«О́mir degen jarq-jurq etken naızaǵaı»

– Erjuman О́teshuly, búkil mı júıe­sin, sanaly ǵumyryn jumysqa ba­ǵyt­ta­ǵan, ózińizdeı kásibine barynsha adal jan­­dar neken-saıaq. Bul qasıet ki­si­ge ne­­gizi otbasylyq qun­dy­lyqtar ar­qy­ly, ata-ana­synyń tárbıesinen darıtyn bol­sa kerek. Siz úshin sha­ńy­­raqtyń shat­ty­ǵy nede?

– Qarashash, jýrnalıstik qyzmetimde gazet janrlarynyń ishinde ıntervıýdi kóbirek paıdalandym. Biraq eshqashan birinshi suraqty bylaısha asqaqtatyp qoımaǵan edim. Jumys istep júrgen sońǵy kezderine ózim kýá bolǵan mańǵystaýlyq menshikti tilshi Salamat Haıdarov aǵamyz bir mereıtoıynda: «Osynda aıtylǵan sózderde, oqylǵan tilek-odalarda, kelgen qut­tyqtaýlarda meniń atyma kóptegen jy­­ly lebiz, ystyq yqylas aıtyldy. Men óz deńgeıimdi, múmkindigimdi bile­min, sondyqtan ózime laıyq­tal­ǵanyn qa­byl­daı­myn, al artyǵyna aıypqa buı­yr­ma­ńyz­dar», degen kórinedi. Salamat aǵa­myz­dyń ólshemin suraqtaryńa qatysty da aıtqym keledi. 

Elimizde alǵashqy kolhozdar quryl­ǵan­da solarǵa úrke qa­raǵan, biraq sovetterdiń de­genine kónip, aıtqanymen júr­­gen dinı adamdardyń ur­paq­tarynyń otbasynan shyq­qan­­myn. Ákemizdiń arǵy atalary 1913 jyly qajylyqqa barsa, ákem Smaıyl О́teshulynyń ózi kol­hozdyń qara jumysymen qa­tar Esik ózeniniń boı­yn­­­d­aǵy shópterden túrli qaı­na­t­­­­­palar ja­sap, emshilikpen aı­­­nalysqan. Anam Kúlásh Rys­baı­­qyzy dinı saýatyn ashyp, ózi aıtatyndaı «Quranǵa túsýine ákesiniń ómir­den ótýi toqtaý bolǵan» eken. Soǵys kezinde biri eńbek batalonyna alynyp, Novosibir oblysynda zaýyt salýǵa qa­tys­sa, biri tańǵy alageýimnen tún qa­ra­ń­ǵysyna deıin ketpen shaýyp, sol kez­degi HTZ traktorlarynyń alǵashqy júr­gi­zý­shileriniń biri bolǵan. Aýyldyń aýyr tir­liginiń jupyny turmysyn keshken qa­rapaıym otbasynyń kishi ulymyn. 

Bes jasymda ákem qaıtys bolyp, ne­giz­gi tárbıeshim anam boldy. Eki aǵaı­ym jastaıynan kolhoz jumysyna ara­las­­ty da, men kóbine úı sharýasymen aı­nalysyppyn. Apamnyń jeńgesi, kór­shi­miz Ultaı apamnyń qa­raýymen ós­tim. Adam­nyń adal­dyǵy óz úıine degen, aı­na­­la­syndaǵy úlkenderge degen qaty­na­synan qa­lyptasatyn bol­sa kerek. Aýyldyq jer­de­gi úlken tárbıeshiler qart atala­rymyz ben apalarymyz edi ǵoı. Men solardyń yńyldap otyr­ǵan áýenderimen áldılenip, áń­gimelerin tyńdap óstim. 

Bala kezde qasymdaǵy joldastaryma du­rys qatynasta bolyp, óz isimdi oıda­ǵy­daı at­qa­rýdy adaldyq dep uǵynsaq, qazir at­qarǵan isiń, sóılegen sóz­iń, jasaǵan qy­lyǵyń erteń al­dyń­nan qandaı bolyp shy­ǵady, qan­daı qaıtarymy bolady dep oılanasyń. 

