Sýrette qoıylymnan kórinis
Dramatýrgııalyq janrdyń tek ózine ǵana tán ereksheligi men oǵan arqaý bolyp tartylǵan oqıǵalar men qubylystardyń ózindik berilý pishini bolatyny tabıǵı jaıt. Munda povest nemese romandaǵydaı aıaqty keń jazyp, keń kósilip otyra almaısyz. Ony sahna tabıǵaty kótermeıdi. Sahna tek ózine ǵana tán minezben kórermenin baýraı alady. Sondaı-aq kıeli sahna dramatýrgııalyq týyndynyń avtory men onyń qoıýshy rejısserinen tek óziniń tabıǵatyna tán sheshim qabyldaýdy, osy arqyly kórermenderge ótkir áleýmettik oı tastaýdy talap etedi.
Temirbek Júrgenov 1937 jyldyń 3 tamyzy kúni «Halyq jaýy» degen jalǵan aıyppen ustalyp, atý jazasyna kesilgen tragedııalyq tulǵa. Onyń buǵan deıingi ómirbaıany men el úshin atqarǵan eren eńbegin sahnaǵa syıǵyzý esh múmkin emes. Ári bulaı jasaý tipti de shartty bola qoımaıdy. Osyndaı jaǵdaıda R.Otarbaevtyń ult janashyrynyń ómiri men qyzmetiniń belgili bir tusyna ǵana arqaý jasaǵanyna jáne oqıǵanyń sharyqtaý shegi men kýlmınasııalyq bóligine basymdyq bergenine eriksiz kelisesiz. Áıtpese sahnalyq obrazdar ashylmaı qalýy da múmkin ekenin avtor aldyn ala túısingen syńaıly.
Eń bastysy qoıylymnyń basty keıipkeriniń qazaq mádenıeti men rýhanııatynyń irgesin kóterý isindegi batyl is-qımyldary basty róldegi akter Nurbolat О́teǵulovtyń oryndaýynda nanymdy berilgen. Bul ról halyq zerdesinde saqtalǵan Temirbek Júrgenovtiń syrtqy túrine, boıy men soıyna, tipti shash qoıý úlgisine deıin óte uqsaıdy. Iаǵnı sahnalyq obraz tarıhy tulǵanyń bitim-bolmysy men jaratylysyna jáne bıik rýhyna birshama jaqyn. Basty geroıǵa tán ún men ekpin, qımyl-qozǵalys naqty is-áreket sahnalyq beıneni tuǵyrlandyra túskendeı áser qaldyrady.
Teatrdyń kórkemdik jetekshisi Serjan Amanqulov pen qoıýshy rejısser Meıram Habıbýllın zobalań jyldar qasiretine saı utqyr da utymdy sahnalyq sheshimder týyndatqany da spektakldiń qundylyǵyn kótere túskenin túısindik. Ásirese Júrgenovtiń janaryndaǵy jarqyl men ushqyn shashqan otty berý kezinde alynǵan rejısserlik tolyqtyrýlar kórermendi enjar qaldyra almaıdy. Sondaı-aq qoıylymnyń bas keıipkeriniń júris-turysy men ózin-ózi ustaı bilýi de onyń tabıǵı ári shynaıy qalpyn tanytyp tur deýge bolady.
Spektakldegi ekinshi bir erekshe ról Temirbektiń zaıyby – Dámesh. Ony da sátti shyqqan obrazdar qataryna oılanbaı qoıa alamyz. Osy oraıda sál sheginis jasap, tarıhı derekterge súıensek, ol aryn eshkimge satpaǵan tekti tuqymnyń urpaǵy, Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldarynda Lenınniń qabyldaýyna eki ret kirip, qazaq jeriniń tutastyǵyn talap etken Álimhan Ermekovtiń aǵasynyń qyzy. Bir jaqsysy onyń osy talap-tilegi Lenınniń tarapynan qoldaý taýyp, qazaq jeri bólshektený qaýpine ushyramaǵany da sol kezdiń shyndyǵy. О́resi bıik, rýhy joǵary, qandaı jaǵdaıda da azamatynyń qoldaýshysy men tilekshisi bola bilgen Dámesh obrazy qazaq áıeline tán órliktiń jarqyn beınesi. Osy oraıda aktrısa Aıgúl Orazalına arqyly sátti sahnalyq kórinisin tapqan Dámesh tulǵasyn – erekshe tulǵa deýimizdiń ábden jóni bar.
