Tańdaıdan tamǵan teńeýi

Ǵazız kóretin, sulý minez, sulý bilim,

óner ıesi dosym, inim Zeınolla!

Dos, aǵa kóńilden tileıtinim – senimen birge júrý,

ózara birge eńbektený...
Muhtar Áýezovtiń shákirtine bergen baǵa-qoltańbasy

Bir qyzyǵy, Zekeń týraly shákirtteriniń ortaq sóz úlgisi bir­deı. Sanamalap kelgende, sa­pasyna bólgende, árıne, árqaı­sysynyń tóbesi men eńisi, tolǵany men kemisi bar shyǵar, biraq ustazǵa degen shákirttik kóńilde ala jańbyr, alaǵaı bult joq. Taza, tamyz aspanyndaı tup-tunyq. Qazaq biliminiń qara shańyraǵynda – Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń san alýan aýdıtorııalarynda Zekeńniń ári jumsaq, ári bıpaz, ári kúıpaz, ári syrbaz, ári synpaz daýysy kúni búginge deıin jezqońyraýdyń júrek terber sazymen úndesip, syńǵyrlap turǵandaı bolady. Qazaq ádebıeti kafedrasynyń esigin ashqanda tórde turǵan Zekeń: «ıá, kel, áńgimeńdi aıta ǵoı» degendeı saǵan jylyshýaq tanytqandaı tórge shaqyrady. Eleńdep, esik jaqqa qaıta-qaıta qaraǵyshtaı beresiń. Zekeń jymııa amandasyp, jan jylýyn jetelep, sóz sáýlesin sebezdep kirip kele jatqandaı bolady.

Almatynyń ol kezdegi kúzi Qyz Jibektiń kóshindeı edi-aý. Jan-jaqtan kelgen kógenkózder bas qostyq. Sonda joǵary kýrs­tan jetken sóz: «bizder sorlap qa­lyppyz. Áýezov joq, dúnıeden ótken, endi onyń qońyr únin estı almaısyńdar. Biraq bizder esesine onyń úzdik shákirti Zeınolla Qab­­­dolovtan dáris aldyq, soǵan da mar­habat. Senderge bul baqyt ta bu­ıyrmaıtyn boldy, Zeınolla aǵaı ǵylymı jumyspen uzaq de­ma­lysqa ketipti». Mektep partasynan endi ǵana kóterilgen biz­der bul sózdiń baıybyna baryp jarytpaǵan sekildimiz. «E, muǵalim kóp emes pe?» degen jubanyshty jamylyp júrip jattyq.

Jyldar júgire bastady. Jel­toqsannyń aıaǵyna taman oqý ordasynda dástúrli túrde ótip turatyn Muhtar Áýezovti eske alý keshi bolady eken. Osyǵan da eptep qa­tysa bastadyq. Bıpaz da syrbaz, azdap maqtana sóıleıtin, bi­raq onysy naqty derekpen dá­leldengesin eshkim daý aıta almaıtyn Sultanǵalı Sadyrbaev aǵa­myz – keshtiń turaqty tizgin­qaǵary.

1969 jyldyń aıaǵynda, halyq­tyq oıdyń qaranary Sábıt Muqanovpen kezdesý bolyp, ony aqquba, qyzylshyraıly, zerdelep sóılep, zeıindep túıindeıtin bir aǵaı basqardy. Ol kisi Sábeńdi ertip, tórge ozǵanda zal gýlep ketti. «Bul kim?» dep abyr-sabyr boldyq ta qaldyq. Sóıtsek, «bir kórýge zar bolyp júrgen» Zekeń – Zeınolla Qabdolov aǵamyz osy kisi eken. Zekeń tógilip otyr. Sábeń jaıdary, taqııaly basyn shulǵyp qoıyp, kóńildene tyńdaıdy.

