Sóıtse malǵa jem-shóp túsiretin kúz ýaqytynda joldasym úıge shóp ákelýshi edim, soǵan kómektesip jibershi dep kórshisine ótinish aıta barypty. Kórshisi bolsa kómekteseıin, biraq aqysyn tóleısiń dep áńgimeni tótesinen qaıyrǵan. Mundaı «baqaıesepti» buryn-sońdy estip-bilmegen meniń joldasym «Sen óziń ońbaǵan ekensiń ǵoı. Kórshiniń qolqaıyry degeniń osy ma», dep qolyn bir siltep, ashýlanyp ketip qalypty. Osy jaıtty maǵan jyr qylyp aıtyp berdi.
Bul jerde ne aıtýǵa bolady? Kimdik durys, kimdiki burys? Men joldasymdy óte jaqsy túsinip turmyn. Keshegi keńestik kezeńde kórshi turmaq, aıdaladaǵy tanymaıtyn bireýlerdiń ózi reti kelip qalsa saǵan kómektesip jiberip, aıtqan «rahmetińe» rıza bolyp jónine júre beretin. Qazir zaman basqa. Orys aǵaıyndar aıtatyndaı, búginde «rahmetti qaltańa salyp ala almaısyń». Qoǵamymyzda qalyptasqan ahýaldan az-muz habarym bolǵandyqtan joldasyma bar shyndyqty jaıyp salýǵa týra keldi.
Seniń qudaıy kórshińe renjýiń bir esepten oryndy da shyǵar, biraq ol jigitti de túsinýiń kerek, dedim men. Burynǵy zamanda kórshiń de, bylaıǵy tanysyń da kómektesýge kelgende kóp tartyna bermeıtin. О́ıtkeni ol ýaqyttarda ol adamnyń istep júrgen jumysy, soǵan sáıkes alyp otyrǵan azdy-kópti eńbekaqysy bar edi. Sonyń arqasynda tirshiligi úshin onsha alańdaı qoımaıtyn. Sondyqtan da ol shaqta adamdar saǵan kómektesip, ári ketse, seniń úıińnen bir tabaq et jep, júz gramm iship, sonyń býyna marqaıyp úıine ketetin. Al, qazir she?
Jaraıdy, ol jigit burynǵysha saǵan shóp túsirýge kómektesip, et jep, araq iship júre bersin deıik. Biraq odan onyń úıinde ashpa-jalap otyrǵan otbasyna, balalaryna qandaı paıda bar? Eger otaǵasy jaǵalaı kórshilerine kómektesip, tek óz tamaǵyn ǵana taýyp júrer bolsa, onyń bala-shaǵasyn kim asyraıdy, olardyń jaǵdaıyn kim oılaıdy? Sondyqtan seniń kórshińe renjýiń sál artyqtaý. Ol úshin kórshiń kináli emes, adamdardy bir-birimen saýdalastyryp qoıǵan zaman kináli. Qazaq qaı zamanda aq satyp edi. Baıqaısyń ba, qazir qazaqtar buryn úıine kirip qana shyqqan kez kelgen meımanǵa tegin bere salatyn qymyzyn da, súti men maı-qaımaǵyn da satatyn boldy emes pe? Ýaqyt solaı. Sonyń bári kúnkóristiń qamy, dedim men joldasymdy sabyrǵa shaqyryp.
Osy sózderdi aıtýyn aıtqanymmen ózim joldasymnyń sonyń bárin jete túsine qoıǵanyna ol kezde onsha senimdi bolǵan joqpyn. Odan beri de arada birshama jyldar ótti. Halyqtyń qalaýymen sanaspaıtyn naryq keńestik dáýirdiń «keńshiligine» daǵdylanyp qalǵan bizdiń ańqaý qazaqtardy da tártipke shaqyra bastaǵan sııaqty. Joǵaryda ózimiz aıtyp ótken oqıǵanyń ózi de oǵan dálel bola alady.
Osylaı deı otyrsaq ta, aǵaıyndarymyzdyń japa-tarmaǵaı jarysa toı ótkizip, turmysqa onsha qajeti joq qymbat dúnıe-múlikterdi baǵasyna da qaramastan satyp alyp, aıadaı ǵana páterlerine qaıta-qaıta «eýrojóndeý» júrgizip, onsyz da kóp emes aqshalaryn ońdy-soldy shashyp jatqandaryn kórgende, osy bizdiń týystar naryq zańyn óz dárejesinde túsine aldy ma eken degen kúmánniń de qyltıyp bas kóterip qalatyn kezderi bar.
Jasyratyny joq, keńestik kezdiń «keńshiligi» bizdiń kóbimizge «kemshilik» bolyp tıdi. Jurt «ókimet óltirmeıdige» kóship, erteńi úshin alańdaýdy qoıdy. Osyndaı jaıbaraqattyqtyń saldarynan adamdar jappaı maskúnemdikke salyndy. Osylaısha qam-qareketsiz júrgen eldi tosynnan kelgen naryqtyń áp degende eseńgiretip tastaǵany da sondyqtan.
Osydan birneshe jyl buryn bastary qosylyp qalǵan eki-úsh adamnyń arasynda qazaqtar kapıtalıstik qoǵamda da baıaǵysha tabaq-tabaq et asyp, erteli-kesh qonaq shaqyra berer me eken degen másele tóńireginde az-kem pikir-talas órbigeni bar. Sonda jańaǵy úsh adamnyń biri bizdiń qazaq qandaı naryq kelse de qonaqjaılyǵyn qoımaıdy, qonaǵyn shaqyra beredi degende, aramyzda otyrǵan jasy úlkenirek úshinshi adam kim biledi, shaqyrsa shaqyra beretin shyǵar, biraq ondaı jaǵdaıda bir máseleniń bas ashyq – eger qazaqtar zaman talabyna sáıkes esepke kóshpese, eńbekpen tapqan azyn-aýlaq tabysynyń qadirin baǵalaı bilmese, onda qazirgi sııaqty bolashaqta da únemi shań qaýyp kósh sońynda júre beretin bolady degen edi.
Qalaı bolǵanda da, naryqtyń bizdiń kemshiligimizge keńshilik jasamaıtyny anyq.
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
