Kól qoryǵan qyzǵyshtaı

Qajyǵalı qazaq ádebıetiniń boıyna sińisti bolǵan qaterli derttiń atyn atap, túsin tústedi. Ol ne dert edi? Bireýdiń buryn-sońǵy ataq-dańqyna, ekinshiniń laýazymdy qyzmetine qaraı, tipti keı jaǵdaıda aıta-aıta aýyz úırenip ketken, jibek ornyna bóz júrgen, jaýyrdy jaba toqýǵa boı úıretip, aqyr sońy jaman men jaqsyny aıyrýdan qalyp, bıik talǵam ólshemin tómendetý derti. Ol ádebıettiń jol­bıkelerine suraǵanǵa tilengen. «О́leńdi jerde ógiz semiredi, ólimdi jerde molda semiredi» degendeı, ólshem tómendegen jerde olardyń qudaıy berip, qaǵanalary qarq, saǵanalary sarq bolary belgili. Aıdyn shalqar kólin qoryǵan qyzǵyshtaı qıǵylyqtaǵan shynaıy sýretker ádebıet­ti bıik belesterge qaraı súırese, shyǵar­ma­shy­lyq tóńireginde jolbıkeler ádebıetti batpaqqa súırep álek. Osy derttiń qyr­sy­ǵynan qazaq ádebıeti jalǵan klassıkterge qaptap ketti. Shynaıy klassıka men­ «jalǵan klassıkterdiń» arajigin aıy­ryp, arasyna qazyq qaqqan Qajyǵalı Mu­ham­betqalıuly. Osy úrdis jalǵasyn tapsa, armandary bıik, arlary taza jas ádebıetshiler qalamger aǵalarynyń pikirin qol­dap áketip, tus-tustan ún qossa, shynaıy ádebıet tóńiregindegi qoqsyq pen qo­byr azaıar ma edi, azaımaǵannyń ózinde jal­ǵan ádebıet ókilderi aıaǵyn jııar ma edi, qaıter edi?

«О́ziń dýanasyń, kimge pir bolasyń» degendeı, bul sózdi ózine kámil sengen qalamger bolmasa, kez kelgen aıta almaıdy, Qajyǵalı óziniń shyǵarmashylyq qýatyna sengendikten aıtyp otyr. Betinde jylty joq, tunǵan qara sýdaı bolǵan ádebıet aıdynyn laıyn aspanǵa shyǵaryp bir burqaǵan Qajyǵalıdiń batyldyǵyna tánti bolmasqa laj joq.

Oqyrmandarmen kezdesýlerde 60- jyl­dary ádebıetke kelgen tegeýrin­di urpaqtyń burynǵy býyn aqyn-jazýshy­lar­dan qandaı aıyrmashylyǵy bar edi degendi jıi suraıdy. Burynǵy býyn qa­lam­gerler úlken laýazymdy qyzmet atqa­ryp júrgenderimen, shala oqyǵan adamdar edi. Instıtýt bitirgenderi kem de kem. Demek, tıip-qashty ár nárseniń basyn shal­ǵandarymen, bazalyq bilimderi joq ki­siler edi. Al 60-jyldary ádebıetke kelgender – ınstıtýt, ýnıversıtet qabyr­ǵalarynda tııanaqty bilim alǵandar, olar­dyń kópshiligi álemdik ádebı prosestermen jyǵa tanys qalamgerler edi. Adamzattyń rýhanı qazynasyn tereń aqta­ryp, bilimdilik kókjıekteriniń keńdigi jó­ni­nen aldaryna jan salmaǵandar – Qadyr Myrza-Áli, Ábish Kekilbaı, Muhtar Maǵaýın, Rymǵalı Nurǵalı, Tólen Ábdik, Maral Syqaqbaı, Beksultan Nurjekeev, Zeı­nolla Serikqalıev, Áshirbek Syǵaev dep bir túıindesek bolǵandaı. Mine, osy tizimniń qatarynda Qajyǵalı Muham­bet­qalıev te bar. Bular álemdik deńgeıdegi ushan-teńiz bilimderimen óz zamandastarynan oqshaýlanyp turdy. Qazaq ádebıetin bıik belesterge kótergen de osylar.