Shańyraqtyń shattyǵy óz oılaryńmen, óz paıymyńmen birge ósip, ulǵaıyp otyrsa kerek. Bala kezimizde apamyz túske qaraı ju­mystan kelgende, júgirip júrip sa­ma­ýrynǵa qaınatqan shaıymyzdy eki kesege quı­yp, terlep-tepship ishkeni, jaý­yn jaýsa, shıdiń ústine jaıyp ketken qurtty sý qyl­maı jınap alýymyz, keshkilik buzaýdy emi­zip qoımaı baılap qoıýymyz qýanysh edi. Sál eseıgende biz oqysyn dep on alty jasynan kolhozdyń qoıyn baqqan úlken aǵaıǵa demalys berýimiz, qolǵabys jasaýymyz aıryqsha is bolǵan. Jar qushqan otbasylyq ómirde balaly bolǵanda, olar ósken saıyn shańyraqtyń shattyǵy eselene túsken. Al jaqsy qartaıý, alańsyz qarttyq qandaı baqyt deseńizshi. Qazir endi eldiń amandyǵyn, jurttyń tynyshtyǵyn tilep, kúnige ul-qyzdaryńnyń esendigin bilý, nemerelerińmen telefon arqyly til­de­sý shańyraqtyń shattyǵyn keltiredi. 

– Kórnekti jazýshy Deıl Kar­negı: «Dosyńyzdyń kim ekenin aıt­sa­ńyz, sizdiń kim ekenińizdi aıtyp be­re­­min... Baqyt tapqyńyz kelse, óz­ge­­lerdiń sizdi moıyndaýy týraly oı­­­la­mańyz. Qý­anyshty óz ishińizden ta­­­bý­ǵa ty­ry­sy­ńyz», degen eken. Sol aıt­­qan­daı, jan dú­nıeńizdiń baılyǵyn shyn ba­ǵa­laı­tyn dos­taryńyz kóp pe?

– Adam ǵumyrynda kóp jandarmen joldas, qyzmettes, ujymdas, nıettes bolady. Qazir zeı­netkerlik jasta solardyń ár­qaı­sysy eske túsip, oısha iz­destire bas­taı­­syń. Qaıda, ne is­tep, qalaı júrgenin bilgiń keledi. О́zgelerdiń meni moıyndaýynan góri, meniń ózgelerdi moıyndaýym kó­birek oılantady. О́zim moıyndaǵan adam­dardy dostarym sanaımyn. Ondaılar kóp emes. Olardy ózim izdeımin, saǵynyp tura­myn. Habarlasyp, áńgimelerin tyńdaǵandy una­tamyn. Elimiz úshin, ortasy úshin, otbasy úshin jaqsy ister tyndyryp júrgenderi kó­ńilimdi jadyratady. Al jan dúnıeńniń baı­lyǵyn shyn  baǵalaıtyn adam qandaı bo­latynyn bilý múmkin be eken ózi? Son­dyq­­tan men úshin ózimniń moıyndaýym ma­ńyzdy kórinedi. 

– «О́mir degen – jol ústi» kitabyńyzda oqıtyn, kóńilge toqıtyn ǵıbratty kóp oı­lar bar. Taǵy qandaı tushymdy dúnıeler jazdyńyz?  

– Ýnıversıtette H.Bekhojın, T.Qoja­kee­v, Z.Turarbekov, P.Qusaıynov, M.Bar­man­­qulov, Á.Ydyrysov, Q.Qam­bar­ov, A.Marhabaev, T.Dúısebaeva syndy ustaz­da­rymyz ne úshin jazýdy ǵana emes, qalaı ja­zýdy da úıretti ǵoı. Jýrnalıstıka fa­kýltetinde bes jyl boıy kýratorymyz bolǵan professor Taýman Amandosov aǵaı­ymyz «kúnige óziń úshin bolsa da júz jol jazyp qoı» deıtin. Osy ósıetke barynsha adal bolýǵa umtyldym. 
1976 jyly oqýdy bitirip, bir jyldaı jýrnalıstıka fakýltetinde assıstent bolyp, 1978 jylǵy kóktemde Taýman aǵaıdyń aıtýymen «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine áý bastaǵy joldamam boıynsha keldim. Ol kezde redaktory Sapar Baı­ja­nov, birinshi orynbasary Bal­ǵabek Qydyrbekuly bolatyn. Qyzmetke kirisken ekinshi kúnimde Bákeń shaqyryp áńgimelesti de, sońynda gazetke óz aýylym týraly eshteńe jazbaýdy tapsyrdy. Zeınetkerlikke shyqqan soń ǵana bala kúngi dostarym jóninde «Dostar eske túskende», Uly Otan soǵysy kezindegi aýyl­daǵy aýyrtpalyqtar, maı­dandaǵy óshpes erlik, tyl­daǵy janqııarlyq eńbek týraly «Aǵalar esten ketpeıdi» degen kitaptar jazyp shyǵardym. Ar­tynda qalǵan urpaǵynyń qandaı b­o­latynyn ákemiz oılap, kóp sóz qylady eken. Áke armanyn oryndap, «Áýlet» degen sýretti kitap shyǵardym. Anam týraly, aýyldaǵy apalarym týraly jazǵym keledi. Biraq sońǵy kezderi qolyma qalam almaıtyn kúnder kóbeıip barady. О́kinishti-aq...