Búgingi qazaq dramatýrgııasynyń has sheberi Rahymjan Otarbaevtyń «Temir narkom» tarıhı dramasy tarıhı tulǵalardy toǵystyrǵan týyndy bolýymen de erekshelenedi. Kim joq deısiz bul pesanyń ishinde. Sol jyldary Qazaqstandy basqarǵan Levon Mırzoıan. Osy kezeńde Máskeýde ótkizilgen qazaq óneri men mádenıetiniń onkúndigine barǵan jyr alyby – Jambyl, sóz zergeri – Ǵabıt, halqymyzdyń kúmis kómeı ánshisi – Kúlásh, ónerdiń óren júırikteri – Qanybek pen Qurmanbek, myń burala bılegen arý bıshi Shara da osynda júr. Osy óshpes beıneler shoǵyrynda basty keıipkerdiń keskini óziniń bıik kórkemdik sahnalyq deńgeıine kóterile túsedi.
Temirbek Júrgenovtiń ult rýhyn asqaqtatý jónindegi san qyrly qyzmetin tek bir Qazaqstanmen shekteı salýǵa bolmaıdy. Sondaı-aq ol Tájikstannyń qarjy, budan soń О́zbekstan úkimetiniń halyq aǵartý komıssary bolyp qyzmet atqarǵan. Ony sol kezdegi KazSIK-tiń tóraǵasy Uzaqbaı Qulymbetovtyń usynysyna oraı Mırzoıan Qazaqstanǵa aldyrǵan eken. Oǵan Ǵabıt Músirepovti jibergen. Sondyqtan da tarıhı dramada Temirbek Júrgenov Orta Azııa men Qazaqstandaǵy bilim men mádenıetti damytý isine mol úles qosqan tulǵa retinde kóringen. Qoıylym jóninde «Júrgenov» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy Sábı Ańsatov osyndaı oı-pikirin alǵa tartty. Atalǵan tarıhı tulǵa jóninde jazylǵan ózge dúnıeler men shyǵarmalarda onyń ákesi men aradaǵy qarym-qatynasy ártúrli nusqalarda aıtylatyny ańǵarylady. Al Rahymjan Otarbaev sahnalaǵan «Temir narkomda» avtor ózinshe oı túıedi. Munda bas keıipkerdiń ákesi Qara (akter Áset Orazalın) tekti tulǵa, óz zamanynyń adamy, aıbyndy aqsaqal, aq-adal eńbegi jáne mańdaı terimen bir kisideı dáýlet jııa bilgen, isi de, sózi de kesek keıipker retinde kórinedi.
Qoıylym kezindegi áke men balanyń ózara ún qatysýlary osy dıalogtaǵy Qara Júrgenulynyń túıindi sózi kórermendi tereń oıǵa qaldyrady. «Ústi-bastaryń jyltyr, tirlikteriń boıamaly, shekelerińe qonjıta qondyrǵan bas kıimderińniń kúnqaǵarlary da tym qysqa eken. Sirá, ǵumyrlaryń da uzaqqa bara qoımas», deıdi de áke balasynyń úıiniń esigin tars jaýyp shyǵyp ketedi. Muny Temirbektiń ákesi – Qaranyń Keńes ókimeti men sosıalıstik júıege qarsy aıtqan úkimi dep uǵynsaq kerek. Buǵan balasy qandaı ýáj aıtaryn bilmeı tosylyp turyp qalady.
