Sıfrly tehnologııalardy engizý arqyly halyqtyń ál-aýqaty ońalyp, eldiń barynsha jyldam damýyna jol ashylmaq. Sondyqtan da Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen bul baǵytta tyńǵylyqty jumystar bastalyp ta ketken bolatyn.
Mine, sonyń bir kórinisin búginde quqyq qorǵaý organdary qoldanyp ta jatyr. Sonymen qatar sıfrly tehnologııalardyń ıgiligin aldymen halyq kórý úshin, onyń sońy jańalyqtary halyqqa qyzmet kórsetý barysynda iske aspaq. Bul rette Qazaqstan 2025 jyly sıfrly tehnologııalar boıynsha básekege qabilettilikti anyqtaıtyn álemdik reıtıngte 30-orynnan kórinýi tıis. Elimizde sıfrly tehnologııalardy engizý jolynda energetıka men shıkizat, aýyl sharýashylyǵy, ónerkásip, IT, logıstıka syndy 9 salaǵa basymdyq berilip otyr. Demek, Prezıdent aıtqandaı, sıfrlandyrý – bul tek nátıje emes, bul Qazaqstannyń jetistikke jetýdegi túpkilikti basymdyǵy. Osy arqyly barlyq salada básekelestik artady. Sonda barlyq sala birdeı damıdy. Mine, osy tusta Qazaqstannyń zańnamasy kásipkerlik bastamalardy yntalandyryp, ǵylymı zertteýlerdi, ázirlemeler men jańa tehnologııalardy engizýdi qoldaýy tıis. Al bul baǵytta damý úshin zańdarymyz da jan-jaqty jetilgen jáne soǵan saı onyń oryndalýy, ıaǵnı iske asýy tıimdi bolýy kerek. Bul jaǵynan quqyq qorǵaý organdarymyz kende qalyp jatqan joq. Basqa zańdardy bylaı qoıǵanda, tórt birdeı jańartylǵan kodeks qoldanysqa enip, izgilendirý isine yqpalyn tıgizip jatyr. О́ıtkeni Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik, Qylmystyq-atqarý jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekster zaman talabynan týyndaǵan zańdar dep aıtýǵa bolady. Bul jóninde Elbasy: «Sottar qyzmetiniń zańnamalyq jáne is júrgizý normalaryn júıeli túrde jetildirý mańyzdy. Jańa qylmystyq, qylmystyq-is júrgizý, qylmystyq-atqarýshylyq jáne ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekster uzaq ári tyńǵylyqty daıyndaldy, ony barlyǵy, men de qaradym. Onda sottardyń jańa quzyreti, sonyń ishinde sot júrgizýdiń jeńildetilgen jańa tártibi qarastyrylǵan. Sot baqylaýy men sot tekserýi barysyndaǵy sýdıalar ókildikteriniń aıasy keńeıýde. Árıne, izgilendirý júrip jatyr, biraq ol maqsat emes, eń bastysy biz bosańsyp ketpeýimiz kerek. Tııanaqty qaraý kerek. Bul kodeksterdiń júzege asýy qylmystyq sot tóreliginiń sapasy men jedeldigin arttyrýǵa jańa múmkindikter ashady», degen bolatyn.
Bul oraıda prokýratýra organdary da zańnyń adamǵa múltiksiz qyzmet etýi qajettigine árqashanda nazar aýdaryp keledi. Árqashan zańnyń ústemdigi joǵary turýy qajet. Al zańnyń ústemdigi degenimiz ne? Ol quqyqtyq zańdylyqty, adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn memlekette eń qymbat qazyna dep bilý. Endeshe quqyqtyq, demokratııalyq, zaıyrly jáne áleýmettik memleket qurý úshin biz zańdylyqty, zańǵa baǵynýdy eń joǵary turǵan jáne múltiksiz oryndaıtyn mindet dep qabyldaýymyz kerek. Osy oraıda túrli jobalar da dúnıege kelip, iske asyp jatyr. Onyń bári joǵaryda aıtqanymyzdaı, zańdarymyzdyń túıtkilderi bolsa tarqatyp, kemshilikterin túzeý bolyp tabylady. Máselen, dálel jetkilikti bolsa da, kináli adam moıyndap tursa da, qylmystyq is aılap tergeledi. Jábirlenýshiler, kýálar bar jumysyn, kásibin ysyryp qoıyp, kúndep, tipti aptalap tergeý organdarynda júrýge májbúr. Sondyqtan osy máseleniń syryna prokýrorlar tereńdep úńilip kóripti. Sosyn onyń syryn da taýypty. Endi qazir bul iste aıtarlyqtaı nátıje bar. Dáleldenip turǵan ister burynǵydaı 1-2 aı emes, 5 kúnde, ári ketse bir aptada tergelip, úkimder shyǵyp jatyr. Sotqa joldanǵan isterdiń 75 paıyzy osyndaı qysqa merzimde aıaqtaldy. Qalǵandary egjeı-tegjeıli zertteýdi qajet etetin kúrdeli ister.