– Jýrnalısterdiń arasynda «Búgin is­teıtin jumysty erteńge qal­dyrma» de­gen qanatty qaǵıda bar. О́z tá­ji­rı­be­­ńizde osy qaǵıdany qansha­lyq­ty us­tan­dyńyz?

– Gazet degenimiz bel­gili anyqtama boıyn­­sha kollektıvtik úgitshi, kol­lek­tıvtik nasıhatshy ǵana emes, kollektıvtik uıym­das­tyrýshy da. Men osyndaǵy «kol­lek­­tıvtik» degen sózge de aı­ryqsha mán be­rer edim. So­ny­syna qaraı gazet – kol­lek­tıv­tik eńbektiń jemisi. Demek ár nómirde seniń de úlesiń bolýy kerek. Al ár nómir belgilengen merzimde shy­ǵady. Ga­zetti úzbeı oqıtyn adamdar ár nómirdegi kish­kentaı habardyń ózi dál osy mer­zim­de qajet ekenin ańǵarady. Olaı bolsa, ol habardyń nómirdiń qattalýynan ke­shik­ti­ril­megeni – tártip. Gazet soǵan úıretedi, soǵan tárbıeleıdi. 

«SQ»-nyń redaksııasyna praktıka­dan ótýge kelgen kezimde Qabı Myń­ja­nov, Ábdibek Nurmaǵambetov sekil­di alyptar qatarynyń sońǵy ókilderin, uly jazýshylarymyzdyń talaı kitap­ta­ryn máshinkege basyp bergen Bıbish Ba­tyr­bekova, Halıma Úsipova, Sánám Myr­zabekova sekildi apaılardy kór­dim. Keıinirek tilshilik qyzmetke qa­byl­danǵanda Bekdilda Abdýllın, Haıdar Baımuhambetov, Ha­mıdolla Rahmatýllın, Sy­dyq Aldabergenov, Per­nebek Beısenov, Ýahap Qy­dyr­­hanov, Myńbaı Ilesov, Tájibaı Bıtaev, Maǵzum Kóshekov, Sovet Shımanbaev se­kildi re­dak­­sııanyń aqsaqal jýr­na­lı­sterimen, oblystardaǵy be­deli obkom hatshylarynan kem soq­paıtyn menshikti tilshiler: qyzyl­ordalyq Baı­jigit Ábdira­za­qov, shymkenttik Altyn­bek Joldasbekov, jezqazǵandyq Shártaı Súleımenov, óskemendik Muqan Ábý­ǵa­lıev, oraldyq Boranǵalı Yrzabaev, kók­­shelik Baıan Nurpeıisov, taldy­qor­­ǵan­dyq Seıdahmet Muhametshın, al­ma­ty­lyq Samataı Kári­ba­evtarmen biraz ýa­qyt qyzmet­tes boldym. Sol úlken jýr­na­lısterdiń bári de gazetke «siz» degen kózqarasta boldy. Olardyń bári úshin «gazet tártibi» degen qaǵıda aıryqsha edi. 

Redaksııaǵa qyzmetke turǵan kez kelgen jýrnalıst jumys barysynda eń aldymen mashbıýro men korbıýronyń, hat bóliminiń synaǵynan ótetin. Sondaǵy mashınıstkalar О́lmes Qalqabaeva, Kúltaı Bıebaeva, Sholpan Tekeeva, hat tirkeýshiler Názıgúl Baısarynova, Saragúl Tórebaeva, korrektorlar Ǵaını Sháripova, Turyskúl Daırabaeva, qabyldaý bólimindegi Halıda Qazbaqova sekildi «SQ»-nyń qyzdary» degen atpen tanymal bolǵan apaılar da «gazet tártibi» degende qaz turatyn. 

