О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynda Uly dalamyzdaǵy úlkendi-kishili aýyldardan kelip, Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń stýdenti atanǵan bir top qaradomalaq bala biraz kún boıy keń de jaryq aýdıtorııada tizilip otyryp, Súıinbaı aqyn týraly leksııa tyńdap edik. Ol leksııalardy bizge Súıinbaıdyń shóberesi, ulaǵatty ustaz, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Sultanǵalı Sadyrbaev oqydy.
Tolqyndy qara shashyn artyna qaıyryp, ashyq mańdaıy jarqyrap aýdıtorııaǵa kirip kele jatatyn jyly júzdi aǵaıǵa biz qyzyǵyp qaraıtynbyz. Sebebi, ol bizge urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kele jatqan halyq aýyz ádebıetiniń, tól mádenıetimizdiń kórnekti ókili sekildi bolyp kórinetin-di.
Árbir sózin kitaptan oqyǵandaı mánerlep, tamsanyp otyryp sóıleıtin. Til órneginiń sulý, áserli, kirshiksiz taza bolyp shyǵýyna erekshe mán beretin. Altyn jıekti kózildirigin qolyna alyp, aýdıtorııadaǵy stýdentterdiń árbirine zeıin qoıyp, tereńirek tanyp, keleshegine úńilip qaraǵysy kelgendeı oıǵa shomyp qalatyn sátteri bolýshy edi.
Sabaq aıtyp turǵan stýdenttiń sóz lámi kóńiline qonsa, basyn aqyryn ǵana shulǵyp, kózin jumyp elitip qalady. Al eger sál qıys ketse, aqsha bulttyń tasasyna jasyrynǵan kún sekildi júzinde kóleńke paıda bolyp, aqyryn ǵana basyn shaıqaıdy...
Mine, osy bir talǵampaz, estet aǵaı qazaq aýyz ádebıetiniń iri ókilderi týraly leksııa oqyǵanda biz ózimizdi asqar taýdyń bıigindegi kók shalǵyn, jasyl jaılaýǵa shyqqandaı sezinip, tańǵajaıyp áser alýshy edik.
– Tunyq bulaqtan sý ishken kıiktiń balasyndaı pák sezimdi Súıinbaı jastyq shaǵynan bastap, ómiriniń sońǵy demi bitkenge deıin týǵan eliniń taǵdyry men bolashaǵy úshin jan aıamaı kúresken aqyn, – deıdi Sultanǵalı aǵaı ótken zamannyń bir kerýenin kóz aldynan ótkizip turǵandaı oıǵa shomyp. – Ol qarapaıym, eńbekshi halyqtyń arasynan shyqty, sol uıany janyndaı jaqsy kórdi, bar ǵumyryn, ónerin solarǵa arnady.
Halyqty tilmen qorǵadym,
Sóz shyndyqqa kelgende,
Bas kesse de bolmadym.
Qutylyp jarly ketkenshe,
Zorlardy sózben torladym, –
deıdi Súıinbaı. Bul – azamat, kúresker aqyndardyń aıtatyn sanaly, sertti sózi. Asyly, aqynnyń da aqyny bar: bazbireýler bolystar men bılerdi dáriptep, olardy aı men kúnge teńep, solardyń tasasynda, kóleńkesinde kún kórgen, aqyndyqty qorlaǵan; al Súıinbaı bolsa, eshýaqytta shyndyqtyń sholpan juldyzynan jańylmaǵan, eliniń muń-múddesin umytpaǵan, jylasa jubatqan, jasysa qaırat bergen...
Á degennen-aq aýdıtorııanyń ishinde masanyń yzyńy estilerdeı tup-tunyq tynyshtyq ornaıdy. Aǵaıdyń aýzyna qarap, jelsiz, tymyq jaılaýdaǵy bir shoq toǵaı sekildi múlgip qalǵan biz álgi tynyshtyqty selt etkizýge jasqanyp, demimizdi aqyryn ǵana alamyz.
