Al álemde qos eldiń arasyndaǵy eń uzyn shekaralardyń biri bolǵandyqtan, bul problema oryn alǵan óńirler bizde, ókinishke qaraı, óte kóp. Oǵan kúnshyǵystaǵy О́skemennen Novosibir men Barnaýlǵa, Pavlodardan Omby men Tomǵa, soltústiktegi Qyzyljardan Túmen men Ekaterınbýrgqa, Qostanaıdan Chelıabi men Ýfaǵa, batystaǵy Aqtóbeden Orynbor men Samaraǵa, Oraldan Saratov pen Volgogradqa, Atyraýdan Astrahanǵa bet alatyndardy mysal retinde kóptep aıtýǵa bolady.
Olar Reseı Federasııasynyń sýbektilerinde oqyǵannan keıin kóbinese týǵan eline orala bermeı, qalyp qoıady. Iаǵnı Qazaqstan tarapy basqa memlekettiń ekonomıkasy men áleýmeti úshin qarjy shyǵyndap, orta bilim bergen bolyp shyǵady. Bul – aqyl-oı kóshi. Ekonomıkaǵa paıdaly jastyq qýattyń, jumys áleýetiniń ketýi. Sondyqtan bul máselege beı-jaı qaraýǵa bolmaıdy. Osy oraıda biz óz óńirimizde ósse de, ózekten eshkim teppese de ózgege telinip bara jatqan búgingi býynnyń bul bet alysyn tarazylaǵan edik.
Oblystyq bilim basqarmasy bergen málimetter boıynsha, byltyr 3614 oqýshy mektepti aıaqtap, 2094-i ǵana ulttyq biryńǵaı testileýge qatysqan. Bar-joǵy 60 paıyz! Jyl ótken saıyn bul kórsetkish quldyrap barady. Onyń bir ushyǵy túlekterdiń óz eliniń oqý ornynan góri sheteldiń bilim ordasyn tańdaýyna kelip tireledi. 2011 jyly 2638 jas óz taǵdyrlaryn Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarymen baılanystyrsa, byltyr bul deńgeı 2 esege deıin tómendegen. Kerisinshe, osy merzim aralyǵynda Reseıge bilim izdep ketkenderdiń sany 8 esege jýyq kóbeıgen.
– Oblys kórshi eldiń úsh óńirimen shektesedi. Ejelden aýylymyz aralas, qoıymyz qoralas tarıhı dástúrimiz bar. Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik sheńberinde qujattyq resimdeý máseleleri ońtaılandyrylǵannan keıin qarym-qatynas tipti kóbeıdi. Shekaralas aımaqtarǵa qatysty qabyldanǵan memorandýmdar sheńberinde bilim salasyna qatysty birqatar jeńildikti kelisimder qarastyrylǵan. Osy jaǵyn eskermeı bolmaıdy. Ekinshiden, jastardyń tańdaý erkine, talap-tilekterine shekteý qoıa almaımyz. Árıne, olardyń ózge elderge jappaı ketý tolqyny bizdi de tolǵandyrady. Oǵan barynsha tosqaýyl qoıý, aldyn alý maqsatymen M. Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetimen birlesip, kásiptik baǵdar berýdiń keshendi jospary qabyldandy. Túrli kezdesýler ótkizilip, eńbek naryǵyna qajetti salalar men bolashaq mamandyqtardy tańdaý boıynsha aqyl-keńester beriledi. JOO-nyń kásibı baǵdarlamalary tanystyrylady. Nazarbaev ýnıversıtetinen, KIMEP-ten ókilder kelip, mektep ujymdarymen, oqýshylarmen kezdesti, – dedi áńgimeleskenimizde bilim basqarmasy basshysynyń orynbasary Kúlpash Qalǵojına.
Desek te, sharalardyń atqarylyp jatqanyna qaramastan, olardyń jetkiliksiz ekendigi, kóbine naýqandyq sıpatpen shekteletini baıqalmaı qalmaıdy.