Qajyǵalıdiń áskerden qaıtyp oralyp, oblystyq gazetke qyzmetke turyp, úıli-kúıli bolǵanyn estip jattym. Bul kezde «Lenınshil jas» gazetiniń batys oblys­tary boıynsha tilshisi edim. 1967 jyly ony Aqtóbege izdep bardym. Dostaryn, re­daksııa qyzmetkerlerin shaqyryp qona­ǵasy berdi. Keshegi syryqtaı tiginen tik ósken, qabyrǵasynan kún kóringen balań Qajyǵalı emes, kádimgideı eseıip shańy­raq ıesi bolypty. Ezýde papıros, qolda rıýmka, qııaq murtty sıpap qoıyp, kelinshegin kózimen jumsap otyr. 

1969 jyly batys oblystardaǵy men­shikti tilshi qyzmetimdi Farıza Ońǵar­sy­nova­nyń qolyna tapsyryp, Almatyǵa «Lenınshil jas» gazeti redaksııasyna qaı­typ oraldym. Sol jyly kúzde Qajyǵalı men Sulýhan da Almatyǵa kóship kelip, Dúısenbek Qanatbaev ekeýmiz turatyn «Gornyı Gıganttyń» kóshesinen páter jal­dady. «Aqtóbe ádemi qala bolǵanmenen, ádebı orta joq. Sher tarqatyp sóılesetin adam da kemde-kem. Ne áńgime bastasań da, aqyry kúndelikti kúıbeń tirlikke kep tire­ledi. Tunshyǵyp qala jazdadym. Qoı, ortama qaıta oralyp, ózderińe jeteıin dep, tik kóterile kóship keldim»,  dedi Qajyǵalı bir áńgimesinde.

Qajyǵalı Muhambetqalıevtiń ádebıet­ke dendep enýi osy kezderden bastaldy­ dep bilemin. Merzimdik baspasózder men jas jazýshylar jınaqtarynda áńgi­meleri jylt etip kórinip qalyp júr­di. Jas qalamgerdiń meniń kóńilimdi aýdar­ǵan áńgimesi «Bas jutqan bas» boldy. Ma­hambet taǵdyryna qatysty dúnıe ǵoı. Ma­hambettiń basyn shaýyp, Rýssııaǵa qaýip­ti dushpannyń kózin joıǵany úshin Baı­maǵambet sultan Petorborǵa patsha qabyl­daýyna shaqyrylyp, omyraýyna «Qasıetti Anna» ordenin, ıyǵyna general shenin japsyryp, osynaý dáreje-mara­patty eline kórsetýge asyǵyp kele jatqanda, Elektiń sýyna aǵyp óldi. Qarsy bettegi qalyń tal arasynan atylǵan myl­tyq oǵy qaq júrekten qadalǵanda ol qaıyq­tan muzdy sýǵa aýdaryla qulady. Baı­ǵustyń múrdesi de tabylmaı, aqyrǵan azýly sultannyń qazaq topyraǵynda molasy da qalmady. Shyǵarmaǵa suranyp turǵan sıýjet qoı. Qalamgerdiń atalmysh dú­nıesin áńgime demeı, povest dese de ta­qııaǵa tarshylyq etpeıdi. Bir kezdeskende «Bas jutqan bas» týraly jaqsy pikir bil­dirip edim, Ábishtiń de joǵary baǵa bergenin aıtty. Shynynda da, «Bas jutqan bas» Mahambet týraly jazylǵan kórkem shy­ǵar­malar arasynda oqshaý turǵan, tereń ma­ǵynaly, klassıkalyq sıýjetke qurylǵan óte shoqtyqty shyǵarma.