– 1754 jyly Ferǵana aımaǵynda Ándijan, Namanǵan, Margelan, Qoqan handyqtary ornaǵan. Sonyń ishinde Qoqan handyǵy Pamır taýlarynan bastap Ile ózenine deıingi aralyqty jaýlap alǵan. Ásirese 1845-1863 jyldary Qoqan handyǵyn Qudııar han basqarǵan tustarda qazaqtar men qyrǵyzdardyń arasynda jappaı joıqyn jazalaý sharalary júrgizilgen.
Mine, osyndaı qıyn kezeńderde azamat aqyn Súıinbaı eldi, halyqty abyrjymaýǵa, saspaýǵa, ishki salmaǵyn, kúshin joǵaltpaýǵa, jaýmen kúrese bilýge shaqyryp, jalyndy, otty, patrıottyq óleńder shyǵardy.
Aǵaı bizdiń qalaı tyńdap otyrǵanymyzdy bilgisi kelgendeı sál kidirip, aýdıtorııany kózimen bir sholyp ótedi.
Sóz qudireti – el namysyn qaırap, ult rýhyn oıatyp, qarańǵy túnek zamanda naızaǵaı bop jarqyldaǵanyn biz ishteı sezip, túısinip, daýylpaz aqynnyń beınesin kóz aldymyzǵa elestetýge tyrysamyz. Sondaı kezderde: «Sultanǵalı aǵaı Súıinbaıdyń týǵan shóberesi ǵoı. Uly atasyna uqsaı ma, uqsamaı ma?..», degen bir oı keledi.
Aýyz ádebıetiniń alyby, júz jasaǵan Jambyl aqyn:
Meniń pirim – Súıinbaı,
Sóz sóılemen syıynbaı!
Syrly sulý sózderi –
Maǵan tartqan syıyndaı, – dep jyrlady emes pe.
«Oý, endeshe sóz ónerindegi Súıinbaı kóterilgen bıikke qarap, tamsanýdyń ózi de bir ǵanıbet! Al bizdiń Sultanǵalı aǵaıymyzdyń uly atasyna uqsastyǵy – teńizdiń bir tamshysyndaı bolsa da, tańdaıǵa tatyrlyq ekeni anyq», deımiz ishteı.
Sondyqtan da, bizge «Teńizdiń dámi – tamshydan» ekenin uqtyryp, kemeńger aqyn murasyn kúni-túni zerttep, tuńǵıyǵyna úńilip, zerdelep júr-daǵy.
* * *
Súıinbaı Aronuly 1815 jyly qazirgi Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Qaraqystaq ózeniniń shyǵysyndaǵy Qulansaz jaılaýynda dúnıege kelgen.
Alataýdyń bıik shyńdaryndaı asqaq, ór minezdi, ójet aqynnyń:
Bórili baıraq astynda –
Bógelip kórgen jan emen!
Bórideı jortyp ketkende,
Bólinip qalǵan jan emen, –
dep bastalatyn otty jyry búkil túrki dúnıesiniń rýhyn kóterip, namysyn oıatatyn jalyndy ánuran ekeni daýsyz.
«Jer jánnaty – Jetisý» atanǵan sulý ólkeniń jurtshylyǵy ejelden qońsy otyrǵan, tili de, túri de uqsas týysqan qyrǵyz halqymen qoıan-qoltyq aralasyp, tóskeıde maly, tósekte basy qosylyp jatqan el.
– Akademık Muhtar Áýezov Súıinbaıdyń aıtystaǵy ónerin óte joǵary baǵalaǵan, ony «aıtys óneriniń altyn dińgegi» dep ataǵan, – deıdi ǵalym Sultanǵalı Sadyrbaev leksııasyn odan ári qaraı jalǵap. – «Súıinbaı san túrli sańlaq aqyndarmen aıtysqan, sonyń bárin jeńgen, ásirese Súıinbaı men Qataǵannyń aıtysy adam tańǵalarlyq erekshe aıtys qoı! Meni alǵash qyrǵyz eline tanystyrǵan osy aıtys. El arasynda kóp jyrladym», depti Jambyl jazýshy Saparǵalı Begalınge aıtqan bir esteliginde. 1937 jyly Jambyl aqyn Qyrǵyz ǵylym akademııasynyń ǵylymı qyzmetkerleriniń ótinishi boıynsha Súıinbaı men Qataǵan aıtysynyń tolyq mátinin jazdyrypty. Bishkektegi ǵylymı arhıvte saqtalǵan bul qoljazba 98 betten turady. Arab árpimen jazylǵan. Syrtqy muqabasynda «Súıinbaı aqynnyń qyrǵyzdyń ataqty aqyny Qataǵanmen aıtysqany» dep jazylǵan. Barlyǵy 4472 tarmaqtan turady...
