Aral aýdanyna qarasty Jalańash aýyly. Aýyl syrtynda jatqan keme. Foto: aralsea.kz
О́lketanýshy Serik Dúısenbaev osy Aral aýdanynyń baıyrǵy turǵyny. Aımaqqa keletin týrısterdi ertip, jol bastap júrgenine jıyrma jylǵa jýyqtaǵan. Ýnıversıtette munaıshy mamandyǵynda oqyp júrgen Serik 2 000 jyly «Aral teńizi» qoǵamdyq birlestigine erikti retinde tirkeledi. Osy qordyń túrli jobalaryna qatysa júrip, óńirdiń tynys-tirshiligin bes saýsaqtaı bilip alǵan.
«Aralǵa qyzyǵýshylyq tanytqan qarapaıym týrısterden bastap derekti fılmder, art-joba túsirýshi sheteldik jýrnalıster men fotograftarǵa Aral óńirinde týr uıymdastyrýmen aınalysamyn», deıdi ol «Egemen Qazaqstan» tilshisine bergen suhbatynda. Seriktiń mindeti jyl saıyn Aralǵa keletin týrısterdi kútip alý, shyǵaryp salý, qonaqúıge ornalastyrý, teńizge, balyqshy aýyldarǵa saıahat (djıp-týr) uıymdastyrýǵa kómektesý. Tipti yńǵaıyna qaraı aýdarmashy da, kólik júrgizýshi de bola beredi. Bir basyna jetetin kásibı biliktiligin eskergen kóptegen qazaqstandyq týrıstik fırmalar Serikpen kelisimshart negizinde jumys isteıdi. Al ol aǵylshyn tilin qazaq-túrik lıseıinde oqyp júrip jetik meńgerip alǵan.
Serik Dúısenbaev (oń jaqta) fransııalyq Canal+ kompanııasynyń jýrnalısimen, 2007 jyl
Áńgimelese kele Seriktiń sóz láminen uqqanymyz sheteldik týrısterdi kóbine Aral teńiziniń shaqyrymdarǵa sozylyp jatqan tilim-tilim tabany men alyp kemeler qyzyqtyratyn kórinedi. О́ıtkeni týrıster úshin kemeler «beıitine» barar joldaǵy aqshańdaq teńiz tabany arqyly Aqespe, Qarasandyq sekildi jotalardy basyp ótip úıir-úıir túıeler men balyqshylarǵa jolyǵýdyń aıyryqsha áseri bolsa kerek. Al sheteldik týrıster nelikten dál osy mańǵa úıir keledi deseńiz, onyń birden bir sebebi «Lonely Planet/ Central Asia» jáne «Bradt Travel Guides» sııaqty tanymal jolserik kitaptaryna Aral aýdanyndaǵy «kemeler beıiti» (ship cemetery) arnaıy týrıstik nysan bolyp engizilgen. Bul basylymdardyń jýrnalısteri ár tórt jyl saıyn kórsetilgen baǵyt boıynsha barlyq nysandardy aralap, derektermen tolyqtyryp otyrady. Sondaı-aq tek saıahat oryndary ǵana emes, qonaqúıler, murajaı, dəmhanalar týraly tolyq məlimetter de jańartylatyn bolyp shyqty.
«Eki myńynshy jyldardyń basynda aımaqta úlkendi-kishili 30-dyń ústinde keme boldy. Aral aýdanynyń 100 jyldyǵy kezinde ákimshilik 4 qaıyqty qalaǵa súırep aparyp ashyq mýzeı etip qoıdy», dep eske alǵan Serik sońǵy jyldary kemelerdiń jeke adamdar tarapynan tolyqtaı kesilip, joıylyp ketkenin aıtady. Ásirese tústi metall men qara temir ótkizý qyzyp turǵan shaqta keme qańqalary temir-tersek izdegen jurtqa tegin oljaǵa aınalǵan. Osy qarqynynan jańylmaǵan temir ótkizýshiler 2015 jylǵa deıin Araldan 69 shaqyrym jerdegi Jalańash aýylyndaǵy 12, Shyǵanaqtaǵy on shaqty kemeni túgel butasa kerek. Seriktiń esebinshe búginde sol otyz kemeden tórt-aq keme qalǵan, onyń ózi jarym-jartylaı kesilgen kúıinde qaraýsyz jatyr.
Aral, Jalańash aýyly. Foto: aralsea.kz
Máselen, Qyzylorda oblysynyń Aral aýdanyna qarasty Aqespe aýyly qaladan batysqa qaraı 88 shaqyrymda ornalasqan. Aral teńiziniń ańǵaryndaǵy Býtakov shyǵanaǵynyń batys jaǵynda alyp tanker jatyr. Osy arqyly Keńes ókimeti kezinde hımııalyq-bakterııalyq qarýdyń synaq alańy bolǵan Vozrojdenıe aralyna janar-jaǵarmaı tasymaldanǵan. Jappaı «temir ótkizý» trendi kezinde bul kemeniń de saý tamtyǵy qalmaǵan.