Osy jyldary Qajyǵalıdiń «Aqyrǵy kún»», «Minez», «Synyq tereze», «Eski dostar», «Oralý» áńgimeleri jaryq kór­di. Qalamger shyǵarmalaryn ishekteı shubaltpaı qysqa qaıyrýǵa beıim bol­ǵanymen, poveske barabar uzaq áńgimeleri de kezdesedi. Máselen, «Oralý», «Bas jutqan bas». Al negizinen Qajyǵalı áńgimeleri no­vella tektes qysqa, bas-aıaǵy jınaqy, ju­tynǵan dúnıeler. Ol adam minezindegi óz­geris, bultarys-qaltarystardy sýretteýge­ sheber. Áńgimeleriniń basym kópshiligi osy baǵytta bolyp keledi de, solardyń bar­­shasy jınalyp kelip qalamgerdiń bul janr­daǵy ózindik baǵytyn, taqyryp aıasyn aı­qyndady. Naqtyraq aıtqanda, Qajyǵalı áń­gimeleri negizinen psıhologııalyq dú­nıeler.

 Kimge qalaı ekenin bilmeımin, óz basyma qalamgerdiń «Qaıdaǵy-jaıdaǵy» áńgimesi erekshe unaıdy. Nesimen unaıdy deseńiz, aldymen «Qaıdaǵy-jaıdaǵy» degen aty unaıdy. Mundaı at qoıǵan jáne «qaıdaǵy-jaıdaǵyny» shyǵarma ózegine aınaldyrǵan qazaq ádebıetinde basqa ­týyndy joq. Onyń ústine Qajyǵalıdiń osy shyǵarmasy astarmen, ıek qaqty ymmen, erin ushy emeýrinmen jazylǵandaı. Basqa soqqandaı anyq-qanyq eshteńe joq, bári tunyp turǵan meńzeýler. Orys­tar mundaı shyǵarmalardy «polý tonmen» jazylǵan dúnıeler dep joǵary baǵa­laıdy. «Polý ton» tásili, ádette, mýzyka­ men jıvopıste kezigedi, ádebıette jyl qu­syndaı sırek qubylys. Osy sı­rek qu­­bylys «Qaıdaǵy-jaıdaǵyda» kez­­de­sedi. Árıne moralıster ondaı­ shy­­ǵar­­­ma­lardy unatpaıdy, «kóńil qı­tur­qysynyń» qataryna qosady. Avtor da álgi moralısterdiń aldyn oraǵandaı: «Nege qaıdaǵy-jaıdaǵy? Osynyń ózi ońa­­shada bolmasa, basqa ýaqytta ózge tú­gil, ózińe-óziń moıyndamaıtyn, áıtse de pende bolǵan soń mynaý aqıqat ómirde kez­­­despeı qoımaıtyn bir sát bolsa she?..О́ıtkeni qaıdaǵy-jaıdaǵy usaq-túıek te adam ómiriniń belgili bir bólshegin quramaı ma?» deıdi áńgimesiniń toqeter túıininde. Keıip­kerdi protıpindegideı qaz-qalpynda kór­setpeı, ásire ıdeıalandyryp kórsetý – keshegi kúnniń derti. Adamnyń boıamasyz ishki qaltarysyn arqaý etý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. О́z basym qa­lamgerdiń osy áńgimesin klassıkalyq shyǵarma qataryna jatqyzamyn.
Qalamgerdi qatarynan moınyn ozdyryp, aıtýly áńgime sheberleriniń sanatyna qosyp turǵan – sóz saptaý ereksheligi. Qa­jyǵalıde battasqan teńeýler, basy ar­tyq boıaýlar joq, ózi baıan etip otyrǵan kúndelikti qońyrqaı tirlikke laıyq sýret­kerlik tili óte jatyq ári barynsha oralymdy. Shyǵarmalarynda tildik shashaýlyq joq desek te bolǵandaı. Ol bir jaǵynan sýretker bolsa, ekinshi jaǵynan óte názik psıholog te. Dáp basqan minez qaltarystary men beıneli sýretkerlik qarapaıym tirshilik kórinisterin áńgime dárejesine súırep shyǵaryp tur. Qajyǵalı áńgimelerinde ózimizdegi Beıimbet Maılın, orys jazýshylarynan Týrgenev, Chehov, Býnın, Tolstoı shyǵarmalaryndaǵy ıntonasııalyq leptiń ushyǵy baıqalady. Elikteý, qaıtalaý emes, solardyń shyǵarmalarynyń tynysymen tynystaý ereksheligi basym. Ol – quptarlyq jaqsy nyshan. Bizdiń prozashylarymyzda uqsastyq basym, shyǵarmanyń tóbesinde famılııasy turmasa, onyń avto­ryn ajyratý múmkin emes. Erekshe qol­tańba degenniń qadir-qasıeti osydaı­dan tanylady. Qazaq ádebıetinde B.Maılın, M.Áýezov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov qol­tańbalary tanymal, olardyń árqaı­sy­sy­nyń sóz saptaý, sóılem túzilisteri da­ra-dara. Olardan keıingi qalamgerler shy­ǵarmalarynda lırızm, psıhologızm, tıptik minez-qulyq aýjaılaryna kó­birek kóńil bólip, qalamgerlik dara­lyq­ty qunttaýǵa salaqtyq tanytqan. Osy oraı­da Qajyǵalı shyǵarmashylyǵy ónik­­ti bastaýlarǵa baı. Qajyǵalı ózinen bu­­rynǵylarǵa da, óz qatarlastary men keıin­gi qalamgerlerdiń birde-birine uqsa­maı, óziniń shyǵarmashylyq álemimen, ta­qy­rybymen, baıandaý tásili, beıneleý quraldarymen erekshelenip turǵanyn moıyndamasqa laj joq.