Altyn jıekti kózildirigin qolyna alyp, bir sátke Bishkek qalasyndaǵy ǵylymı arhıvti kóz aldyna elestetkendeı bolǵan Sultanǵalı aǵaı sálden soń, sulý tolqyndary kún kózine shaǵylysyp, jalt-jult etken Ystyqkóldiń jaǵasyna qaraı sapar shekkendeı kúıge enedi.
О́ıtkeni aýyz ádebıetiniń, sonyń ishinde aıtys óneriniń asyl, jaýhar murasy bolyp tabylatyn Súıinbaı men Qataǵannyń aıtysy osy bir keń shalqar tunyq kóldiń jaǵasynda ótken emes pe.
– 1848 jyly jazda, ýaǵdaly jerde, qazaq-qyrǵyz eliniń ýákilderi bas qosqan úlken jıyn bolady, – deıdi Sultanǵalı aǵaı ornynan turyp, aqyryn ǵana aıańdap, aýdıtorııany bir aralap ótip. – Ol jıynǵa qatysýshylar ótken-ketkendi eske alyp, sarapqa sala otyryp, «budan bylaı eki eldiń baýyrlastyq besigine eshkimniń qoly tımesin» degen toqtamǵa keledi...
Osydan keıin biz de Sultanǵalı aǵaımen birge álgi qyzyq-dýman, ulan-asyr toıdy qyzyqtaýǵa barǵandaı tańǵajaıyp áserge bólenemiz. Sebebi aǵaıdyń leksııasy sondaı tartymdy, qyzyqty, kórkem áńgime sekildi óriledi.
Ystyqkóldiń jaǵasynda ótken jıynnyń tórtinshi kúninde eki eldiń basty adamdary Orman hannyń júz kisilik shatyryna jınalady. Máslıhatty basqaryp otyrǵan qyrǵyz myrzasy Qara Báıtik:
– Súıinbaı botam! Meniń saǵan saqtaǵan Qataǵan degen aqynym bar, ony shymyldyqtyń ishinde eki kelinshek sózge aınaldyryp áreń ustap otyr, – deıdi.
Áne, sóıtip Súıinbaı men Qataǵan aqynnyń aıtysy bastalady...
– Qyrǵyz aqyny manaptardy, baılardy maqtap, dáripteýmen áýestenedi, – deıdi Sultanǵalı aǵaı az-kem ókinish bildirgendeı daýsyn báseńdetip. –Onyń aıtýynsha: dúnıede baılyqtan asqan bıik nárse joq, adamnyń ómirdegi salmaǵy baılyqpen ólshenedi, al joqshylyq pen kedeılikten kóz ashpaǵan beıshara adamdar taǵdyrdyń qarǵysyna ushyraǵan, ógeı ómirdiń sorly qonaǵy deıdi...
Al Súıinbaıdyń sózderi maǵynaly, oıly, parasatty keledi (Osy tusta aǵaıdyń daýsy qaıtadan qataıyp, zeńgir aspanǵa qanat qaqqan qyran búrkitteı bıikteı bastaıdy). Ol: «Aqyndyq senen, sen aqyndyqtan alystaǵan adamsyń, baılyqqa bas urasyń, óshpendilik pen qyzǵanshaqtyqty qorǵaısyń, daraqylyqty, berekesizdikti maqtaısyń» – deıdi.
