Birinshi bolyp sóz alǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri, ult zııalylarynyń qadirmendi aqsaqaly Myrzataı Joldasbekov Aqseleý qazaqtyń mańdaıyna bergen asyldardyń biri edi deı kele, ony azamat retinde «Egemenniń» izashary «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti qalyptastyrǵanyn qadap aıtty. Aqseleýdeı ardaqty inisimen 1986 jyly «Jetisý» ansamblin Ispanııaǵa aparǵan saparda bastalǵan tanystyǵy Myrzekeńniń Eýrazııa ýnıversıtetine rektor bolǵan tusynda áriptestikke jalǵasyp, odan keıin juptary jazylmaǵan aǵaly-inili baýyrlastyqqa ulasady. Aqseleýdiń áńgimeshildigi, qashanda qazaq úshin kúıip-pisip júrýi, ne istese de ult múddesin murat tutýy Myrzataı aǵa áńgimesinen jaqsy kórinis tapty. Ásirese 2004 jyly Aqordanyń ashylý saltanaty kezinde Elbasynyń qalaýymen Myrzataı Joldasbekov, Ábish Kekilbaıuly syndy abyz aǵalarymen birge qazaqtyń úsh bıiniń joralǵysymen aq jol tilegen batagóılerdiń qatarynan tabylýy Aqseleý Seıdimbek ómiriniń mereıli de baqytty shaǵy dep bilýimiz kerek.
«Az jasady, kóp jasady demeımiz. Artynda úlken mura qaldyrdy. Kúı óneri men dombyra týraly Aqseleýden asyryp jazǵan eshkim joq. «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» ult qazynasyna aınaldy. Aqseleýdiń osy baı murasyn zertteýdi qolǵa alý kerek» dep túıindedi Myrzekeń.
Kórnekti qalamger Qoıshyǵara Salǵarauly: «Aqseleý sol keńestik kezdiń ózinde basqa jýrnalısterden ózgeshe, ulttyq murat bıigine kóterilip edi. Dalaǵa degen mahabbatpen, kóshpeli ómir saltyna saǵynyshpen kún keshti. Basy tolǵan ıdeıa bolatyn, kez kelgen máselege óz usynysyn aıtatyn. Qaı kitabyn alsaq ta qazaqtyń bolmysyn kórsetedi. Ol jazǵan «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» eltanýdyń, ulttanýdyń álippesi. Osy kitapta buryn aıtylmaǵan, qoldanylmaǵan qanshama termın bar. Aqseleýge deıin folklorda kúı ańyzy degen uǵym múlde bolmaǵan. Aqseleý Álkeı Marǵulannyń balasyndaı bolyp edi, ózi de sondaı danalarymyzdyń qataryna qosyldy» dep tujyrdy.
–Aqseleý zertteýshilikke aýyspaǵanda kórnekti jazýshy bolar edi, – dep bastady sózin belgili jazýshy Aldan Smaıyl. – Ol etnografııalyq áńgimelerge birinshi bolyp qalam tartty. Ult muraty úshin zertteýshilikke sanaly túrde aýysty. Bizdiń ákeıden kúı úırenip, shejire tyńdaıtyn. Beǵazy-Dándibaı mádenıetin zerttegen akademık Álkeı Marǵulanǵa talaı ret atqosshy bolyp ta júrdi. Sóıtken Aqseleý tarıhqa, eski muraǵa qyzyqpaı tura almady. Qazaqtyń qara óleńin qotarǵan «Myń bir marjan» kitaby da bir keremet. Osynda Aqań qazaqta ejelden fılosofııa bolǵandyǵyn dáleldeıdi. Aıta berse, qazaqtyń taǵamdaryn da alǵash zerttegen Aqseleý. Al ózi tabıǵatynan kúıshi. «Qazaqtyń kúı óneri» – ǵalamat kitap. Onda 150-den astam kúıshiniń ómirtarıhy taratylyp, ǵylymı sıpattamasy beriledi. Aqańnyń saıası qaıratkerligi áli ashylmaı jatyr. Ol ult tarıhy, ulttyq ıdeıa haqynda kósilip keńinen jazǵan kúresker adam.
Májilis depýtaty, mádenıettanýshy qalamger Saýytbek Abdrahmanov 1976 jyly «SQ»-ǵa kelgen Aqseleý Saryarqanyń saf samalyn, erkin tynysyn ala kelgenin aıtty. Aqańnyń áńgimesin tyńdaýǵa Júsipbek Elebekov, Nurǵısa Tilendıev syndy jampozdar redaksııaǵa ózderi izdep keletin boldy. Aǵamyzdan kóp nárse úırendik. Adamǵa degen senim, qurmeti bólek bolatyn. Erkin oıly azamat edi. 1986 jyl oqıǵasynan keıin basyna bult úıirilgen kezderin de bilemiz. Sonda biraz sırek kitaptary men jınaǵan materıal, qoljazbalaryn Esentaı ózenine basyna bále bolyp tıetindikten aǵyzyp ta jiberdi. Aqańdy jerlegende aspanda bir búrkit aınalyp ushyp júrdi de, kórinbeı ketti. Onyń rýhy qyran búrkitke aınalyp, qazaq kógine sharyqtap shyqty, dep támamdady áńgimesin S.Abdrahmanov.
Budan soń Perızat Aqseleýqyzy hanym ákesiniń jarqyn beınesin jyly lebizben eske alǵan osyndaı júrekjardy jıyn ótkizgeni úshin «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ujymyna rahmetin aıtyp, Aqseleý Seıdimbektiń jaqynda shyqqan, «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» bastaǵan birneshe kitabyn redaksııa kitaphanasyna syıǵa tartty. О́z kezeginde meımanǵa basylym basshysy da qurmet kórsetip, «Egemen Qazaqstan» kitaphanasy» serııasymen shyqqan, Astanany tolǵaǵan «Baqorda», Ábish Kekilbaevtyń «Dáýir daýysy», Sherhan Murtazanyń «Namys naızaǵaıy» kitaptaryn syılady.
«Egemenniń» jýrnalıst qalamgeri Súleımen Mámet ultqa adal qyzmet etken, qubylys dárejesine kóterilgen Aqańdaı aımańdaılardyń umytylmaıtynyn aıtyp, osy rettegi oraıly usynystaryn ortaǵa saldy. Darhan Qydyráli alqaqotan áńgimeni qoryta kele, asyl aǵanyń týǵan kúni «Alashorda» úkimetiniń qurylǵan kúnimen sáıkes kelýin jaqsy yrymǵa jorydy, Alash rýhty Aqańnyń ózi de azat oıly azamattardy tárbıeleýge úlken úles qosqanyn paıymdady. Osyndaı ushan-teńiz mıssııa atqarǵan adamnyń rýhy jasaı beretinine kámil senim bildirip, alda, amandyq bolsa, bas basylymnyń 100 jyldyq mereıtoıy qarsańynda Aqseleý Seıdimbekteı abzaldyń kósemsóz, maqalalaryn bir tom etip shyǵarý josparlanyp otyrǵandyǵynan habardar etti.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen
Erlan OMAR,
«Egemen Qazaqstan»