Qaı ulttyq ádebıette de ult azattyǵy jolyndaǵy qozǵalystar birinshi orynda turady. Onyń eń álsizimen el bılegen patsha, ımperator, bizdiń jaǵdaıymyzda han tarıhtary teńese almaıdy. О́ıtkeni ult-azattyq qozǵalystary – halyqtyń qany, jany, eń kókeıli maqsaty. Onymen eshteńe deńgeılese almaıdy. Men de ult-azattyq qozǵalystarynyń tarıhymen tereńirek tanysyp, taqyryptyń árgi-bergi aýjaıyn birshama jaqsy ajyratatyn deńgeıge jetip qalǵanmyn. Birde Syrym qozǵalysyn aýyzǵa alǵanymda, Qajyǵalı ushyp kete jazdady. О́ziniń de shamasy árgi oıy sol bolsa kerek. Syrym kóterilisi týraly jınaqtaǵan biraz materıalym bar-dy. Qýana-qýana ortaǵa saldym. 1966 jyly shyqqan «Orys-qazaq qatynastary» degen qujattar jınaǵy men Vıatkınniń «Syrym batyr» degen zertteýin qolyna ustattym.

Bul 1977 jyl edi. Keıin Syrym má­se­­le­sin men suramadym, ol da tis jaryp eshteńe aıtpady. Araǵa alty-jeti jyl tús­kende, Qajyǵalıdiń áńgime jazý­dy­ sıretkeni, Syrym týraly tarıhı ro­man­nan da ushty-kúıli habar bolmaýy­ – kóńilime kúdik or­nyqtyrdy. Birer ret suraýǵa oqtalyp turyp, onsyz da qınalyp júrgende, kúdigin molaıtam ba dep suramadym. Onym durys bolypty. Aqyry 90-jyldary Syrym týraly romannyń birinshi bólimi «Jalyn», «Tań Sholpan» jýrnaldarynda jaryq kórip qulaqty eleń etkizdi.