Jurtshylyq arasynda «oblys ortalyǵynda ornalasqan elıtaly orys mektepteri túlekteriniń kópshiligi UBT tapsyrýǵa qulyqsyz, óıtkeni onyń tártip-erejelerin qıynsynady. Oǵan qaraǵanda Reseı jaǵy kóptegen jeńildikter, artyqshylyqtar usynatyndyqtan, jastarymyz kóbine sol jaqqa qaraı umtylady. Eń keregi – aqysyz oqýǵa túsý. Qazaqstanda oqý aqysy qymbat, sondyqtan shekara asýǵa májbúr. Bári jaıly, kóńildegideı bolsa, ósken ortasyn, týǵan-týystaryn qıyp ketpes edi», degen pikirlerer jıi aıtylatyndyqtan «LORD» daryndy balalarǵa mamandandyrylǵan oblystyq mektep-lıseıdiń dırektory Gúljan Jaqanovaǵa jolyǵyp, sóılesken edik. О́ıtkeni bul mektep – oblystaǵy mańdaıaldy ujymdardyń biri. Fızıka-matematıka, jaratylystaný-matematıka jáne lıngvıstıkalyq baǵyttarǵa beıimdelgendikten, kórshilerimiz at basyn jıi buryp, jan-jaqty baılanys ornatýǵa peıil.
– Osy qyzmetke kiriskenime úsh aı ǵana. 1993 jyldan beri lıseıdi 445 túlek bitirgen eken. Qazir olardyń qandaı oqý oryndaryn aıaqtap, qaıda jumys isteıtinderi jaıly tolyq maǵlumatty jınastyryp jatyrmyz. Túlekterimizdiń arasynda shetelderde bilim alyp jatqandarynyń úlesi basym. Máselen, byltyr 18 túlektiń 14-i Reseıdiń joǵary oqý oryndaryn tańdap, 11-i tegin oqý múmkindigine ıe boldy. Qazaqstandaǵy oqý oryndarynyń bazasy da, kadrlyq quramy da osal emes. Bilimge qarjy jetkilikti bólinedi. Demek, sapaly mamandardy ózimizde de daıyndaýǵa bolady degen sóz. Meniń oıymsha, reseılikter, eń aldymen, teriskeılik jastardyń alǵyrlyǵyn, zeıindiligin, bilsem-oqysam degen qushtarlyǵyn erekshe baǵalaıtyn sııaqty.
Dmıtrıı Doljnıkov qazir AQSh-tyń Chıkago ýnıversıtetinde ulttyq zerthananyń meńgerýshisi, hımııa ǵylymdarynyń doktory. Qaryndasy Alena hımııa fılosofııasynyń doktory, Gollandııada qyzmet atqarady. Ekeýi de oqýdy Reseıde bitirgen. Osyndaı talantty jastardy tartý úshin nebir áleýmettik jeńildikter usynyp, alyp ketýge tyrysady. Tegin bilimniń qaıtarymy bolatynyn olar jaqsy túsinedi, – dedi Gúljan Shámilqyzy.
Qazirdiń ózinde munda reseılik JOO-lar tarapynan ǵalamtor arqyly kásibı baǵdarǵa arnalǵan jarnamalyq-aqparattar tolassyz túsip jatqan kórinedi. Jýyq arada ókilder kelip, júzbe-júz kezdesýler ótkizetinderin habarlapty. Qazaqstan jaǵy... ázirge únsiz.
Talantty jastardyń shetelge jappaı ketýi qalalyq «BEST» gımnazııasynda da qalypty úrdiske aınalǵan. Gımnazııa dırektory Nadejda Zaıchenkonyń aıtýynsha, shetelde bilimi men biliktiligin jetildirip kelgenniń esh aıyby joq. Másele týǵan jerge oralýdan qashqaqtaıtyny. О́ıtkeni, jumyspen qamtý, turǵyn úı jaıy sheshimin tappaı ma dep júreksinedi. Qanshama dıplomdy jastar bos sendelip júr. Qazaqstanda joly bolmaǵandardyń birsypyrasy syrtta tegin bilip alyp júrgenderi sondyqtan. Mysaly, Ombynyń kez kelgen joǵary oqý orny teriskeılikterge tegin bilimmen qatar jumys ta usynady eken. Aqyly oqýdyń ózi qoljetimdi. Omby, Tom, Qorǵan, Túmen JOO-nyń baılanysy myqty. Jastardy tartýdyń nebir amaldaryn qoldanady. Balanyń qarym-qabiletin tanysa, emtıhan alýdyń ornyna áńgimelesýmen ǵana shekteletin jaǵdaılar da kezdesedi. Oqýshylarymyz SQMÝ-ge ekskýrsııa jasap, ovservatorııany tamashalaıtyn. Qazir osy baılanystar úzilip qaldy. Byltyr mektep bitirgen 52 túlektiń 31-i Reseıde baǵyn synap, 22-i tegin oqýǵa qabyldandy. Qazaqstan boıynsha 12 úmitkerden 2-ýi ǵana grant ıelendi. Ashy shyndyq bolsa da moıyndaýǵa týra keledi, degen Nadejda Vasılevna taǵy bir problemanyń ushyǵyn shyǵardy. Ol jergilikti jerlerde suranysqa ıe mamandardyń daıyndalmaıtynyn, onyń ishinde orys tili men ádebıeti pánderiniń muǵalimi tapshy ekenin qynjyla jetkizdi. Qazaqstanda keı mamandyqtarǵa basymdyq berilip, grant molynan bólinetin kózqarasty ózgertý kerek, deıdi.
Osy jerde memleketten jumsalǵan orasan qarjy osylaı suraýsyz kete bere me degen oı týady. Máselen, bıyl «LORD» lıseıine 91 mıllıon, «BEST» gımnazııasyna 231 mıllıon teńge bólingen. Al bir oqýshyǵa jylyna shamamen 250-300 myń teńge qarastyrylatynyn eseptesek, beıne-bir bógde el úshin kadrlar ázirlep jatqandaı áserde qalady ekensiń. О́ıtkeni, elge qaıtarý jaıy da múldem kóńil kónshitpeıdi. Oǵan taldaý jasap jatqan birde-bir mekeme kórinbeıdi.
Iá, dál sol deńgeıde bilim beretin JOO-lar elimizde kóptep sanalsa, óńirde M.Qozybaev atyndaǵy SQMÝ ǵana. Onyń atyna syn aıtýshylar da az emes. Buryn munda 12-14 myńǵa deıin stýdent dáris alsa, búgingi kúni úsh esege deıin azaıǵan. Oqý aqysyn kez kelgenniń qaltasy kótere bermeıtini óz aldyna bólek áńgime.
Osyndaıda «Arqada qys jaıly bolsa, arqar aýyp nesi bar» degen sóz de eriksiz eske oralady eken.
Bizge bıyl mektep bitirgeli otyrǵan bir oqýshymen telefon arqyly tildesýdiń sáti tústi. Aty-jónin atamaýdy qalaǵan ózimizdiń jasóspirim Qazaqstanda emes, Reseıde bilim alýǵa nıettiligin ashyq aıtty. Oǵan qazaqstandyq UBT sertıfıkatyn talap etpeıtinin, tildik kederginiń joqtyǵyn, oqý aqysynyń tómendigin kóldeneń tartty. Osyǵan qaraǵanda jas talapkerler úshin shetelde bilim alý tıimdi bolyp turǵan sekildi.
SQMÝ-dyń akademııalyq máseleler jónindegi prorektory Erbol Isaqaev gımnazııa dırektorynyń keıbir syndaryn joqqa shyǵarǵanymen básekege qabilettilik qarymymyzdyń tómendigin, oǵan birqatar faktorlar áser etip otyrǵanyn moıyndady. Bilim basqarmasymen birlesip jasalǵan kásiptik baǵdar berýge arnalǵan keshendi jospar aıasynda júrgizilgen sharalar barysynda M.Jumabaev aýdanyndaǵy mektep túlekteriniń 70-80 paıyzy oqý izdep Reseı asyp ketetinin, bul másele shekara aımaǵynda túıindi másele bolyp tabylatyn alǵa tartty. Kelispeske shara joq..
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
