«Bir úıdegi qos aqyn»

– Otbasylaryńyzdy 43 jyl boıy qýattap kele jatqan ma­habbat hıkaıasy qalaı bas­talǵan edi?

Qaıyrbek aǵa: 1960 jyly mektebimizge Almatydan «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń bas redaktory Kamal Smaılovtyń kelýine baılanysty ádebı kesh ótkizilgen edi. Bul kezdesýge aýdan­nyń aqyn-jazýshylary qa­tysyp, ádebıet, mádenıet tý­raly kóptegen áńgimeler qoz­ǵaldy. Men 8-synypta oqı­tyn­myn. Osy kezdesý áser etti me, áıteýir ádebıetke degen qush­tarlyǵym oıanǵanyn sezindim. Sóıtip aýdandyq, oblys­tyq, respýblıkalyq gazetterge óleń, maqala jibere bastadym. Kóp keshikpeı nátıjesi de kó­rinip, qýanyshqa bóledi. 1964 jyly mektep bitirip, Almatyǵa baryp, QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetine tapsyryp, ba­ǵymdy synap edim, jolym bol­mady. Áskerı boryshymdy ótep kelgen soń, 1967 jyly taǵy da qalaǵan oqýyma túse alma­dym. Sóıtip týǵan aýylym Te­reńózekke kóńilsiz qaıttym. Kúlásh apaıyń ekeýmizdi taǵdyr qosty dep esepteımin. Sebebi men sol jyldary oqýǵa túsip ketsem, ony kezdestire almaıtyn edim ǵoı. «Er kezegi úshke deıin» degendeı men úshin sáttilik 1968 jyly boldy. Osy jyly armandaǵan mamandyǵyma túsip, ómirlik jarymdy kezdestirdim.

Kúlásh apaı: Men 1963 jyly 9-synyptan soń Jambyl (qazirgi Taraz) qalasyndaǵy med­ýchı­lıshege tústim. Onda 3 jyl oqyp, Úsharal aýylynda feld­sher bolyp bir jyl jumys is­tedim. Ádebıetke jaqyn­dy­ǵy­ma baılanysty taǵy bir jyl Talas aýdandyq «Lenın jo­ly» gaze­tinde tilshi boldym. 1968 jyly Almatyǵa jasymnan ar­mandaǵan óleń ólkesine ja­qyn­daý úshin, QazMÝ-diń jýrnalıs­ter daıarlaıtyn fakýltetine qujat tapsyrdym. Qazaq tili men ádebıetinen oıdaǵydaı baǵamen ótken soń, kelesi emtıhanǵa – tarıh sabaǵyna daıyndalyp júr­gende, ýnıversıtettiń aldynda Qaıyrbekti keziktirdim. Bir­neshe talapker turǵanbyz. Buı­ra shashty, kórikti jigit óziniń aq­jarqyn minezimen baýrap aldy.

Oqýǵa túsip jatqandardyń kóbisi sol jylǵy mektep túlek­teri edi. Ishindegi eresegi biz bol­ǵan soń ba, Qaıyrbek ekeýmiz áńgi­memizdi bir-birimizge aıtyp turdyq. Tarıhty jaqsy tapsyrdyq. Nemis tilinen de óttik. Túskenderdiń tiziminen ózim­di taptym, «Qaıyrbek tústi me eken?!» degen oı basymda tur­dy. Sóıtsem ol da túsip, meniń famılııamdy izdep taýyp, maǵan qaraı asyqqan eken. Biz osylaı tanystyq.

Qaıyrbek aǵa: Bizdi sa­baq bastalmas buryn aýyl sharýa­shylyǵy jumysyna alyp bardy. Eńbekshiqazaq aýdanynyń «Qa­zaqstan» sovhozynda júzim jı­naıtyn boldyq. Júzimdik júıek-júıekke bólinedi eken. Árqaısysyna eki stýdent túsedi. Bir tańǵalarlyǵy, Kúlásh ekeýmiz bir qatarǵa tústik. Birte-birte ol meni óziniń názik te ádemi bolmysymen, aqylymen, qarapaıym qazaq qyzyna tán ıba-ınabatymen baýraı bastady. Meniń oı-qııalymdaǵy arman qyz osy Kúlásh dep uqtym. Artynsha dostyǵymyz shynaıy mahabbatqa ulasty. Ekinshi kýrstyń qysqy sessııasyn bitirgen soń, áke-she­shemniń ruqsatymen Qyzyl­or­dadan Jambylǵa attandyq. Janymda aǵam jáne dosym bar. Súıgen qyzyma qazaqy jolmen quda túsip bardyq. Ol aýyldaǵy aǵaıyn-týystaryna asa qadirli jannyń biri eken, jaqyndary Kúláshti bizben birge zorǵa iles­tirip jiberdi. Kúlásh Syr eline kelgen soń da meniń týǵan-týystaryma qatty unady.

Kúlásh apaı: Aýylda júrge­nimde sóz salyp, hat jazyp, usy­nys bildirgen jigitterge: «Joq. Men Almatyǵa oqýǵa tú­sýim kerek. Meniń armanym – aqyn bolý» deıtinmin. Sóıtsem mań­daıyma aqyn bolý da, aqyn jigitke turmysqa shyǵý da jazylyp qoıǵan eken. Qaıyrbek ekeýmizdi kezdestirgen Jaratýshy ıemiz ǵoı. Al dostyǵymyzdy jalǵastyrǵan poezııa edi.