Osyndaı qaǵıdanyń tár­bıe­sin kór­gen Qoıshyǵara Sal­ǵarın, Aqseleý Seı­dim­bekov, ádil dúısenbek, Keńes Iýsýpov, Saırash Ábi­sheva, Toq­tarbek Qyzyqbaev, Keńshilik Myrzabekov, Sabyrjan Shú­ki­rov, Ja­nat Elshibekov, Juma­gúl Soltıeva, Qaısar Álim jáne basqalary keıinnen tanymal aqyn-jazýshylar, ǵalymdar men jýrnalıster dárejesine kóterildi. Sol qaǵıdany qatań ustanǵandardyń biri Saýytbek Abdrahmanov basylymdy eń uzaq basqar­ǵan basshy retinde belgili bolsa, búginde Par­lament depýtaty bolyp júr. Suraqta aıtylǵan qaǵıdadan góri men úshin «gazet tártibi», «nómir talaby» degen qaǵıdalar jaqynyraq sııaqty.

Attary atalǵan jýrnalıs­ter­diń ótken jolyna qarasaq ta, jeti jyldan beri zeınetkerlikte júrip, jetpis deıtin jasqa jetken ózimniń artyma burylyp qarasam da, únemi ómir degen joldyń ústinde júre­tin jýrnalısterdiń bolmysy jarq-jurq et­ken naızaǵaı sekildi kórinedi maǵan.  

– Eraǵa, belgili qalamger áriptesimiz Baýyrjan Omar­uly «11-shi qalamush» kita­byn­da ózińizdi «...Qazaq jýr­nalıstıkasynda sesi men mysy Arqanyń qysy sekildi bilikti bapkerler jetkilikti. Tipti, esimi qazaq baspasózi degen uǵym­men ábden tamyrlasyp ketken adamdar bar. Sonyń biri jáne biregeıi – Erjuman Smaı­yl» dep sıpattaıdy. Al jýrnalıstı­kada ózińiz kimdi bapker tut­tyńyz? Kásibı sheberligińizdiń qa­lyp­­tasýyna kimderdiń septigi tıdi? 

– Jýrnalıst áriptesterim týraly jaz­ǵany úshin ǵana emes, jalpysynda Baýyr­jan kúshti qalamger, alǵyr azamat bolyp qalyptasty. «Lenınshil jasqa» alǵash kelgende ebedeısizdeý, ańǵaldaý bolyp kórinetin. Kýrstas dosym Súleımen Mámet óz aramyzda «tiri klassıgimiz» dep maqtan tutatyn qazirgi belgili jazýshy dosym Qýanysh Jıenbaıdyń tálimgerligimen shyńdaldy, pisip-jetildi. Men týraly jazǵanyn alǵash gazetten bas almaı oqyp shyqqanmyn. Ekinshi ret kitaptan astyn syzyp, asyqpaı oqydym da, meniń turǵymnan keı sóılemderin redaksııalaý, keı sózderin alyp tastaý artyq bolmas edi dep túıgenmin. Máselen, «esimi qazaq bas­pa­sózi degen uǵymǵa etene bolǵan adamdar bar. Sonyń biri...» dep ketse, je­tip jatar edi. Qalaı degende de ózińnen keıin­gi ini-qa­ryn­d­astaryńnyń sen týraly jaz­ǵa­ny jaqsy eken. 

Jýrnalıstik qyzmetimde segiz bas redak­tordyń qaramaǵynda jumys istep­pin. Sapar Baıjanov «Sosıalıstik Qazaq­stannyń» basshysy kezinde qatar­da­ǵy tilshi, Kórik Dúıseevtiń kezinde par­tııa turmysy, nasıhat bólimderiniń meń­gerýshisi boldym. «Lenınshil jas­ta» Seıdahmet Berdiqulov, «Egemen Qazaq­standa» Sherhan Murtaza, Ábish Kekil­baıuly syndy uly aǵalarymnyń, Nur­lan Orazalın, Ýálıhan Qalıjan, Saý­yt­bek Abdrahmanov sekildi keremet zamanda­s­ta­rym­nyń birinshi orynbasarlary bolyp, eki ret bas redaktor, aksıonerlik qoǵamnyń prezıdenti bolyp kórip te – barlyǵy otyz úsh jyl qyzmet atqardym. 