Buǵan qalaı qol jetkizildi? «Eń aldymen, isti qarap, vıza qoıatyn adamdardyń sany qysqartyldy. Is polısııa men prokýratýrada biraz laýazymdy adamdardyń qolynan ótedi eken. Árıne, bul qyrýar ýaqytty alady. Sotta isti qaraý úshin keminde 1 aı kerek. Soǵan adamdardyń ókpesi qara qazandaı. Sondyqtan polısııa men prokýratýradaǵy prosedýrany jyldamdattyq. QPK boıynsha túsken qylmystyq teris qylyq týraly isti prokýror 1 táýlikte zertteýi tıis. Bul merzim 6 saǵatqa deıin qysqardy. Al, jedeldetilgen formadaǵy ister 3 táýlik emes, 24 saǵatta qaralyp, sotqa joldanýda. Buryn polısııa isti prokýrorǵa ótkizý úshin kóp ýaqyt joǵaltatyn. Prokýratýraǵa barady, kanselıarııaǵa tapsyrady, sosyn qala, aýdan prokýrory arqyly oryndaýshyǵa jetemin degenshe birshama ýaqyt ketedi. Qazir mundaı artyq kedergilerdi alyp tastadyq. Jergilikti ishki ister bólimine kezekshi prokýrordy ádeıi otyrǵyzdyq. Ol isterdi qarap, ózi birden sotqa joldaıdy», deıdi Bas prokýror.
Mine, Elbasy aıtqandaı, sıfrly tehnologııanyń jurtqa berer paıdasy kóp. Soǵan sáıkes taǵy bir úlken jańalyq, Bas prokýratýra Joǵarǵy sotpen birigip zań ústemdigin arttyrý úshin jańa joba daıyndaǵan bolatyn. Bul endi naǵyz IT tehnologııanyń ónimi bolyp tabylady. Osy jobada, ıaǵnı «Zańdylyq» júıesinde Qylmystyq kodekstiń barlyq normalary sıfrlanǵan. Prokýror nemese sýdıa sheshimdi kompıýterde daıyndaǵanda bul júıe qate bolsa, olardy sol sátte kórsetip, ıaǵnı qyzylǵa boıap kórsetip beredi. Bul qandaı qateler? Jaza tym qatal nemese negizsiz jeńil emes pe, rejim túri qanshalyqty dál tańdaldy, konfıskasııa jasaý kerek pe, qosymsha jaza qalyp qoıǵan joq pa, taǵy basqa 100-den astam parametr boıynsha suraqtar elekten ótkiziledi.
Osy baza arqyly 2016 jylǵy 40 myń úkim tekserýden ótkizilipti. Sonda prokýrorlar narazylyǵy boıynsha 559 úkim túzetilgen. Júzden astam sottalǵanǵa taǵylǵan aıyp kólemi tómendetilip, tym joǵary jazalar qaıta qaralyp, qaısybir sottalǵandar jazasy kolonııa túrine aýystyrylǵan. Osylaısha, sarapshylardyń aıtýyna qaraǵanda, atalǵan «Zańdylyq» júıesi prokýrorlar men sýdıalardyń sanasyn ózgerte bastaǵan. Bazaǵa ilikpeý úshin olar zańdardy muqııat oqyp, biliktilikterin únemi kóterýge tyrysatyn bolǵan. Sonyń arqasynda sot sheshimderiniń sapasy da jaqsara tústi. Sondyqtan apellıasııada qaıta qaralǵan qylmystyq isterdiń sany 40 paıyzǵa azaıǵan eken. Endi bul is qoldaý taba berse, onda kóp uzamaı onlaın rejimde qylmys tirkelgennen bastap jazany oryndaýǵa deıingi joldyń bárin kóretin bolamyz. Sóıtip, jyl sońyna deıin «Zańdylyq» júıesin barynsha kúsheıtip, 2018 jyldyń 1 qańtarynan bastap óndiriske tolyq engizý josparlanyp otyr. Sonda sot úkimderindegi aıqyn qatelikter kúrt azaıady dep kútiledi.