«Saıası qýǵyn-súrgin jyldarynda aramyzda eshqandaı kinási men jazyǵy joq adamǵa naqaq jala jaýyp, onyń tutqynǵa alynýyna sebepshi bolyp, aýyzbirshiligimizge daq salǵandar da tabyldy emes pe? Rahymjannyń qalamynan týyndaǵan tarıhı drama osyndaı olqylyǵymyzdy, opasyzdyq pen satqyndyq kórinisterin tuspaldap uǵyndyra bilýimen de baǵaly, qundy. Rýhanı turǵydan jańǵyrý máselesine kelgende ótkennen sabaq alar jaıttyń biri mine, osynda. Tarıh taǵylymy, tarıhtan alynatyn ǵıbratty da osy qatarǵa qoıa alamyz» dedi premera aıaqtalǵannan keıin gazet tilshisiniń saýalyna oraı el zııatkeri, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Amangeldi Aıtaly.
Spektakldegi dekorasııa qoıýshy-sýretshi Ásııa Qumanalınanyń sol dáýirdiń tynysyn dóp basa bilgenin bildiredi. Rólderdi oryndaýshylardyń qaı-qaısysy da ózine tıesili obrazdardy ashýǵa ájeptáýir umtylys jasaǵany da aıqyn kórinedi. Bul túıindi NKVD qyzmetkerleriniń rólderin sátti ári shynaıy túrde shyǵarǵan akterler Dáýren Narman, Bekjan Qaırollın, Qadyr Quttybaev jáne Bekarys Ahetovke qatysty da aıtýǵa bolady. Qoıylymnyń etek-jeńi men bas-aıaǵy jınaqy. Qoıýshy-rejısser Meıram Habıbýllın jas ta bolsa óziniń qabilet-qarymyn jarqyratyp kórsete alǵany taǵy bir mereı. Tarıhı dramaǵa arqaý bolǵan oqıǵalar men onyń sharyqtaý shegin rejısser júıeli túrde bere bilipti. Sondaı-aq rejıssýradaǵy batyl ustanym obrazdardyń tobyrǵa aınalyp ketpeı daralanyp, bólektenýine de áserin tıgizgen.
Búgingi qazaq dramatýrgııasynyń beldi ókili Rahymjan Otarbaevtyń tańdaýy naq osy Temirbek Júrgenovteı tragedııalyq tulǵaǵa túsýi nelikten? Bul saýalǵa oraı qalamger óz oı-pikirin bylaısha jetkizdi:
– Bas-aıaǵy nebári on jyldyń aralyǵynda ultymyzdyń altyn qursaqty analary Sanjar Asfandııarov, Sáken Seıfýllın, Sultanbek Qojanov, Oraz Jandosov, Temirbek Júrgenov, Uzaqbaı Qulymbetov, Oraz Isaev jáne Turar Rysqulov sekildi eli men halqyn sheksiz súıe bilgen memleketshil tulǵalardy tolǵatqan eken. Olardyń qaı-qaısysy da eldi el qylýǵa ári ultty uıystyra bilýge qyzmet jasaı bildi. Átteń, ne shara?! Bári de óktemshil, ozbyr saıasattyń qurbany boldy. Buǵan sol kezdegi yzǵaryn tókken totalıtarlyq rejim ozbyrlyǵy kináli deı tursaq ta, biz bárimiz olardyń óshpes rýhtary aldynda aqtala bilýge tıispiz. Qaıtip, qalaısha aqtalmaqpyz?! Qabyrǵammen keńese kele, onyń basty bir joly Temirbek Júrgenovteı qaıratker, aıaýly azamat jóninde qalam siltegen jón dep uıǵardym. Osy maqsatyma jete aldym ba, joq pa, onyń ádil baǵasyn kórermender beredi degen oıdamyn.
Aqtóbede sátti ótken, «Temir narkom» spektakliniń premerasy qalamgerdiń kókeıindegi osyndaı alań kóńildi seıilte alǵany anyq. Tarıhı drama Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev belgilep bergen rýhanı baǵdarlama aıasynda usynylǵan.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE
