Adamnyń aqyl-oıy eshqashan bir qazyqqa baılanbaı, árqashan azat bolýy kerek. Sonda ǵana onyń órisi ashylyp, alar asýlary bıikteı túsedi. Al aqyl-oıdy bir baǵytqa ǵana baılap qoıyp, sol tóńirekte ǵana bol dese, onda sana arqandaýly attaı alysqa uzaı almaı, qazyqtyń mańyn shıyrlaı beredi.
Bizdi uzaq jyldar boıy «partııa zamanymyzdyń aqyl-oıy, abyroıy, ar-ojdany» dep aqyl-oıymyzdy partııanyń qazyǵyna baılap qoıdy. Sodan onyń aıtqan sózderiniń bárin qurandaı qabyldap, basqa nárse týraly oılaýǵa qursaýly basymyz jibermeı, baılanyp qaldyq. Sonyń kesirinen keńestik tártipten shyqqan bizdiń sanamyz da, oı-júıemiz de, fılosofııamyz da bıikke shyrqamaı, «alystan sermeıtin» Abaı sııaqty danalardyń deńgeıine jete almaı, shendesýge jaramaı qalǵandaımyz. Árıne, qursaýdy buzyp, oıyn ashyq bildirmese de kúńkildeýmen jetkizip júretin jeke ǵalymdarymyz, oıshyldarymyz, aqyn-jazýshylarymyz boldy, biraq jalpy halyqtyń sanasy qursaýlanyp qalǵan edi. Sondyqtan da halqymyzdyń kóbiniń aıtatyny «úkimet pen partııa aman bolsyn, bizdi baqytty etip otyrǵan sol» deýmen keletin.
Osyndaı qursaýdyń baǵyty qazir ózgerip, biz endi dinı qursaýǵa túsip bara jatqan sııaqtymyz. Keıbir dúmshe moldalarymyz musylmannyń bes paryzynan basqa dúnıelerdi de basymyzǵa tyqpalap, din ustazdary, teolog ǵalymdar ǵana bilýge tıisti kúrdeli dúnıelerdi ózi de tereń bilmese de qarapaıym jannyń sanasyna quıýǵa tyrysyp jatqandaryn kórip júrmiz. Sonyń kesirinen qarapaıym halyqtyń sanasy qursaýlanyp, basqa oı, basqa taqyrypqa bata almaı, fanatızmge urynyp barady. Ondaıdyń arty qaıǵyly jaǵdaılarǵa da jetkizip jatyr. Qurannyń negizgi maǵynasyna boılaı almaı, jobamen topshylaıtyn «ǵulamalardyń» túsindirýimen teris joldarǵa túsip, birneshe aǵymdar da paıda boldy.
Solardyń ishinde radıkaldyq baǵytqa túskender aldy-artyn boljaı almaı, ózine usynylǵan dinı ıdeıalardyń durys-burysyn ajyrata almaı, oǵan basy-boıymen bútin berilip, ózin ǵana emes, jaqyn jandaryn da jalǵan jolǵa túsirip, arandatyp jatady. Sondyqtan dinı senimde ázirge orta deńgeıden aspaı, oǵan jan-tánińmen berilmeý kerek. Bul Allaǵa senbe degen sóz emes, tek teris ýaǵyzdar men nasıhattyń qurbany bolyp ketýden saqtaný.
Arab ǵylymy men mádenıeti Islamnyń arqasynda Qaıta órleý (renessans) dáýirine deıin (HV-HVI ǵǵ.) Eýropadan kósh ilgeri bolǵany belgili. Barlyq ǵylym salasynda sol ýaqytqa deıin ashylǵan jańalyqtar musylmandarǵa tıesili edi. Biraq sonyń bári keıin arabtarda toqyrap qaldy, al aqyl-oıyn tumshalap, tuqyrtpaǵan Eýropa alǵa túsip, ǵylym men tehnıkada, jańa tehnologııada ozyńqyrap ketti. Al Islam álemi arqandalǵan attaı, bir oramnan shyǵa almaı qaldy.
«Qurandy molda teris oqyr, Daǵaradaı bolyp sáldesi» dep Abaı aıtqandaı, Qurannyń túbirin durys túsinbeı ózinshe topshylaıtyn, keıde tipti bolmysty eshqandaı logıkasy, ǵylymı negizi joq mıfologııalyq joldarmen túsindirýge tyrysatyn tolyp jatqan «ustazdar» shyqty. Ǵylymı dáleli joq bolsa da qalyń kópshilik olardyń sózine sendi. Máselen, áıeldiń shashynyń árbir talynda shaıtan bar, sondyqtan ony jasyryp ustaý kerek deıtin «ǵulamalar» bar. Erkek pen áıeldiń shashynyń fızıologııalyq, bıologııalyq quramy bir, aıyrmasy joq bolsa da tek áıeldiń shashyn shaıtan uıalaıdy degenniń qısyny joq edi. Sóıtse áıeldiń tóbesinen kún tıse jan-dúnıesi álsizdeý bolǵandyqtan, onyń basyndaǵy chakrasy jabylyp qalýǵa beıim eken. Ol ǵylymı jolmen keıin dáleldengen.
Sony jýyrda Qurannyń bilgiri Valerııa Porohova aıtty. Sondyqtan olardyń bastaryn jaýyp júrgeni abzal kórinedi. Sol sııaqty arab áıelderiniń betperde jamylyp, párenji kıip júretindiginiń de syry belgili bolyp otyr. Muhammed paıǵambar (s.ǵ.s) 9 áıel alǵan ǵoı. Onyń ishinde óziniń ólgen dostary men úzeńgilesteriniń jesir qalǵan áıelderin balalaryn jetimsiretpeý úshin alǵan. Solardyń arasynda basqa dindegiler de bolyp, olar da Islamdy qabyldaıdy. Biraq burynǵy dindesteri buǵan qarsy bolyp, álgi áıelderdi shirigen jumyrtqamen atatyn kórinedi. О́zderin tanytpas úshin áıelder betperde kıip, párenji jamylýdy oılap taýypty. Paıǵambardyń áıeliniń osylaı júrgenin kórgen soń basqa áıelder ony mindet eken dep oılap, bári de solaı kıinetindi shyǵarǵan. Bir sózben aıtqanda, párenji men betperdeniń musylmanshylyqqa eshqandaı qatysy joq kórinedi.
Saıyp kelgende aıtarymyz, eshnársege qulaı berilmeý kerek, bárin de sanaǵa salyp salmaqtap, logıkalyq senimdiligi myqty dúnıelerdi ǵana boıǵa sińirýge bolady. Tipti Qurannyń barlyq túsinikterin erkin aqyl-oıǵa ǵylymı jolmen tolyq tanytatyn zaman da bolatyn shyǵar. Sananyń sharyqtap kemeldenetin kezi sonda bolady.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