Taǵy bir másele, jyl saıyn 500 myńnan astam is tergeletinin kópshilik bile qoımaıdy. Olardyń bári qaǵazda jazylatyny sózsiz. Al jasyratyny joq, ony joǵaltýǵa, tipti jalǵan qujattar jasaýǵa nemese qalamasańyz, múlde joıyp jiberýge bolady. Kóp jaǵdaıda ony eshkim bilmeı qalady. Bul sózimizge naqty derekter de bar. Resmı organdardyń aıtýy boıynsha 2,5 jylda osyndaı 3,5 myń is joǵalǵan kórinedi. Dáleldemelerdi qoldan jasaǵany úshin 33 qyzmetker sottalǵan. Demek, bul qanshama adamnyń aryzy qaralmaı qaldy nemese qanshama adamnyń isi burmalandy degen sóz. Al alys aýyldardan jazylǵan aryzdy tekserý úshin óńirlerden suralatyn ister jolda 2-3 apta júredi. Taǵy 20 kún ony qaıtarýǵa ketedi. Osylaısha júzdegen myń ister «qydyryp» júredi eken. Endi budan qutylýdyń joly qandaı? Mine, osy kemshilikterdi joıý úshin elektrondy qylmystyq ister jobasy dúnıege keldi.
Sóıtip, atalǵan isterdi e-formatqa kóshirý – joǵarydaǵy olqylyqty jaǵdaıdy túzetýge baǵyttalǵan alǵashqy qadam boldy. Buǵan kóńil bólgen elderde qylmys ta az jasalady eken jáne bolyp jatsa onyń ashylýy da tez júrgiziledi deıdi. Damyǵan elderdiń kóbinde qylmystyq is qaǵaz júzinde emes, elektrondy túrde júrgiziledi. Sondyqtan Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý komıteti «E-qylmystyq is» baǵdarlamasyn ázirledi. Oǵan bıýdjetten qosymsha qarjy suralmaǵan kórinedi. Ol qylmysty tirkeý, sotqa deıingi tergeý jáne qylmystyq jazany oryndaý kezeńderin qamtıdy. Sonda elektrondy qylmystyq istiń paıdasy qandaı deısiz ǵoı. Aıtaıyq. Qylmystyq isti burmalaý bolmaıdy, ister joǵalmaıdy; bárinen buryn qaǵazbastylyq múlde azaıady. Al elektrondy formatqa kóshirilse, ister budan da tezirek tergelmek. Tergeý, saraptaý kúsheıgen soń árbir qylmystyq iske tereń úńilip, durys praktıkany qalyptastyrýǵa múmkindik týady. Jábirlenýshi, aıyptalýshy, advokat istiń qalaı qaralyp jatqanyn kez kelgen ýaqytta onlaın rejimde kóre alady. Elektrondy shaǵymdar modýli jumys isteı bastaıdy. Ol degen, taraptar tergeýshiniń is-áreketine shaǵym keltirse, ony prokýror birden onlaın arqyly teksere alady. Osylaısha bul qanatqaqty jobanyń bastalyp ketkenine biraz ýaqyt ótti. Endi kelesi jyldyń shildesinen bastap barlyq qylmystyq is júrgizý sıfrly túrge aýyspaq. Mine, osylaısha prokýratýra, jalpy sot júıesi men quqyq qorǵaý organdary Elbasynyń sıfrlandyrý týraly tapsyrmasyn oryndaýda basymdyq tanytyp otyr degimiz keledi.
Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»
