Shırek ǵasyr aýqymyndaǵy elimizdegi orasan ózgerister men qol jetkizgen tabystardyń tabıǵatyna zer salsaq, bir nársege anyq kóz jetkizer edik. Táýelsiz memlekettiń jetistikteri men tabystarynyń qaınar bastaýynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qaıratkerlik tulǵasy tur, qaıtalanbaıtyn qoltańbasy jatyr.
Táýelsizdik pen Elbasynyń ajyramas egiz uǵym bolýy da osy sebepti.
Budan 25 jyl buryn N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń egemen memleket retinde qalyptasý jáne damý strategııasy» atty baǵdarlamalyq eńbegi jarııa etildi. Búgingi ýaqyt mejesinen qaraǵanda, atalǵan baǵdarlamany táýelsiz elimizdiń bolashaqtaǵy damý baǵytynyń tujyrymdamalyq irgetasyn qalaǵan tarıhı qujat dep baǵalaýymyz kerek.
Prezıdent sol kezdiń ózinde-aq el ómirindegi saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik reformalardyń, jańǵyrý men jańarýdyń mańyzdylyǵy men qajettiligin teorııalyq turǵyda negizdep berdi.
Táýelsizdik jyldary qoǵamdyq ómirdiń barlyq salasynda zor aýqymdaǵy, júıeli modernızasııa júrgizildi. Memleket qurylysyndaǵy ekonomıkalyq, saıası konstrýksııalar túbegeıli ózgertilip, jańartyldy.
Qazaqstannyń óz táýelsizdigin jarııalaǵanyna 26 jyl ótken soń biz bul ózgeristerdiń jemisin kórip otyrmyz. Qazaqstandaǵy jańǵyrý prosesi batyl, biregeı jáne pragmatıkalyq ustanymda júrgizildi. Memleketti qurý, aıaǵynan tik turǵyzý kezeńinde naqty maqsat-murattarymyzǵa qaraı, evolıýsııalyq jolmen jetildirilip, iske asyrylyp otyrdy.
Árıne táýelsiz memleket pen onyń qurylý tarıhyndaǵy Nursultan Nazarbaevtyń buljymas, aıryqsha róli týraly taldamalyq eńbekter az emes. Dese de, Prezıdenttiń kóshbasshylyq qasıetiniń modernızasııalyq prosesterge tereń áseri men yqpaly áli de zerdeleýdi talap etedi dep oılaımyn.
Menińshe, Elbasynyń basqarýymen iske asyrylǵan reformalar myna eki tuǵyrdan bastaý alady: evolıýsııalyq qozǵalystar qaǵıdasyna basymdyq berý jáne únemi ınnovasııalarǵa arqa súıeý. Damýdyń ulttyq strategııasy osy eki bastaýdyń toǵysýynan qalyptasyp otyr. Damý men jańǵyrýdyń «Nazarbaevtyq úlgisi» degenimiz – osy.
Bul úlginiń negizinde qandaı qundylyqtar jatyr? Bul úlginiń negizinde halyq pen memleket arasyndaǵy – el men Elbasy arasyndaǵy ajyramas baılanys, myzǵymas senim, ortaq tańdaý men birtutas múdde qabysyp jatyr.
Elbasynyń kúsh-jigeri men kóregendigi sonda, ol ultqa damýdyń eń ońtaıly, eń durys baǵytyn kórsetip berdi. Memleket pen qoǵamdy jańartýdyń túpqazyq qaǵıdalarynyń biri «aldymen ekonomıka, sodan keıin saıasat» qaǵıdasy bolǵany belgili. Bul qaǵıdanyń qanshalyqty durys bolǵandyǵyn biz búgin meılinshe tereń túsinip otyrmyz. Naryqtyq ekonomıkanyń irgetasyn bekitý, orta taptyń paıda bolýy, jalpy halyqtyń ál-aýqatynyń jaqsarýy búgingi tańdaǵy saıası jáne rýhanı jańarýlarǵa jol ashyp berip otyr.
Biz joǵaryda mysalǵa keltirgen «Qazaqstannyń egemen memleket retinde qalyptasý jáne damý strategııasy» atty baǵdarlamalyq eńbeginde N.Nazarbaev: «Biz qalyptasqan shyndyqty baısaldy baǵalap, qandaı da bolmasyn ásire qulshynystan bas tartyp, sabyrly da salmaqty praktısızmmen qarýlanýǵa tıistimiz» dep jazdy. Elbasynyń osy pragmatıkalyq ustanymy táýelsiz memleketti jańǵyrtyp, jańartýdyń negizine aınaldy.
Jańǵyrý saıasaty naqty maqsat-mindetter tóńireginde júzege asty. Ekonomıkalyq reformalar tabysty júrgizilip, qoǵamnyń jańa áleýmettik ınfraqurylymy jasaldy. Halyqtyń, saıası, quqyqtyq mádenıeti barynsha ósti. Radıkalızm men áleýmettik masyldyqqa tosqaýyl qoıyldy. Sonyń arqasynda, joǵaryda aıtqan turaqtylyq pen jańarýdyń myzǵymaıtyn negizi qalandy.