Bir kezde zaldyń ortasyna taman bir qol kóterildi. Sóz su­rap turǵan – jýrnalıstıka fakýltetiniń birinshi kýrs stý­denti Amanjol. Zekeń baıqap otyr, biraq birinshi kýrstyń stý­denti ne aıtar deısiń dep otyr ma, sóz bere qoımady. Sol kezde ony baıqap otyrǵan Sábeń: «ana balaǵa sóz bershi, birnárse aıtqysy kelip tur ǵoı» dedi Zekeńe qaraı eńserile burylyp. Sóz berildi. Minbege kelgen Amanjol kóp sóıle­gen joq, «Sábe, siz aqyn emessiz, poezııańyz nashar» dedi dúńk etkizip. Zal aranyń uıasyna aınaldy. Zekeń terlep ketti. Biraq Sábeń saspady. Asyqpaı basyp minbege kóterilip, sóz bastady. «Jańaǵy balaǵa ren­jýge bolmaıdy, aıtqanyna rah­met, men de onyń jasynda Abaı­dy aqyn emes dep edim» dedi Sábeń jymııa turyp. Zal jadyrap, kúdik pen kúmán bulty ydyrap, kóńil aspany sháıdaı ashyldy. Sol kezde Zekeńniń júzi sábıdeı nurlanyp edi. Sodan keıin onyń Sábeń týraly sózi Alataýdyń aqsha bultyndaı túıdektelip, arty aq jańbyrǵa ulasqan.

Úshinshi kýrstamyz. Oń-so­lymyzdy tanyp, «adam bolyp» qalǵan kezimiz. Zekeń elý stýdenttiń ishinen on eki shákirtin bólip alyp, «О́leń qurylysy» degen arnaýly kýrstan dáris oqıtyn boldy. Bul topqa jazylý ýnıversıtetke túskennen kem bolǵan joq, konkýrs qatty boldy. Iliktik. Bir aptadan soń Zekeń bizge aqyndardy shúlen taratqandaı taratyp berdi. Árkim qalaǵan aqynyn aldy. Arnaıy tizim boıynsha eki aptadan soń árbirimiz alǵan aqyndarymyz týraly baıandama jasaıtyn boldyq. Aıbergenovten bastady, ony aral­dyq dosymyz aldy. Birinshi baıan­dama da sol bolatyn bolyp tizimdeldi. Kútken kún keldi, biraq baıandama daıyn bolmaı shyqty. Zekeń eshteńe degen joq, aıaly janaryn bir tóńkere qarap, shyǵyp ketti. Kelesi aptada da baıandama daıyn bolmady.

Zekeń bárimizge oılana qa­rap sál turdy da: «qaraǵym, za­chet­kańdy ákel, men senen emes Tóle­gennen uıalyp otyrmyn, saǵan keregi baǵa bolsa, qoıyp bereıin» dep onyń synaq kitapshasyn alyp, belgisin qoıyp berdi de, «sen bara ber, endi saǵan ádebıet aýdıtorııa­synan oryn bola qoımas» dedi sharshańqy únmen. Kelesi baıandama top starostasynyki bolatyn. Taqyryby – Mahambet poezııasy. Ol jazǵanyn bas almastan 45 mınýt oqydy. Oqýlyqtarda jazylǵan jaılar sol kúıi onyń qalyń dápterine túsken eken. Zekeń oıly qalypta tyńdady da otyrdy. Baıandama aıaqtaldy. Zekeń ornynan baıaý kóterilip, ádettegideı aıaly janaryn keń ashyp, shola bir qarap: «pah!» dedi de, aýdıtorııadan shyǵyp júre berdi.

Bul arnaýly kýrstyń eń jaqsy jaǵy, sol kezde ataqtary aspandap turǵan Syrbaı Máýlenov, Ǵafý Qaıyrbekov, Qadyr Myrzalıev, Muqaǵalı Maqataev, Tumanbaı Moldaǵalıev, Saǵı Jıenbaev se­kildi aqyndar ózderi týraly baıan­dama jasalǵanda kelip, tyńdap otyratyn, suraqtarǵa jaýap be­re­­tin, jańa óleńderin oqıtyn. Ásirese Muqaǵalı ańqyldap sóı­lep, sańqyldap jyr oqıtyn. Álimiz kelgenshe taldap, tarazylap, biz de boı kórsetip qalatynbyz. Dá­ris qyzyqty, mazmundy, mándi óte­tin. Bul da ustazdyń ádebıetti qa­dirlep, jas tolqynǵa jaqsylap jetkizýiniń bir parasy eken.

Meniń taqyrybym – Jumeken Nájimedenov poezııasy. Jazyp shyqtym. Kezegim kelgende baıandama jasadym. Baıandamaǵa birneshe kún qalǵanda kafedraǵa baryp, Zekeń sálem berip, Jumekendi sha­qyrsańyz dep ótindim. Zekeń meniń bas-aıaǵyma kóz toqtata qarap: «qoıshy sol Jumekendi, óleńdi ke­listirip jazǵanmen, kelistirip oqı almaıdy, buqqan torǵaıdaı bolyp, kúmiljip turǵany» dep qysqa qaıyrdy. Unatpaıdy eken ǵoı dep oıladym. Baıandamamdy tyńdap bolyp, «sen Syrbaıǵa bar (Máýlenov), men telefon soǵyp qoıamyn, «Juldyzǵa» bastyraıyq, durys eken» dedi meıirbaıan únmen. Sodan keıin Jumeken poezııasy týraly aǵylyp kelip sóıledi deısiń. Teńeýi de, obrazy da, oıy da, aısbergteı qalqyǵan sóz tirkesteri de, sózben salǵan sýretteri de, tapqyr tirkesteri men tanymdy tropalary da, jeleń qaraǵanda jetkizbes jumbaqtary da Zekeńniń taldaýyn­da aýyzsha baıandama bolyp, quıylyp tústi. Zekeń Ju­me­kendi jaqsy kóredi eken dep qýan­dym. О́zi kóbine qaıtalap aıta be­retin «ustazdyq – uly nárse» osy ma eken?

Fılologııa fakýltetinde bizge «Qazaq tiliniń grammatıka­sy» pá­ninen Orynbasar Tólegenov degen ustaz sabaq berdi. «Tóle­genovten ótseńder onda boldy, ýnı­versıtetti oıdaǵydaı bitirdim deı berińder» degen sóz bolatyn. Biz ult ustazy atanǵan Ahmet Baı­tursynovtyń atyn eń alǵash osy Orynbasar aǵaıdan estidik. Qazaq tiliniń grammatıkasy atty pánnen leksııa oqyp turyp, bir kúni: «sender bilesińder me, bastaýyshtan bastap baıandaýyshqa deıin, zat esimnen bastap san esimge deıin, jurnaq pen jalǵaý, qosymsha men esimshege deıingi ataýlardy ta­ýyp, atap, til biliminiń aınalysyna engizgen Ahmet Baıtursynov degen ǵalym, onyń 1912 jyly «Til – qural» degen oqýlyǵy shyqqan» dep júzi kúreńite oılanyp qalyp, sonan soń túsi áldebir reńge qu­bylyp: «ol halyq jaýy bolatyn» dep qosyp qoıatyn. Til bilimine qatysty júzdegen termınder men ataýlardy jiktep, taldap, qol­danylý prosesin júıelegen mundaı eńbektiń avtoryn zalym saıa­­sat qalaı tiri qoısyn. Oryn­basar aǵaı «ol halyq jaýy bolatyn» dep nemistiń oǵy shaýyp, qıylyp túsken úsh saýsaǵyn jo­ǵary siltep, osylar ne oılap otyr eken dep betimizge barlaı qa­raıtyn. Sol kisi ustaz Zekeńdi qat­­ty qurmetteıtin. Ádebıettaný sa­lasynda ony sátti tóńkeris ja­saǵan ǵalym dep jıi aıtatyn.