– «Aqyn bop ómir keshý ońaı deımisiń, qaraǵym, Aýzynda bolý bul ózi syz­da­ǵan barlyq jaranyń» degen T.Aı­bergenov týyndysynan-aq aqyn adamzattyń aýyr jú­gin arqalaýshy ekenin ańǵarý qıyn emes. Al erli-zaıypty ekeýi­ńizdiń de osy joldy tańdap, moıyndaryńyzǵa artyl­ǵan jaýap­kershiliktiń eki eselenýi otbasylyq ómir­le­rińizge qandaı áserin tıgizdi?

Kúlásh apaı: Sol Tólegenniń:

Janyńa qap em jaqyn bop,

Janymda búgin syzdaý kóp.

Men bolsam kettim aqyn bop,

Azyraq baqytsyzdaý bop, deıtini de bar ǵoı. Shyndyǵy sol, óner joly – aýyr jol.

Qaıyrbek aǵa: Aqyndyq degen mamandyq joq. Ol Allanyń adamǵa bergen erekshe syıy. Son­dyq­tan ony qasterlep alyp júrý úlken syn. Al erli-zaıyp­tylardyń ekeýiniń de aqyn bolýy, jıi bolmasa da, kezde­setin jaǵdaı. Menimen qurdas Ju­mataı Jaqypbaevtyń jary Zaıda Elǵondınova – tamasha aqyn. Biz ol otbasymen jaqsy ara­lastyq. Ekeýiniń bir-birin aıalap oty­ratynynyń kýásimiz. О́z basym Kúláshtiń óleń shyǵarýyna, ki­tap jazýyna qolymnan kelgenshe jaǵdaı jasadym. «Aqynǵa nege shyqtym?» dep Kúláshtiń ókin­genin estigen joqpyn.

Kúlásh apaı: Qaırekeń ekeýi­mizdiń de aqyn bolýymyzdyń paıdasy zor. О́mirge kózqarasyń, óneriń ortaq bolǵan soń áńgime taqyryby da alshaq emes. Jaqsy óleń jazsaq, bir-birimizge oqyp beremiz. Pikirimizdi aıtamyz. Jaqsy óleńge qýanamyz. Meniń jazǵandarymdy kóbinese gazet-jýrnaldarǵa Qaıyrbek aparyp beretin. Ol maǵan da qolaıly. Az da bolsa ýaqytymdy úı sharýasyna bólemin. Qosylǵannan bastap jurt bizdi «bir úıdegi qos aqyn» dep ataıdy. Ol da úlken mártebe. Eptegen qıyndyǵy da bar. Árbir adamnyń óziniń patsha kóńili bolady desek, aqynnyń kóńili odan da joǵary. Ár aqyn ózinshe tulǵa. Onyń óz shyǵarmashylyq álemi bar. Táýekel etip, óner báıgesine qosylǵan soń, oǵan ýaqyt bólýiń kerek. Biraq áıel tabıǵaty kónbistigimen utady dep oılaımyn. Ras, turmystyń kúı­beńi áıel adamdy jep qoıa­dy. Qalam ustaýǵa ýaqyty bola bermeıdi. Qazan qamy, bala­nyń baǵymy, aǵaıynnyń baby bar. Qudaıǵa shúkir, bul jaǵy maǵan qıynǵa soqqan joq. Bizde túsinispeýshilikten góri uǵynysý, syılasý joǵary turdy. Taǵdyryma rızamyn. Qaıyr­bek maǵan ómir boıy kómek­te­sip keledi. Men de odan óz qam­qorlyǵymdy aıaǵan emespin. Otba­synyń berekesi men baqyty men úshin qashanda qymbat.

– Alda birge jetkilerińiz kele­tin qandaı beles bar?

Kúlásh apaı: Dana qazaqtyń jubaılarǵa arnalǵan eń jaqsy batasy – «Qosaǵyńmen qosa aǵar!». Bir shańyraqtyń astynda ómirdiń ashysyn da, tushysyn da kórdik. Qýanǵanda da, muńaı­ǵanda da birge boldyq. О́mir­diń artqan júgin ekeý bolyp kó­tergen ońaı emes pe?! Jaq­­sylyqtaryńa qýanatyn ada­myńnyń janyńda bolǵany, súıgenińmen qol ustasyp bir júrgeniń – ómirdiń uly qýanyshy. Bizdiń armandarymyz ózimizdiń jasymyz ben múmkindigimizge sáıkes. Balalardyń, nemere-shóberelerdiń qyzyǵyn kórý, el táýelsizdiginiń araıly tańdaryna kýá bolý, jańa kitaptar shyǵarý.

Qaıyrbek aǵa: Bul kúnderi Kúlásh ekeýmiz de jetpis jastan asyp baramyz. Árbir tańdy aman-esen kórgenimiz úshin Allaǵa shúkir aıtamyz. О́mir kúle qaraǵanǵa kún ǵoı. Kúndi kún saıyn kórip, júre turǵymyz keledi. Alaıda, qazyna bop qartaıý bar da, qazymyr bop qartaıý bar. Búginde biz úshin eń úlken beles – urpaqqa ulaǵat syılar qazynaly qarııa bolyp qartaıý.

Áńgimelesken

Aıjamal KО́PEEVA