Damýdyń qazaqstandyq úlgisi ishki saıasattaǵy qoldanys úshin ǵana emes, halyqaralyq arenadaǵy táýelsiz memleketti tap basyp tanytqan tóltýma belgimizge aınaldy. Bir sózben aıtqanda, bul ekonomıkalyq, saıası, rýhanı jańǵyrýǵa bastaıtyn múlde jańa reformalar ádistemesi boldy.
Tarıhtan belgili, kóptegen damyǵan elderdegi reformalar túrli ózgeristerge ushyrap, eki-úsh márte qaıtalanyp jasaldy. Alysqa barmaı-aq, Azııadaǵy, sonyń ishinde Ońtústik-Shyǵys Azııadaǵy reformalardy mysalǵa alsaq ta jetkilikti.
Táýelsiz Qazaqstandaǵy reformalar jańa paraqtan, naqtyraq aıtqanda «taqyr jerden» bastaldy dese de bolady. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy Qazaqstan ekonomıkasy eshqandaı básekege qarsy tura almaıtyn, meńireý bir túkpirdegi keńestik ekonomıka edi. Ekonomıkanyń, qoǵam men áleýmettiń óne boıy keńestik saıası júıe men ıdeologııanyń shyrmaýynda bolatyn.
Osyndaı almaǵaıyp kezeńde Memleket basshysyna batyl ári jedel modernızasııa jasaýyna týra keldi. Ol óz jemisin berdi de. Sol jyldardaǵy jańarýdyń tabıǵaty ınnovasııalyq, mobılızasııalyq sıpatta júrgizildi. Ol úshin bir jaǵynan batystyq tehnologııalar men ekonomıkalyq ınnovasııalar qoldanylsa, ekinshi jaǵynan áleýmettik, mádenı dástúrlerdiń áleýetin jańa zamanǵa shuǵyl beıimdep, jumyldyrýǵa týra keldi.
Mundaı táýekel qadam jańa memleketter men qoǵamdar qurýdyń erekshe úlgisi bolatyn jáne saıası ǵylym tarıhyna «Nazarbaevtyń memlekettik úlgisi» ataýymen enýine tolyq quqy bar. Osyndaı shyn mánindegi aýqymdy bastamalar keleshekte muqııat zertteýdi talap etedi.
Birneshe jyl buryn qoǵam qaıratkerleri, onyń ishinde men de barmyn, N.Nazarbaevtyń halyq pen memleket aldyndaǵy baǵa jetpes eńbegin eskerip, «Elbasy» mártebesin resmı engizý bastamasyn kótergen edik. Bul bastama elimizde jasalǵan biregeı, tabysty qoǵamdyq-saıası ınstıtýtty is júzinde laıyqty baǵalaý bolatyn.
Osy turǵyda Elbasy mártebesi týraly zań qabyldanǵanymen, muny ulttyq kóshbasshylyq konsepsııasyn qalyptastyrýdyń basy ǵana der edim. Endi «Elbasy» uǵymyn saıası sózdikte orasan modernızasııalardyń basty faktory retinde, biregeı qoǵamdyq-saıası ınstıtýt retinde qarastyrý qajettiligi týyndap otyr. Memleketti qurý men qoǵamdy jańǵyrtý prosesterindegi Elbasynyń fenomeni baıaǵyda-aq teorııalyq tujyrymdardan praktıkalyq sheshimderge kóshken.
Elbasy fenomeni ulttyq jańǵyrý jobasynyń basty faktoryna aınaldy. Biz búgin qoǵamdy túbegeıli ózgertýge baǵyt ustanǵan álemdik deńgeıdegi qaıratkerdiń zamanynda tarıh jasap jatyrmyz. Eń bastysy, qazaqstandyq damý jolynyń eshqaıda burylmaıtynyna, tek alǵa basa beretinine degen halyqtyń, qoǵamnyń senimi zor.
Táýelsizdik jáne Elbasy degende – ulttyq damý men ulttyq kóshbasshylyq týraly aıtqanda, biz joǵarydaǵy toqtamdardy basshylyqqa alýymyz kerek.
Bizdiń aldymyzda úshinshi jańǵyrýdyń úsh baǵyttaǵy aýqymdy mindetteri tur. Ekonomıkalyq damýǵa saıası qoldaý qajet. Al olardyń jańa dáýirdegi irgetasy qoǵamdyq sananyń, jeke tulǵa bolmysynyń rýhanı jańǵyrýy bolmaq. Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyndaǵy jańǵyrýdyń jańa maqsat-murattary men mán-mańyzy osyny meńzeıdi. Oǵan ulttyq birlik pen qoǵamdyq tatýlyq arqyly ǵana qol jetkize alamyz.
Táýelsiz Qazaqstan shırek ǵasyr aýqymynda adam tanymastaı ózgergen, aıtarlyqtaı jetistikterge jetken memleketke aınaldy. Al muraty máńgi, maqsaty bıik, jańa úlgidegi memleketti qurýǵa Elbasy faktory sheksiz múmkindik berdi.
Osy tarıhı ýaqytty, jetistikterimiz ben tabystarymyzdy, qundylyqtarymyzdy qadirleı, baǵalaı bilý bizge paryz.
Darhan KÁLETAEV,
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń depýtaty
