıdy. Ekinshiden, kishi otanyna aınalǵan jyly orynǵa ábden baýyr basyp, úırenisip qalsa kerek . Onyń ústine úlkender jaǵy ana tilin, salt-dástúrlerdi umytpaǵanmen, jastar bilmegendikten, júreksingen tárizdi. Meni jas býynnyń tamyrynan ajyrap, orysshaǵa oıysyp bara jatqany qatty tolǵandyrady.
Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqqa, dostyqqa árkez úlken nazar aýdaryp, qazaq dıasporasyna zor qoldaý kórsetip keledi. Bıyl elordanyń tórinde ótken Dúnıejúzi qazaqtarynyń quryltaıynda eldiktiń jaıy oılastyrylǵan mańyzdy sheshimderdiń qabyldanǵany týraly oqyp, barsha qazaqtyń qutty shańyraǵynyń kemeldene túskenine qýanýlymyz. Ekonomıkasy qýatty, saıasaty turaqty Qazaqstan sııaqty irgeli memlekette jasalyp jatqan izgilikti ister men sharapatty sharalar bizdi de qanattandyrady, teńesýge umtyldyrady. Qazaq qazaq bolǵaly dál mundaı bıikke kóterilgen emes. El halqynyń bir mıllıon aǵaıynymyzben tolyǵýynyń ózi nege turady? Dúnıe júzinde óz qandastaryn atamekenge shaqyryp, jaǵdaı jasap otyrǵan úsh memlekettiń birimiz.
– «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasymen tanystyńyz ba?
– Árıne. Makýshın aýdanynda laýazymdy qyzmetter atqarǵan Boranbaı Bıjigitov aǵamyz qazir Petropavl qalasynda turady. О́zi Dúnıejúzi qazaqtarynyń tórt quryltaıyna qatysqan. Munda da qol qýsyryp otyrmaı «Tamyr» degen qoǵamdyq birlestik quryp, bizben ózara baılanysty jandandyryp júr. Kóp jańalyqtardy osy aǵamyz jetkizedi. Gazet-jýrnaldar, kitaptar ákep tastaıdy. Sosyn tehnologııanyń búgingideı damý úrdisinde aqparat almasý qıyn emes.
Maqalada kókeıge qonatyn usynystar men oı salatyn máseleler kóp. Ásirese ulttyq kodqa baılanysty aıtylǵan paıymdar maǵan óte unady. Ulttyq biregeılikti saqtaý jaıy da jaqsy qozǵalǵan.
– Siz sııaqty orta jáne shaǵyn bıznestiń tutqasyn ustaǵan qandastarymyz negizinen qaı salaǵa beıimdelgen?
– Oblys aýmaǵynda 15 myńǵa jýyq qazaq bar dep eseptelse, olardyń aralaspaıtyn salalary kemde-kem. Máselen, Obýtkovskoe selolyq okrýginde turatyn 50-ge jýyq qazaq otbasy túgelge derlik ata kásipti násip etken. Solardyń biri Qýanyshbaı Baıtósev 500-deı qoı, 50 shaqty sıyr, 40 qaraly jylqy ósiredi. Áıeli Zeınesh bıe saýyp, qymyz óndiredi. Baıtursyn Hamzın, Ǵumar Jıenbaev, Batyrjan Shákirov, taǵy basqalary da kásipkerliktiń qyr-syryn jete meńgergen.
– О́zińiz nemen shuǵyldanasyz?
– Biz bes aǵaıyndymyz. Dýlat Sýrgýtta gaz-munaı salasynda eńbek etedi. Muqtıdyń óz bıznesi bar. Samat túrli-tústi metall jınaýmen aınalysady. Úıdiń kenjesi bolǵandyqtan, maǵan «Oralov» dep atalatyn kásiporyn senip tapsyrylǵan. Ol sharýa qojalyǵy, qurylys alańy, dúkender, avtoturaq, qonaqúı kesheni sııaqty qyzmet salalaryn qamtıdy. 3700 gektar alqapqa bıdaı, arpa, maıly daqyldar ósiremiz. Ortasha ónimdilik 20-30 sentnerdi quraıdy. Tehnıka jetkilikti. Mıneraldyq tyńaıtqysh qoldanbaımyz. Aýyspaly egis júıesin qatań saqtaımyz. Parǵa erekshe mán beremiz. Ekologııalyq jaǵynan taza ónim bolǵandyqtan, joǵary suranysqa ıe.
Endi jol boıynda keshendi servıstik qyzmet kórsetý salasyn ashýdy oılastyryp otyrmyz. Bul jaǵynan alǵanda, Qazaqstan kósh ilgeri. О́ıtkeni jol salý, logıstıkalyq júk tasymaly júıesine mol qarjy quıylyp, erekshe kóńil bólingen. Jýyrda qazaqstandyq kásipkerlermen tájirıbe almasyp keldim. Úırenerlik taǵylymdar az emes.
– Ata kásipke qashan bet burasyzdar?
– Qazaqstan sekildi mal sharýashylyǵyna baǵyttalǵan jeńildikti baǵdarlamalar bolsa, esh oılanbas edim. Jasyratyny joq, Reseıde tómen paıyzdy nesıe alý–úlken mashaqat. Fermerlerge jan-jaqty qoldaý bolmaǵandyqtan sút, et ónimderine degen qajettilik tolyq ótelmeı otyr. Táýekel etýge júrek daýalamaıdy.
– Ulttyq-mádenı avtonomııa qandaı jumystarmen aınalysady?
– Shekaralyq aımaqtarda ornalasqan oblystar arasyndaǵy ekonomıkalyq, saýda-sattyq, mádenı-sporttyq baılanystardyń odan ári damýyna úles qosý, jańa jobalarǵa qatysý bizdiń qyzmetimizde basty oryn alady. Bul oraıda Qazaqstan halqy oblystyq assambleıasymen, etnomádenı birlestiktermen birqatar yntymaqtastyq kelisimder jasasqanymyzdy aıta ketken jón. Reseıdegi jáne tarıhı otanymyzdaǵy ozyq mádenı dástúrler sheńberinde tájirıbe almasamyz. Bıyl keńes músheleriniń uıǵarymymen qandastarymyzdyń quryltaıy Makýshın aýdanynda joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Oǵan Qyzyljar óńirinen delegasııa shaqyrylyp, óner kórmeleri, ulttyq taǵamdar jaımasy tamashalandy. Salt-dástúr rásimderi kórsetildi. Aýdan basshysy Vıktor Vorotynsev avtonomııa jumysyn jandandyrýǵa úlken úles qosyp júrgen bir top belsendige syı-marapat kórsetti. Olardyń qatarynda Erǵalı Qabjanovtyń, Nurahmet Jańbyrshınovtyń, Nesipkúl Begimbetovanyń esimderi qurmetpen atalady. Sol sııaqty «Týǵan jer» atty mádenıet festıvali de mazmundylyǵymen este qaldy. Naýryz meıramy dástúrli túrde toılanady.
Avtonomııa qaıyrymdylyq, demeýshilik sharalaryna da úzbeı atsalysyp turady. Mysaly, Rýslan Júsipov degen talantty ónerpazymyzdyń halyqaralyq ánder baıqaýyna qatysýyna qarjylyq járdem kórsetildi. Ol Gran-prı ıegeri atandy. Qazaq jastarynan quralǵan jasóspirimder fýtbol komandasy da qamqorlyǵymyzǵa alynǵan.
– Dińgegi berik ulttyq qundylyqtarymyzǵa qylaýdaı kirshik juqtyrmaýdy asyl murat etip, qazaqtyń abyroı-mereıin tasytyp júrgenderińiz shattandyrady.
– Elden oqshaý, syrtta júrgendikten be, janymyz da, tánimiz de namystan jaralǵan ba dep qalamyz. Mynandaı mysal keltireıin. Makýshın aýdanynda sońǵy on jylda altyn medal alǵan oqýshylardyń úshten ekisi qazaq balalary eken. Mektepterde maqtaý marapattaryn ıelenetinderdiń basym kópshiligi – ózimizdiń búldirshinder. Ata-analaryn qarttar úıine, sábılerin jetim balalar pansıonatyna ótkizdi degen birde-bir fakt tirkelgen joq.
– Siz de bir balany baýyryńyzǵa basyp otyrsyz ǵoı?
– Kelinshegim Indıra ekeýmiz 3 bala tárbıeledik. Al otbasymyzǵa qosylǵan Laýra qazir 18-de. Jastaıynan jetim qalǵan ony biz óz qolymyzǵa alyp, qyzymyzdaı mápeledik. Búginde medısına tehnıkýmynda oqıdy.
– Bárekeldi deımiz! Dosty súıindiretin, dushpandy kúıindiretin tálimdi ister mol bola bergeı!
Áńgimelesken
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
