Bul kezinde Áýezov, Músirepovterdiń myń oılanyp, júz tolǵanyp baryp, qolyna alatyn janry – dramatýrgııanyń salmaǵy jeńildep ketkenin ańǵartsa kerek. Al dramatýrgııanyń óz salmaǵynan aıyrylyp qalýynyń sebebi nede? Basty sebep – taqyryptyń jeńildep ketýinde.
Taqyryp degenimizdiń ózi – ómirlik problemanyń kórinisi ǵoı. Demek dramalyq týyndylarǵa arqaý bolyp júrgen problemalar kúndelikti tirlikte árkimniń aýyzynda júrgen túıtkilderdi usyný deńgeıinde bolyp tur. Árıne, úlkendi-kishili problemalardyń qaı-qaısy da taqyryp bola alady. Bul jerdegi másele problemanyń aýqymynda emes, sol problemanyń túpki sebebin meńzeý arqyly oılandyrýda jatyr. Túpki sebep – adam. Adam bolǵanda, shyǵarmadaǵy keıipkerler emes, sol keıipkerlerge negiz bolǵan Siz ben biz. Olaı bolsa, dramalyq týyndy kez kelgen problemany týyndatatyn da, sheshe alatyn da siz ben biz ekenimizdi ańdatýy qajet.
О́kinishtisi, búgingi pesalarda ýaqyt óltirýge arnalǵan serıal melodramalarǵa tán sıpattar jıi kezigedi. Iаǵnı áldebir aıanyshty oqıǵany arqaý etý arqyly aıanysh sezimine áser etý, ne bolmasa oqıǵanyń sheshimine jetkenshe úzdiktirip qoıatyny sııaqty. Mundaı tásilder oqyrmannyń (kórermenniń) qyzyǵýshylyǵyn kúsheıteri anyq, alaıda jan dúnıesine áser ete almaıdy. Oqyrman álgindeı jáıtterdi syrttaı qyzyqtap, qalys qalady. Bir sózben aıtqanda, qyzyqtady, umytty.
Naǵyz dramatýrgııadaǵy problema beıneler arqyly oılandyrýy shart. Dramalyq shyǵarmadaǵy beıneler jylata ma, kúldire me, qalaı bolǵanda da, túptep kelgende ómir túziliminiń tereńine, adam qarym-qatynasynyń kúrdeliligine, adam bolmysynyń qarama-qaıshylyǵyna boılatýy shart. Sol arqyly siz ben bizdi ózimizdiń kúndelikti tirligimizge, óz jaratylysymyzǵa bir sát bolsa da oılana qaraýǵa sebepshi bolýy lázim. Oılaný arqyly ár adam ózindegi bardy jetildire túsedi, jetpeı jatqanyn tolyqtyra túsýge talpynady. Bul degenimiz – tutastaı qoǵamnyń damýyna qyzmet etý degen sóz. О́ıtkeni qoǵam – siz ben biz.
Demek, qazirgi dramatýrgııamyzdan neshe alýan problemalardy ushyrastyrýǵa bolǵanmen, solardyń túpki syryn sezinýge, túsinýge baǵyttaıtyn shyǵarmashylyq izdenisterge áredik qana kezigemiz.
Qazirgi dramatýrgııada kóptegen avtorlarǵa tizgin ustatpaı júrgen minezdi másele – sóz qoldaný sheberligi.
Atalmysh máseleniń minezdi bolatyn syry dramatýrgııanyń ártúrli keıipkerlerdiń san qıly qarym-qatynasyn beıneleýine qatysty. Iаǵnı dramalyq shyǵarma keıipkerlerdiń sózi arqyly ómir beınesin týyndatady. Al keıipkerimiz – minez, oı, sezim, emosııalardyń tutasýy. Keıipkerge tán osy qasıetter áreketterge túrtki bolady. Sol sebepti dramatýrgııada keıipker tili sheshýshi mán ıelenedi.
Osy turǵydan kelgende, búgingi dramatýrgııadaǵy sóz tóńireginen tómendegideı jaıttarǵa nazar aýdarý oryndy.
Onyń biri – qarabaıyrlyq, jutańdyq. Til jutańdyǵynyń eki sebebi bolýy múmkin. Birinshisi – búgingi jurt túsinbeı qalady dep oılaý, ekinshisi – avtordyń óziniń til baılyǵynyń azdyǵy.
Kelesi bir kemshilik – BAQ tilinde sóılep ketý. Munyń syry – kúndelikti oqyp, estip júrgen sózderdiń qalam ushyna ońaı orala ketýinde jatsa kerek. Alaıda túrli minezdi keıipkerlerdiń bul úlgide sóıleýi ómirdegi sóıleý tilimen sáıkese bermeıtini anyq.
Taǵy bir osaldyǵymyz – shamadan tys oıshyldaný. Mundaı jaǵdaı tereń oıly, jumbaq mazmundy dúnıe týǵyzsam degen nıetten shyǵatyn bolsa kerek.
Endigi bir kemshiligimiz – keıipker sóziniń óz ýaqytymen oraılaspaı jatýy. Anyqtaı aıtqanda, tarıhı shyǵarmadaǵy keıipker aýzyna búginge tán sózdiń salynýy, buǵan kerisinshe, zamandas keıipkerdiń burynǵy dáýirlerde qoldanylǵan til úlgisinde sóılep ketýi. Bulardyń ekeýi de sheberlik nyshany emes. Sebebi birinshi kemshilik avtordyń ózi taqyryp etip otyrǵan tarıhı dáýirdegi sóz qoldaný erekshelikterin bile bermeıtinin tanytsa, ekinshi kemshilik avtordyń ásire dilmarsýǵa qumarlyǵyn ańǵartady.
Árıne, ańdaǵanyńdy ortaǵa salý da abzal. Áıtkenmen, eń jaqsy synshy – avtordyń ózi. Ár dramatýrg óz shyǵarmalaryna taǵy bir úńilip, sóz bolǵan kemshilikterdiń óz týyndylarynda ushyrasatyn-ushyraspaıtynyn bir ekshep ótse, avtor úshin eń ádil syn sol bolmaq. Tek bul úshin avtordyń ózi shamshyldyqqa boı aldyrmaı, ózine ózgeniń kózimen qaraı alatyn qasıetke ıe bolsa, jetip jatyr.
Kenjebaı AHMETOV