 Roman tolstoılyq aýqymmen bastalǵan eken. Keń tynysty, alýan detaldy, ómir­di shashaý shyǵarmaı qaz-qalpynda kó­shirý syndy klassıkalyq úlgidegi shy­ǵar­manyń aýjaıy baıqalady. Bolashaq Oryn­bor ólkesiniń general-gýbernatory Igelstromdy patsha saraıynda qa­byldaý, sol kezdegi Reseı ımperııasynyń ishki-syrtqy tizginin qolda ustap otyrǵan belgili tulǵalardyń aldynan ótip, aqyl-keńesterin tyńdaý, ólkeniń ótken-ketken ta­rıhy men onda júrgizilip kelgen orys saıa­satynyń qyr-syrymen tanysý, aqyry gýbernatorlyqqa bekitilýi syrt kózben qa­raǵanda uzaq baıandalǵan. Qalamger bul máselege alabóten nege shuqshıdy desek, mán bar eken – patsha keńsesiniń osy bıik esikti kabınetterinde qazaq jerin otarlaý saıasaty jasalyp, júzege asyrýǵa daıyndalyp jatyr eken. Igelstrom Rossııanyń Qazaqstandy otarlaý saıasatynyń da­ıyn konsepsııasymen keldi. Alaıda onyń aıaǵy aspannan kelip tas-talqan bolǵanyn, ony tas-talqan etken Syrymnyń saıasaty ekenin romannyń jalǵasynan kóremiz.

Jýrnaldarda basylǵan romannyń alǵashqy taraýlary men birinshi bólimi oqyrmandy ári-sári halge dýshar etkeni jasyryn emes. Oqyrman Syrym batyrdyń beınesin, onyń otarshylarǵa qarsy kúresi men ustanǵan óreli saıasatyn kórýge asyqty. Al alǵashqy taraýlarda Syrym joq-ty. Onyń ornyn Igelstrom beınesi tutastaı basyp turǵan-dy. Romannyń bastapqy bóliminiń ekiudaı qabyldanýy – osy jaǵdaıǵa baılanysty dep oılaımyn.
 Qajyǵalı Syrym týraly biraz zertteý materıaldaryn gazet betinde jarııa­lap, Ulttyq akademııada da baıandama jasady. Qysqasy, Muhambetqalıev tura-kele Syrym kóterilisi tarıhynyń birden-bir bilgirine jáne taqyryptyń talassyz qojasyna aınaldy. Syrym týraly is-shara­lardyń basy-qasynda bolyp, jıyn-jına­lystarda baıandama jasap, Syrymnyń aby­roı-dańqyn arttyrýmen birge ózi de el iltıpatyna bólendi.
Mine, aldymda zildeı bolyp «Tar kezeń» romany jatyr. Onyń «Syrym ba­tyr» ne taptyq qarym-qatynas, qazaq qaýy­mynyń ózara ishki talastary, ne Sy­rymǵa qatysty basqa bir atpen atalmaı, ne­likten «Tar kezeń» atalǵanyn romandy bastan-aıaq oqyp shyqqan soń túsindim.

Atalmysh taqyrypqa Muhambetqalıev óz ustanymen kelgen. Ol Syrymnyń ómir­baıanyn, istegen isteri, atqarǵan mindet­­terin túgendep terýdi kózdemegen. Qalam­gerdiń dittegen túpki maqsaty – qazaq hal­qynyń orys otarshylyǵyna qarsy kú­resin kórsetý bolǵan. Roman bastan-aıaq osy maqsatqa baǵyndyrylǵan. Sondyqtan Syrymnyń han urpaqtarymen ustasyp, birin qazaq arasynan Ýfaǵa qashyrýy, ekinshisin óltirýi, qazaq qaýymyndaǵy toptar men taptardyń ishki tartysy joq, ıdeıa, sıýjet tek qana otarshylarǵa qarsy kúreske qurylǵan.