Sebebi kemeńger aqyn Súıinbaı Aronuly eshýaqytta jer baýyrlap usaq-túıek taqyryptardy qozǵamaǵan, kerisinshe, kúrdeli qoǵamdyq, eldik, azamattyq máselelerdi jyrlaǵan. Sóıtip Súıinbaı taýdan aqqan aǵyndy sýdaı tasqyndap, Qataǵandy jalǵyzsyratyp, jaǵaǵa shyǵaryp tastaıdy.
«Súıinbaı, sen aqynnyń jolbarysy, adamnyń bulbuly ekensiń. Aıtysta sen jeńdiń. Al Qataǵan, seniń kesirińnen osy otyrǵan manaptardyń barlyǵy da jerge qarady», dep Qara Báıtik qatty ashýlanady.
Ádettegi aıtystyń rásimi boıynsha: «Eki eldiń bas qosqan úlken aıtysynda jeńgeniń úshin, saǵan, basyńa alty qanat aq orda, Ystyqkóldiń aq kóbiginen jaratylǵan Meıiz degen asqan sulý qyz, moınynda qarǵysy bar eki tazy, bir búrkit jáne altyn besik syılaımyz», deıdi báıgeniń kádesin jarııalap.
... Aqyn bastaǵan top Ystyqkóldi jaǵalap, batysqa qaraı bettep kele jatty.
– Kól shetine jettik, kóshti toqtatyńdar, sońǵy ret Ystyqkólime betimdi bir jýaıyn, – deıdi Meıiz sulý.
Osy sátte Súıinbaı aqyn oǵan qarap:
– Meıizjan, jasyma! Aıtystyń sertin saqtap, biraz jer birge alyp keldim. Az ýaqyttyń ishinde aspanymda aı ileskendeı áser qaldyrdyń, munan bylaı meniń qyrǵyzdaǵy bir týǵan qaryndasym bolyp qal. Jolyń bolsyn, azattyq alǵan qustaı samǵa, – deıdi de, Meıizdiń jas tunǵan kózinen bir súıip, eline qaıtýǵa ruqsatyn beredi...
Sultanǵalı aǵaı búgingi leksııasyn osymen támamdaǵandaı únsiz qalady.
Sabaq bastalǵaly beri tań-tamasha áserde otyrǵan bizdiń kóz aldymyzǵa kúmis aıdyny jarqyrap, kúnge shaǵylysyp, jalt-jult etip tolqyp jatqan Ystyqkólge qaraı attanǵan sulý qyz elesteıdi.
Kenet artqy partada otyrǵan buıra shash, aqsary, syryqtaı jińishke jigit – bizden on jas úlken kýrstasymyz mıyǵynan kúlip:
– Aǵaı, – deıdi daýsyn búkil aýdıtorııaǵa estirte gújildep, – beker jibergen eken-aý, á?!
Súıinbaı aqynnyń danalyǵyna tamsanyp, kózin jumyp, qııalǵa batyp ketken Sultanǵalı aǵaı áýelde onyń ne týraly, kim týraly aıtyp otyrǵanyn túsinbeı qalǵandaı:
– A-a? –deıdi selk etip.
– Meıizdi aıtamyn da, Súıinbaı aqynǵa jar bolýǵa laıyqty óte sulý qyz edi ǵoı!
– Á-á, – deıdi aǵaı endi jymıyp. – Seniń yrqyńa salsa, árıne, jibermes ediń-aý!
Biz dý kúlemiz.
Osy kezde syńǵyrlap qońyraý da soǵylady.
* * *
...1848 jyldyń jazynda, qazaq-qyrǵyz eliniń ýákilderi Ystyqkóldiń jaǵasynda bas qosqan uly jıynda: «Budan bylaı eki eldiń baýyrlastyq besigine eshkimniń qoly tımesin degen toqtamǵa keldi», degen Sultanǵalı aǵaıdyń sózi sońǵy kezderi oıymyzǵa jıi oralady.
Aýyly aralas, qoıy qoralas, bir-birine túri de, tili de uqsas, týǵan baýyrdaı eki eldiń tatýlyǵyna ne jetsin, shirkin!..
Nurǵalı ORAZ,
«Egemen Qazaqstan»
