Árıne, jarnama – árqashan óndiris pen bıznestiń qozǵaýshy kúshi bolyp kele jatqanyna eshkim daý aıta almas. Alaıda, óz taýarlaryn ótkizý úshin maqtaýyn kórkemdik quraldardyń kómegimen júzege asyrý aldymen kimniń oıyna keldi eken?!
Desek te unasyn-unamasyn, qalaıyq-qalamaıyq endi bizge odan qashyp qutylýdyń joly joq. Mıllıondaǵan kórermen men oqyrmanǵa qalǵany – qyzyldy-jasyldy jarnama leginde maltyǵyp qalmaı, qaptaǵan óndirýshi kompanııalardyń aldap-arbaýyna salqynqandy baıyppen qaraý.
Áı, degenmen, jarnama jasaýshylar sózsiz qabiletti adamdar. Kádimgi qatardaǵy taýardyń maqtaýyn kelistirgende tutynýshysyn basqaǵa moıyn burmaıtyndaı etedi. Olar jarnamanyń tutynýshynyń basyn saýatty túrde aınaldyrý dep atalatyn «ǵylym» ekenin de ábden bilip alǵan.
Kógildir ekrannan sát saıyn túspeıtin jarnamalardyń psıhologııalyq yqpalyn aıtpaǵanyń ózinde, biz onyń erikti qurbandarymyz desek te bolady. Jarnamaǵa qurban bolý úshin oǵan eliktep ózińe qajeti shamaly zatty satyp alý mindet emes. Eń bastysy, taýar óndirýshiler jarnama jasaýshylar arqyly ózderiniń talǵamyn jurtqa tańatynyn biz nege joqqa shyǵarýymyz kerek.
Jarnama adamnyń talǵamyna bılik jasaıdy. Jarnamalarǵa ábden basy aınalǵan, ózindik tańdaý jasaı almaıtyndardyń kúımege bir kózin jaýyp jegip qoıatyn attardan aıyrmashylyǵy qaısy? Esterińizde bolsa, ejelden orystar sáıgúlikter jan-jaǵyna alańdamas úshin kózderiniń shetine arnaıy qalqan qystyryp qoıatyn. Jarnamanyń odan ne aıyrmashylyǵy bar? Onyń mindeti de sol – adamdy eliktirý, óziniń jeke kózqarasynan aıyryp, degenine kóndirý.
Áńgime asa qomaqty qarjyǵa baryp tirelgende, kompanııalar óz kásipteriniń maıtalmany bolyp alǵan jarnama agenttikteriniń ssenarıısteri, psıhologtary, akterleri jáne sýretshisimen saýdalasyp jatpaıdy. Asyra aıtqandyq emes, kóptegen jarnama rolıkterin tutynýshynyń tanym-talǵamy úshin talas dese de bolady.
Bir reti kelgende ortanqol kosmetıka ónimderin otandyq telearnalarda jarnamalap júrgen tanymal bir ánshiden:
– О́zińiz sol sýsabynmen shashyńyzdy jýyp turasyz ba? – dep suraǵanymyzda:
– Árıne joq! – dep jaýap berdi.
Al jarnama jasaýshylar tutynýshyny qarmaqqa ilýdiń barlyq tásilin biledi: birinshiden, jarnamalanatyn taýardyń sapasyna sendirý, ekinshi, taýar túriniń tartymdylyǵy, úshinshiden, kádeliligi, tórtinshiden, dástúrden aýytqymaý, eń sońǵysy ári bastysy, ataqty jandardyń pikiri. Ssenarııst jarnama rolıkterinde osy atalǵan tásilderdiń bireýin basty nazarda ustaıdy.
Jarnamalyq kompanııalardyń taǵy bir basty qaǵıdaty – onyń únemi qaıtalanyp otyrýy. Dórekirek aıtqanda, jarnamashylar óz degenderine jetý úshin «mıdy teskileıdi de otyrady».
Bul jaǵdaıda eresekterdi bylaı qoıǵanda, kúndiz-túni teledıdar betin bermeıtin jarnamalar jasóspirimder men búldirshinderdiń sanasyna sózsiz áser etedi. Sondyqtan bolar, Eýropada balalar taýarlaryn tek keshki toǵyzdan keıin ǵana jarnamalaýǵa ruqsat berilgen.
Osyǵan qaramastan jarnamanyń eń úzdik úlgileri tele jáne kıno salasynyń úzdik týyndylary retinde de qarastyrylady. Asa sátti ári tıimdi jarnamalardyń sanyn arttyrý úshin fransýz prodıýsseri Jan Marı Býrsıko «Jarnamany jalmaýshylar túni» degen ǵalamat dýmandy oılap tapty. Sol Býrsıko shırek ǵasyrdan beri óziniń túngi dýmanynda sarapshylardyń kóńilinen shyqqan úzdik jarnamalaryn kórsetedi. Parıjdegi premerasynan keıin ony kóptegen elder qaıtalap kórsetip jatady. Myqty jarnamalardy ulyqtaýǵa arnalǵan bul joba bizdiń elimizde de 2000 jyldary biraz ýaqytqa deıin uıymdastyrylyp júrdi.
Qalaı desek te, jarnama naryq zańdarymen ilese kelgen úrdis boldy. Biz odan endi bas tarta almaımyz. Áıtse de órkenıet úrdisine saı, respýblıka zańdary sheńberinde onyń óskeleń urpaqqa zııanyn kemitý, keri áserin azaıtý barlyq kezde kókeıkesti kúıinde qala beredi.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