Úzdik-sozdyǵymen 14 jylǵa sozyp, orys muraǵatynda 10 myńǵa jýyq qujat­tyq derekter qaldyrǵan Syrym qozǵalysy – ult-azattyq kóterilisiniń aýqymdysy jáne mańyzdysy. Birde-bir kóterilis nátıjege jetken joq, bári de qandy qasap qyrǵynmen aıaqtaldy. Syrym kóterilisi ǵana nátıjege jetti. Qazaqstannyń batys bóliginde handyq bılik joıylyp, bes jyl boıy «Bıler keńesi» memlekettik qurylym mindetin atqardy. Dáliregi – Syrym demokratııa prınsıpterine negiz­delgen jańa memlekettiliktiń negizin qalady desek te artyq emes.

 Keıbir qalamgerler kitapty talqylaý kezinde Syrymnyń handyqty joıǵany qalaı, handyq halyqty ishki-tysqy jaýǵa qarsy uıymdastyrýshy basty kúsh edi ǵoı degen pikirler de aıtyldy. Iá, handyq qurylym óziniń jasampazdyq múmkindigin aqyryna deıin kórsete almady. Oǵan aldymen jońǵar shapqynshylyǵy, odan keıin orys otarshyldyǵy qolbaılaý boldy. Syrym kóterilis bastaǵan kezde handyq júıe óziniń ydyraý satysyna engen-di. Han shyn máninde Reseı bıligine kiriptar jaǵdaıǵa tap bolyp, sonyń sózin sóılep, sonyń saıasatyn júrgizetin qolshoqparǵa aınaldy. Handar aqyry halyq múddesinen alystap, ashyqtan ashyq otarshylar múddesin jaqtaýshylarǵa aınaldy. Mine, Syrymnyń han tuqymdaryn qazaq arasynan qýyp, bılikti halyqtyń ózine, ıakı halyq ókilderi – bılerdiń qolyna alyp berýinde osyndaı syr bar. Onyń sońyna ásker shubyrtyp orys áskerlerine qarsy shyqqan soǵystary, orys ákimshilik júıesin qazaq arasyna engizbeý jolyndaǵy saıası kúresteri, eń aqyry jańa tıpti memleket qurýy tarıhı oıymyzda áli baǵasyn alǵan joq.

Roman Memlekettik syılyqqa ıe boldy. Qalamgerdiń eńbegi jandy degen osy bolady. Qajyǵalı «Tar kezeńin» jazý ústinde qandaı qıyndyqtarǵa tap bolyp, jolsyz tyǵyryqqa tirelip, jany kúızelgen kez­deri týraly jumǵan aýzyn ashpaıdy. Meıli, ony oqyrmanǵa ashyp aıta ma, aıt­paı ma, óz erki ǵoı, al osy sııaq­ty kúr­deli taqyryptardyń azabyn shegip, talaı shashym aǵarǵan men romannyń kól­tabannyń tunbasy tárizdi astyńǵy aǵy­sy­nan, ıakı podteksinen, qalamgerlerdiń qınalystaryn anyq ańǵaramyn. Qajyǵalı Syrym týraly on myńdaǵan qalyń qu­jattarmen kóp alysqan. Onyń sol bat­tas­qan qujattardyń jeteginde ketip, bat­paqqa maltyǵýy da ǵajap emes-ti. Onda biz qazirgi «Tar kezeńdi» emes, múlde basqa «Tar kezeńdi» kórer edik. Qajyǵalı Syrym týraly halyqtyq ápsana jolymen ketýi de múmkin edi. Onda biz basqa Syrymmen ushyrasar edik. Qajyǵalı bul eki soqpaqtyń ekeýine de at basyn bur­maı, Syrym tarıhyn beıneleýde óz jolyn tapqan. Romannyń jańalyǵy da osyn­da. Syrym beınesiniń sonylyǵy da osyn­da. Biz qujattaǵy Syrymdy da, el aýzyn­daǵy Syrymdy da emes, basqa Syrymdy, orys otarshylyǵymen alys­qan­ saıası kúresker, suńǵyla dıplomat Sy­rymdy kórip, shólikken sýsynymyz­dy qandyrǵandaımyz. Jáne «Tar kezeń­niń» proza janry toqyrap, jaqsy shy­ǵar­malardan úmit úzilgen kezde shań ber­genin – oıańsyǵan qabyrǵany jaýyp, jo­ǵymyzdy toltyrǵandaı boldy emes pe? Oqpanda oq bar kári tarlandarymyz áli toqyraı qoımaǵan eken. «Tar kezeń» – ádebıetimizdiń shań-tozańnan silkinip, qaıta órleýiniń basy bolǵaı edi dep tileı­min. 