Úırengisi kelgen, úırene bilgen adamǵa bul az merzim emes qoı. Úlken aǵalardan adaldyqty, adamdarǵa qııanat jasamaýdy, qaramaǵyńdaǵy qyzmetkerlerdi ózińnen kem kórmeýdi, ár kúnnen, ár kezdesý, ár sapar, ár oqıǵadan oı túıýdi, berilgen tapsyrma, aıtylǵan oıdy damyta bilýdi, búgin er­teńgi kúnge jospar jasaı júrip jumys is­teýdi, ómir bir orynda turmaıtynyn, bú­gin bar degeniń erteń ózgeretinin úıren­dim. Orynbasarlyq qyzmette mańyz­dysy, bas­ty­ǵyńnyń ornyn basýdy kózdeý emes, oryndaýshylyq qabiletińmen tanylý, sony kórsetý, basqalardy soǵan tárbıeleý dep uqtym. Jaman bolǵan joqpyn, naqtyraq aıtsaq, eshkimnen kem qalǵan joqpyn. Sanaly ǵumyrymda me­niń aınymas kómekshim, ómir­lik qosaǵym, berik tylym bo­lyp kele jatqan jan jarym Jaqan Súleımenqyzynyń: «Bári qolyńnan kelip turǵanda maǵan bir kishkentaı bıznes ashyp bermediń ǵoı», deıtin nazy bolmasa, jetpis jasqa qalypty jetken sııa­qtymyn. Ul men qyzym, kelinim men kúı­eý ba­lam bar, tórteýi de eli úshin qyz­­met atqaryp júr, alty neme­re­mniń al­dy ekin­shi kýrstyń stýdenti, kishisi áli bala­baq­shada, shúkirshilik etemin. 

Jýrnalıstıkadaǵy bap­ker­lerim, qa­lyp­tasýyma septigi tıgen tálimgerlerim de­gen­de úsh adamnyń attarym ataǵym ke­ledi. «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde dıp­lomdyq praktıkadan ótýge kelgende ónerkásip bóliminiń meńgerýshisi Mamadııar Jaqyp aǵamnyń qaramaǵynda boldym. Mákeń dıplom taqy­ry­byna gazettiń ekono­mıka máselelerin jazýdy tań­daý­yma kómektesip, onyń jazy­lýyna uıytqy boldy. Ol keıin «Jetisý» gazetiniń basshysy bolyp júrgende Kolbınniń qýdalaýyna ushyrap, Sher-aǵańnyń tusynda «Egemenge» alyndy. Ýnıversıtette Lenın­dik stıpendıat bolyp, qyzyl dıplommen bitirdim. Oıdaǵydaı bilim aldym. Sol tusta «SQ»-da markstik-lenındik saıası sabaq bolyp turatyn. Bir aǵa­myz Kommýnıstik partııanyń ró­li týraly leksııa jasap, men «KPSS keıin tarap ketkende ne bolady?» degen suraq qoıǵanmyn. Leksııa ótkizgen bólim meńgerýshisi aǵaıymyz «SQ»-ǵa jańadan qyzmetke kelip jatqanda myna qoıǵan suraǵyń apolıtıchnyı boldy» dep meni biraz tuqyrtqan. Sonda tikeleı bastyǵym nasıhat bóliminiń meńgerýshisi, naǵyz  bapkerim Bekbolat Ádetov qoǵamdyq qurylymdardyń eshqaısysy máńgilik emestigin, KPSS te sondaı uıym ekendigin aıtyp, qorǵap shyǵyp edi. Bekeńnen sóılem qurýdan bastap, ótkir jaza bilýge deıin úırendim. Áli de bolsa aqyl-keńesterin aıtyp turady. Taǵy bir bapkerim jańaǵyndaı saıası sabaqtarǵa jetekshilik etken, sol tusta qaramaǵyndaǵy eki qyzmetkerdiń pikirlerine túsinistikpen qaraı bilgen «SQ»-nyń orynbasary, keıin «Halyq keńesi» gazetin shyǵarǵan alǵyr qalamger Sarbas Aqtaev aǵamyz boldy. Osyndaı adamdarǵa jolyqtyrǵan taǵdyryma rızamyn. 