Al Til biliminde tóńkeris ja­saǵan sol Ahańnyń izgilik izin sóz ónerinde ózindik bilimpazdyqpen, joǵary talǵammen, asa taýyp aı­tylǵan ataýlarmen, talantty termındermen, kóńilińe qona ketetin tirkestermen, tapqyrlyǵyna tań­daı qaǵatyn sózdermen bergen jáne onyń bárin dáldep, dámdep, má­nerlep-sándep bergen Zeınolla Qabdolovtyń «Sóz óneri» oqýlyǵy ádebıettaný ǵylymyndaǵy, onyń teorııasy men praktıkasyn jańasha jańǵyrtýdaǵy sony súrleý, jańa jol bolatyn. Qazaq sóz ónerine aqyn bolyp kelip, aqjarmalyq tanytqan, «qasy bar qarlyǵashtyń qanatyndaı» degen ádemi teńeýi ádebı rekord bolyp, uzaq jyldar aqyndarǵa alǵyzbaı turǵan, sulý minezi men sulý bilimi uly Muhańnyń nazaryn aýdaryp, ózinen otyz jastaı kishi shákirtine dos bolyp til qatqyzǵan ne nárse edi? Bir aýyz sózben aıta alsaq – onyń erekshe talanty, eren bilimi men biligi, el moıyndap úlgi etken ádebı-adamı ádebi, oqýlyq tilimen aıtqanda, estetıkalyq-etıkalyq bolmysyn ashyp turatyn marhabatshyl minezi.

Zekeń «Sóz ónerine» barar sátte oqý oryndarynyń til-ádebıet bólimderinde akademık Qajym Jumalıev aǵamyzdyń «Ádebıet teorııasy» degen juqaltańdaý oqýlyǵy qoldan-qolǵa ótip jú­retin. «Sóz óneri» oqýlyǵy rýha­nı-mádenı jańǵyrýdyń naq ózi bolatyn. Sóz jańǵyrsa, sana jańǵyrady, sana jańǵyrsa bári jańǵyrady. Qabdolov eńbegi sa­naǵa sáýle túsirip, ádebıet de­gen alyp aıdynnyń alys ja­ǵa­laýy bar ekenin qapysyz kór­setti. Kórkem prozanyń jalyna qa­lam artqanda «Ushqyny» men «Jalyny» tili tógilgen, ómir­men órilgen bıikten kórindi. Ja­zý­shylyqty, ǵalymdyqty, us­tazdyqty – aıtýly úshtaǵandy ustap turǵan tin – aqyndyq. Dertke emes, dilge aınalǵan dara til. Júrek marteninde qaınaǵan daryn osy ekeýiniń órimin dombyranyń qos ishegindeı juptaýmen ótti. Onyń bekzat minezi men jan dú­nıe­siniń ińkár sulýlyǵy tipti kez kelgen qara maqalasynyń ózinde, tura qalyp aıtqan sózinde Qab­dolov kókireginen shyqqanyn kór­setip, sáıgúlikteı sylań qaǵyp, syńǵyrlap turatyn.

Ádebıettiń úsh ustyny bar: teorııasy, tarıhy jáne syny. Osy­nyń ǵylymı óristegi eń kúr­­­delisi – ádebıet teorııasy. Ze­keń ádebıettiń úsh ustynynda da óz bıigine shyqqan jáne ol bıik­tikterdi basqaǵa bere salmaıtyn jan edi. Ásirese ádebıet syny men teorııasyn qatar alyp júrgeni erek­­she sóz etýge turarlyq. О́zi qa­lyptaǵan ádebı termınder men tropalardyń toqsan baýly tarmaǵy syn jazǵanda «syldyrap óńkeı kelisimdi» túzip, jýrnalıstik janrdaǵy jazǵandarynyń ózi ju­tynyp, jutylyp turatyn. «Biz Ǵabıt Músirepovti maqtamaımyz, Ǵabıt Músirepovpen maqtanamyz» degen qanatty sózinen bastap qa­­­­zy­naly kóshin jalǵaǵan obrazdy tirkesterin óziniń rýhyna qa­ratyp aıtsaq, biz de Zeınolla Qabdolovty maqtap qana qoıǵan joqpyz, biz Zeınolla Qabdolovpen maqtandyq». О́kinishtisi, osyny kóbimiz kózi tirisinde aıta aldyq pa?

О́zi jıi aıtatyn jáne asa qat­ty mán beretin sheberlik degen sóz onyń sóılegen sózinde, oqy­ǵan leksııasynda, jazǵan maqa­lasynda, aýdarǵan dúnıesinde, bireýge joldaǵan hatynda, bergen suh­batynda, tipti toı ústindegi tileginde ózgege uqsamaı, ózegin ashyp úlbirep, órisin kórsetip úlgi bop turatyn. Aıtqyshtyǵy men ań­ǵarympazdyǵy, tapqyrlyǵy men sóz saptaýy da eshkimge uq­saı bermeıtin Zekeńniń Evneı Bóketov týraly «Selen men óleń» atty maqalasynda ózi jazǵandaı, «Ádebıet – adamnyń ary men ajary, ádebıetti oqý – sanany sa­rabdal aqyl men oıǵa keneltý, keýdeni ýyzdaı dirildegen tap-taza uıatqa toltyrý, qııalǵa qanat baılaý, qııaǵa qulash urý, alǵa – asyl muratqa umtylý» dep tógiledi. Qarap otyrsań dosyna bergen ba­ǵasy ózine de quıyp qoıǵandaı kelip turǵan joq pa! Osyny oqyǵanda ádebıetshi bolǵanyńa maqtanasyń.

Aıtqyshtyq, sheshendik qaı­dan keledi? Áýeli ol tekten týady. Bilim men bilik jınalǵanda kópten týady. Asqan zerektik pen zerdelilik ulasqanda kókten týa­dy. Ashy sóz kekten týady. Al Zekeń aıtqan sózdiń bári tushy, janyńnyń aq jańbyry sekildi júrektiń jazırasyn sýlandyryp, kóńildi nurlandyryp turady. Ol sózdiń sulýyn tapqan sýretker bolatyn. Sulý ǵumyr keshken jan edi. Jubaılyq ǵumyrynda da Sáýle apaı ekeýiniń jarasymy jurtty baýrap, jaqsy úlgimen kórinýmen ótti.

Zekeń aqyn edi. Sypyra aqyn emes, suńǵyla aqyn edi. Sózdiń dámi tańdaıyna tatyǵan aqyn edi. Mańdaıyna baq qonǵan aqyn edi. Sondyqtan onyń qara sózi óleńdeı óriletin, maqalasy jyr bolyp tógiletin, syny syr bolyp kórinetin. Ferdoýsıdiń qyryq myń joldyq «Shahnamasyn» túpnusqadan qazaqsha tógiltip, tól dúnıedeı túzgen shandoz shaıyr Turmaǵambettiń: «Taljibekteı taza sóz esh jerińdi jyrmaıdy» degen sózi eske túsedi. Dál osy aıtylǵandaı, Zekeńniń taljibekteı taza sózderi janyńdy jelpip, sezimińdi shertip, búr jaryp bórtip turatyn.

Álem ádebıetinde «aqyndar óleńdi ózi úshin jazady, dramatýrgter kórermen úshin jazady» degen tirkes bar. Bul pikirmen Abaı atam kelispeıdi, Abaıdy pir tutatyn Muhań da kelispeıdi, Mu­hańnyń shynaıy shákirti Zekeń tipti kelispeıdi. Onyń árbir aıtqan sózi, jazǵan maqalasynan bastap kúlli ǵylymı eńbekteri adamdy sulýlyq pen ińkárlikke, adaldyq pen qushtarlyqqa, izgilik pen ıgilikke úndeıdi. Ol ne jazsa da, ózi úshin jazǵan joq, eli úshin, eliniń erteńi úshin jazdy. Sondyqtan qalamgerlik muratyn halyqtyq muratqa ulastyrǵan Zekeńniń sońynda qalǵan baı murasy – halqyna qaltqysyz qyzmet etýdiń mártebeli mysaly.

Tańdaıynan tamyp túsken teńeýiniń ózi týǵan eliniń mádenı murasyna máńgilik úles qosqan Ustazdyń týǵanyna 90 jyl tol­ǵanda kókeıge kelgen shákirttik sóz osy edi. Rýhy shat bolsyn!

О́tegen ORALBAIULY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty