Kórkem kóregendik pen parasattyń bıiginen tolǵaıtyn Shekspırdiń uly tragedııasynyń bas keıipkeri Gamlet: «Adam qandaı tamasha jaralǵan! Onyń aqyl-oıy qandaı izgi. Is-áreketi qandaı dál, qandaı tamasha. Álemniń sulýy» degeninen-aq kóp syrdy túısinýge bolady.
Italııa oıshyly, gýmanıst jazýshy Djovannı Pıko della Mırandoldyń (1463-1494) «Adamnyń adamgershilik qasıetteri týraly sóz» deıtin kitabynda: «Adamnyń ǵajap, kóterińki maqsaty bar, adam sol maqsatyna umtylady, ol óziniń qalaǵanyna jetýi tıis! Adamdy álemniń zańdaryn túsiný, onyń sulýlyǵyn súıý, onyń qudirettiligine tań qalý úshin qudaı jaratty. Adam óz erkimen óse alady, jetile alady» dep jazǵan-dy.
Adam balasyna zerek zeıin, erek pa-
ıym, ushqyrlyq, estigishtik, kórgishtik, suńqarlyq, alǵyrlyq tán. Ol týmysynan estigenin, kórgenin, oqyǵanyn zerdege toqýy, ishke túıýi, mıǵa júgirtýi, rýhyn, qaıratyn janýy qajet. Osy alýandas qabilet-qasıetter aqyl-oıdy tolyqtyrady, tájirıbeni molaıtady. Úırengenin, ilim-bilimin, ishki rýhanı qazynasyn uly maqsat, uly murat jolynda jumsaýǵa jumyldyrady.
Ult kósemi Álıhan Bókeıhan: «Adam balasynyń dúnıedegi izdegeni – qut-bereke» dep aıtqandaı, qut-bereke degenimiz – eldik sana, mádenıet, til, dástúr, atakásip tárizdi ulttyq-rýhanı qundylyqtar júıesi – sáýletti qoǵamnyń da, ult tulǵasynyń da, el bastaýshylardyń da, «sáýleli kisiniń de basty sıpaty», dedi. Osy rette bizdiń naryqtyq qoǵamymyzdyń ala-qulalyǵy da janymyzdy kúıindiredi, júıkemizdi tozdyrady, shanshýdaı qadalady, saǵymyzdy syndyrady. Ishimiz qara qazandaı qaınaǵanmen, uǵatyn da, uqtyratyn da eshkim joq. Túrli-túrli bastar bar, túrlishe kózqarastar men taǵdyrlar bar, alýan-alýan tárbıe men daǵdy bar. Bundaı kórinister jahandanýdyń da kesapatynan bolsa kerek. Osyndaı oıdyń shyrǵalań soqpaqtaryna kezikkende, beıdaýa kóriksiz jáıtterden deneń túrshikkende Sábıt Dónentaevtyń: «Qazaq» gazetinde jarııalanǵan (1914 jyl, 30 qyrkúıek, №80) myna óleńine júginer edińiz:
Talaı kári jorǵa júr,
Aqaýly bop zorǵa júr.
Iline almaı jarysqa,
Keıbir júırik orda júr.
Keıbir suńqar taýda júr,
Tomaǵasy jaýda júr.
Dushpandary ańdyǵan.
Tuzaq quryp aýda júr.
Keıbir tyrna kókte júr,
Qıqý salyp tekke júr.
Qara qarǵa qarqyldap,
О́lekseni jep te júr.
Quıryq soryp borsyq júr,
Túlki myrza jortyp júr.
«Qudaı, aman saqta!» - dep,
Qoı men taýyq qorqyp júr.
Tyshqan ańdyp mysyq júr,
Aldap kózin qysyp júr.
In taba almaı sarshunaq,
Sorly sasyp-pysyp júr.
Keı myrzalar serpip júr,
Qaryny shyǵyp shertip júr.
Minin aıtqan kisige,
Ashýlanyp tertip júr.
Iá, aqynnyń óleńinde sol bir qoǵam ómirindegi shyndyq dáıektilikpen kestelenip kórsetilgen. Osyndaı jaǵymsyz qylyqtarǵa malshynǵan pysyq pasyqtar, sasyq aramzalar, úzeńgi baýy alty batpan menmender, oısyz, jigersiz, ónersiz nadandar, Abaı aıtqandaı, «sıyrdyń jorǵasy sekildenip, qartaıǵanda jalǵyz ózim bolsam deıtuǵyn», «rasy joq sóziniń, yrysy joq óziniń» sý juqpas atandaıyn alshańdaǵan serkeler, ózi túıe soısa da eshki soıǵannan dámetetinder, segiz kesse sirkedeı qany shyqpaıtyn bezbúırekter, qara sýdan qaımaq qalqyǵandar, jumyrtqadan jún qyryqqandar, synyq ıne, sydyrym taspa bermeıtinder, qyryq qubylǵan turlaýsyz qubaqandar qazir de jetkilikti.
Elbasynyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» deıtin 2018 jylǵy Joldaýyndaǵy: «Sońǵy 3 jylda ǵana joǵary laýazymdy sheneýnikter men memlekettik kompanııalardyń basshylaryn qosa alǵanda, jemqorlyq úshin 2,5 myńnan astam adam sottaldy» degeni bul pikirimizge dálel. Bul degen sumdyq kórsetkish, masqara júgensizdik, obyr toıymsyzdyq, shekten shyqqan dúnıeqońyzdyq, halyqtyń dástúrine, tiline, danalyq máıekterine, ǵıbrattaryna degen qulyqsyzdyq, rýhsyzdyq. Rýh – adamnyń qanaty. Tyńdaý, oqý, kórip úırený, tájirıbe jınaqtaý ónerin meńgerý – adamnyń taǵdyranyqtaǵyshtyq, ómirtanytqyshtyq qabilet-qarymyn shıryqtyrady. Osyndaı káýsar taza rýhtylyqqa umtylaıyq, aǵaıyn!..
Serik NEGIMOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