Aral aýdany, Aqespe aýyly. Foto: Denıs Fransýzov
Kezinde BBC, CNN, Voice of America sııaqty tanymal medıa kompanııalar men áýesqoı fılm túsirýshiler, fotograftardyń, «Pink Floyd» bastaǵan mýzykanttardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrǵan da osy kemeler edi. Al teńizdiń arǵy betin jaǵalap otyrǵan О́zbekstan bul máselege kelgende pysyqtyq tanytyp úlgeripti. Buryn port bolǵan Moınaq qalasy mańyndaǵy teńiz tabanynda qalǵan 11 kemeni jergilikti ákimshilik óz qaraýyna alǵan. Onymen qoımaı kemelerdiń árqaısysyna at qoıyp, aıdar taǵyp óńirdiń týrıstik áleýetin arttyrýǵa qolaıly nysan retinde áspettep otyr.
Aral teńiziniń taǵdyry ataqty Pink Floyd rok-grýppasynyń «The Endless River» (Sarqylmaıtyn ózen) atty jańa albomyna arqaý boldy. Klıp ıýtýb kanalynda 14 mıllıonǵa jýyq ret qaralǵan.
«Sheteldikter úshin eski aılaqta turǵan kemeler qaıta boıalǵan eskertkish qana. Teńiz tabanynda qalǵan kemelerdiń áseri erekshe, tarıhı mańyzy da zor», degen Serik aımaqtaǵy týrızmdi damytý úshin kemelerdiń taptyrmaıtyn týrıstik nysan ekenin aıtady. Al jergilikti ákimdiktiń málimetinshe, Aral teńizi men Qambash kóli aýdan kóleminde týrızm salasynyń damýyna zor múmkindik týǵyzyp keledi. 2016 jyly jazǵy maýsymda «Qambash» demalys aımaǵynda 70 myńnan astam adam demalǵan bolsa, 2017 jyly bul kórsetkish 20-25 paıyzǵa ósken.
Qazaqstan men О́zbekstan shekarasyn qamtyǵan Aral teńizi bir kezderi álemde tuzdylyǵy joǵary tórtinshi teńiz sanalatyn. Alaıda Stalın Ortalyq Azııa respýblıkalaryn iri maqta plantasııasyna aınaldyrý jaıly sheshim qabyldaǵannan keıin-aq jaǵdaı kúrt ózgerip sala bergeni barshaǵa belgili. Keńestik basshylar Ámýdarııa men Syrdarııadan shól dalaǵa sý tartý úshin qolmen myńdaǵan shaqyrymǵa sozylyp jatqan aryq qazdyryp, arnaly qos ózendi sharýashylyq maqsatqa buryp áketti. Osylaısha tartylǵan aıdyndy sý qoınaýyndaǵy myńdaǵan qazynasymen birge qumǵa sińe berdi. О́ńirdegi 17 balyq kolhozy, 10 balyq óńdeıtin zaýyt jáne 2 balyq kombınaty túgelge jýyq jabyldy. Sýdy ysyrapsyz paıdalanýdyń sońy Aral teńizin qandaı ekologııalyq apatqa ushyratqanyn ózińiz-aq baǵamdaı berińiz. Dál osy sebepti de ańyzdyń aqyryna aınalǵan Aral álem jurtshylyǵynyń eń bir aıaýly dúnıesine aınaldy emes pe. «Aral taǵdyry – adam taǵdyry» degen uranmen teńizdi qutqarý baǵytynda batyl da josparly túrde qanshama jumys atqarylyp jatqanda saýdyraǵan súıegi ǵana qalǵan kemelerdi qalaı ǵana qaperimizden shyǵaryp aldyq eken? Tot basqan kemelerdi jel shaıqap, kúnge qańsyp jatqan iske alǵysyz temir ǵana dep oılasaq, ońbaı qatelesken bolar edik. Mań dalanyń tósinde baýyrlaı sulap jatqan kemeler bar qaıǵysyn ishine jıyp qana jatqan joq, basynan bul-bul ushqan dáýrenin qosa joqtap jatyr. Olar – Aralǵa jasalǵan qııanattyń, tabıǵat dúnıesine jasalǵan qasiret sımvolynyń naq ózi.
P. S. Halyqaralyq týrızm kóptegen elderdiń ekonomıkasynda sheshýshi salaǵa aınalǵandyqtan, týrıstik qyzmet barǵan saıyn suranysqa ıe bolyp keledi. Onyń ishinde biregeı tarıhı-mádenı eskertkishteri arqyly Qazaqstan rekreasııalyq týrıstik resýrstardyń óte úlken potensıalyna ıe ekenin kórip otyrmyz. Sondyqtan da jergilikti ákimshilik Aral óńirindegi týrıstik resýrstardy túgendep, týrızm ındýstrııasyn birjolǵa qoıý kerektigin eskergen kúnde, «kemeler beıiti» aýmaǵynyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik qubylys retindegi máni arta túseri sózsiz.
Aıa О́MIRTAI,
«Egemen Qazaqstan»