– Qazir aldyńǵy býyn ókilderiniń deni estelik-memýar jazýdan  aldyna jan salmaı ketti. Bul úrdiske siz qalaı qa­raı­syz?

– Eger keıingilerge úlgi bo­lar­lyqtaı aıtar oılaryń bolsa, estelik-memýar jazǵannyń ábestigi bolmas. Jalpysynda, óz urpaǵyń úshin bolsa da, ómirbaıanyń jó­ninde jazyp, artyńa birdeńe qaldyr­ǵa­n­nyń artyqtyǵy joq. 

– Jýrnalıstiń basqa ma­man­­­dyq ıe­sinen eń basty  aıyr­­mashylyǵy – ómir boıy qo­­lynan qalamyn tas­tamaı, aq­­parat alańynan alystamaı­tyny, qoǵammen qoıan-qol­tyq arala­syp, qııa­da­ǵy­ny qy­raǵylyqpen sha­la­ty­ny, ser­gek zerdelep, únemi oı qu­sha­­ǵynda júretini, is-áre­ket­teriniń bári kópshiliktiń kóz al­dynda ótetini... t.t. Degen­men qa­zir ne jazyp júrsiz, aǵa? 

– Men mektepti bitirgen ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynyń ortasynda jurt jappaı óndiristik, ekonomıkalyq mamandyqtardy tańdap jatqanda, tórt ret konkýrstarda bir-eki balym jetpeı «qulap qalyp» júrip, jýrnalıstik mamandyqty tańdaǵanyma ókinbeımin. Bul mamandyq maǵan myń san adamdarmen kezdesýge, semeılik ataqty shopanmen, almatylyq toqymashy kelinshekpen, úsh-tórt oblystyń ákimderimen dos bolýǵa jol ashty. Qasymdaǵy joldastarymnyń bolmysyna tereń úńilýge múmkindik berdi. Jýrnalıstik qyzmetimniń arqasynda elimizdiń barlyq túkpirlerinde bolyp, álemniń talaı elderin kórdim. 

Qyzmette júrgende partııa­nyń sez­deri, egemendigimiz ben táýelsizdigimiz tý­ra­ly, alǵashqy aıaq alystarymyz, jas mem­le­ke­timiz sheship jatqan sandaǵan mindetter jóninde jazýdan, sol taqyryptardyń jazylýyna uıytqy bolýdan qol tımedi. Qazir endi óz janyma jaqyn adamdar týraly jazyp júrmin. 

– Aǵash japyraǵymen, jer topyraǵymen qundy, al adam balasy kindik qany tamǵan Otanymen, týǵan jerimen eńse­li ǵoı. Týyp-ósken  altyn besik mekenińizge at basyn jıi buryp turasyz ba? 

– Almaty qalasynan alpys shaqyrym jerdegi, Esik jáne Talǵar ózenderiniń Qap­sha­ǵaı teńizine quıar tusyndaǵy buryn­ǵy Frýnze, qazirgi Týǵanbaı 
aýylynda týyp-óskenmin. Apam, úlken aǵa-jeńgem bar kez­de aýylǵa jıi baratynmyn. As­tanaǵa kóshkeli beri jylyna úsh-tórt ret barýǵa jaǵdaı týady.

Balalyq shaǵym ótken, ákem men anam máńgilik qonys tepken meken maǵan ys­tyq. Talaı elderdi aralap, álemniń nebir alyp shaharlaryn kórgen men úshin týǵan aýylym eń úlken qorǵanym. Qan­daı­lyq tanymal­myn, óstim desem de sol aýylǵa kishkentaı bala bolyp baramyn. О́skenine, ul­ǵaı­ǵanyna qýanamyn. Aý­yl adam­da­rynyń aldynda ózimdi árkez qa­ryz­dar sanaımyn. 

– О́zińizdi bireýlerdiń maq­tap-ma­daq­taǵanyn jek kóre­siz, jaǵynyp, jal­taq­taýdy bilmeısiz, shymbaıǵa batsa da shyn­dyqty aıtasyz... Adamdy qandaı qa­sıetterine qarap baǵalaısyz?     

– Adaldyǵyna, qarapaıym sóılese bilýine, ata-anasyn ar­daq­taýyna qarap qurmetteımin, janyma jaqyn tutamyn. 