Bıylǵy 2017 jyldy qoǵamdyq-áleý­met­tik ómirde – «Ekspo» jyly, al ádebı ómirimizde Qajyǵalı Muhambetqalıuly jyly deýge bolady. «Qazaq ádebıeti» ga­ze­tinde jarııalanǵan eki maqalasy, ǵa­lamtordaǵy úshinshi maqalasy – ádebı syn­nyń úlgili týyndylary. Osy úsh maqalany ádebıetshi, ádebıetshi emes,  mıllıondaǵan oqyrmandardyń oqyǵanyna senimim kámil. Áńgimeshil, romanıst Q.Muhambetqalıuly jańa qyrynan tanyldy desek te bolady. Shyndyǵyna kelgende, prozashy Qajyǵalı tabıǵı ádebıet synshysy ekeni baıaǵydan belgili. Aldymen ol tereń bilimdi, ádebıet teorııasyna jetik qalamger. Ásirese orys ádebıetin baqaıshaǵyna deıin shaqqanda shańyna jan ilestirmeıdi.

Qajyǵalıdiń óreli synshy ekenine 2015 jyly «Qazaq ensıklopedııasy» baspasynan shyqqan tórt tomdyq shyǵarmalar jı­naǵy kepil. Tórt tomdyqtyń ekinshi tomy túgeldeı jazýshynyń ádebı syn ma­qa­lalarynan quralypty. Tutas bir tom. Demek Q.Muhambetqalıuly búgin syn­shy bolyp turǵan joq, tamyry áride jat­qanynyń aıǵaǵy. Tomdyqqa engen qa­lam­gerdiń «Shaǵyn janrdyń shalqar kókjıegi», «Eger men synshy bolsam», «Qarapaıymdyq – qaradúrsindik emes» – qazirgi qazaq ádebıetindegi shaǵyn janr men ádebı synnyń qyr-syry men ózekti prob­lemalaryna tereń boılaǵan tolǵamdar. Avtor neni maquldap, neni mansuqtaǵan – biraýyq soǵan nazar aýdaralyq. «Syn, eger ol shyn mánindegi ádebı-kórkem syn bolsa, shyǵarma týraly ǵana bolmaýy kerek, bunyń ústine, sol shyǵarmanyń týýy­na sebep bolǵan qoǵamdyq, áleýmettik jaǵ­daılar týraly bolýy kerek. Kórkem shy­ǵar­many túsindirýdiń qajeti joq, sol shy­ǵarmada aıtylǵan oılardyń áleýmettik astaryna mán berý kerek. Sonda ǵana syn belgili bir ádebı qubylys týraly oı qory­tady. Sonda ǵana syn óziniń janr retinde nege dúnıege kelgenin, ne úshin qajettigin dáleldeıdi. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda ádebıette syn da, synshy da joq sekildi kórinedi». Avtor óz oılaryn kemeńger Tol­stoıdyń pikirlerine súıep sóıleıdi. Mine, Muhambetqalıulynyń aıtýynsha, syn­nyń kózdegen nysanasy aıdan anyq, jul­dyzdan jaryq. 

Qajyǵalı bererin berip, ádebı jetis­tikteri men tabystarynyń jylýyna jylynyp beıtarap jatatyn qalamger emes, bir kúni aınalaǵa jel turǵyzyp, silkinip shyǵa kelýi ábden múmkin. Qalamgerdiń shabytty shaqtaryn birge qyzyqtaý qýanyshy buıyrsyn bárimizge.

Ánes SARAI, 
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, jazýshy