– Abaı atamyz On tór­tin­shi qara só­zinde «Tiri adam­nyń júrekten aıaýly je­ri bola ma? Bizdiń qazaqtyń jú­rek­ti kisi degeni – batyr kisi degeni. Onan basqa jú­rek­tiń qasıetterin anyqtap bi­le almaıdy. Raqymdylyq, meıirbandylyq, ártúrli iste adam balasyn óz baýyrym dep, ózine oılaǵandaı olarǵa da bolsa ıgi edi demek, bular – júrek isi» deıdi. Oń men solyn onsha aıyra qoımaǵan qan­shama jasqa siz de kómek qolyn sozdy­ńyz, jaqsylyq ja­sadyńyz... Bas­pa­sóz­de jasyn­daı jarqyrap júrgen sondaı shákirtterińizden kimderdiń esimin aı­ryq­sha atar edińiz?

– Hakim Abaıdyń aıtqandaryn uǵyný, tú­siný, túısiný kele-kele qalyptasatyn bol­sa kerek. Alǵash kitap jınaı bastaǵanda al­ǵan qos tomdyǵyn álsin-álsin qarap qo­ıa­­myn. Ár oqyǵan saıyn jańasha syr asha­myn, uly ustazdyń jańasha ǵıbratyn ta­ba­­myn. 

Myń san shákirtterimniń ishinen jar­qyrap júrgenderin atap, árqaısysyna bir aýyz sózden arnaǵannyń ózinde gazettiń bir beti jetpes. Baıaǵyda «SQ»-nyń na­sı­hat bóliminiń meńgerýshisi bolyp júr­ge­nim­de bir jap-jas qyz bala keldi. Ashyq eken, biraz oılaryn aıtty. Men de birer suraq qoıyp, olaryma jaýap estidim. Keıin osy qyz jóninde aıtyp júrip, Sher-aǵańnyń tusynda «Egemenge» qyzmetke aldyq. Sol kishkentaı qyzdyń qazir endi gazette beldi qyzmetkerge aınalyp, menen suhbat alyp otyrǵan Qarashash Toqsanbaı ekenin aıtsam bolatyn shyǵar.

Jýrfakta bir jyl assıstent bolǵan­da­ǵy stýdentterimdi atasam, tipti tań qala­syń: Meı­ram­bek Tólepbergen, Juma­bek Kenjalın, Qaınar Oljaı, Qaıymmunar Tábeev, Ámir Oralbaı, Sharhan Qazyǵul... Jarqyrap kórine bilgen, kórinip júrgen qandaı jigitter deseńizshi! «Lenınshil jasta» júrgende jýrfaktyń birinshi kýrsymen kezdesip, aralarynan on eki ul-qyzdy tańdap aldym. Solar únemi redaksııaǵa kelip, gazet shyǵarý degenniń ne ekenin bilip edi. О́kinishke oraı redaksııada bos oryn bolmaı, jumysqa ala almaı qaldyq. Alaıda so­lardyń ekeýimen keıin birge ju­mys istedik, olar: Nurtóre Júsip pen Erkin Qydyr. Taǵy ekeý­in ataıyn: Baıan Beketova ta­nymal aqyn, Beıbit Saparaly tamasha zertteýshi jýrnalıst boldy. 

«Egemendegi» kezimde kýrstasym, alpys jasqa da jetpeı o dúnıelik bolyp ketken dosym Erbol Shaımerdenuly bir kitap berdi. Oqyp shyǵyp, avtoryn Soltústik Qazaqstannan qyzmetke shaqyrdyq – bilip turǵan shyǵarsyń qazir­gi júırik jýrnalı­st Jaq­sy­baı Samratty. Semeıdiń qa­la­­lyq gazetiniń redaktory, ózim syılaı­tyn qaryndas habarlasyp, bir qyz bala tý­raly aıtty. Sóılestik, jazǵandaryn kór­dim. Qazir ol «Egemenniń» myqty bir qyz­met­keri dárejesine kóterildi – sińliń Láı­la Tileýbaevany bilesiń ǵoı. Aıta berse, ondaı shákirtterim jetip jatyr. 

Biraq men eshkimge ózimniń jaq­sy­ly­ǵym­dy, tálimgerligimdi tańbaı­myn. Men úshin sony ózderiniń bilip júrgeni jet­kilikti. О́mir solaı jalǵasa bere­di eken. 

Áńgimelesken
Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»