Dosjan haziret, Maılyqoja aqyn sekildi asyldar nege elenbeıdi?

Búginde tulǵalarymyzdyń mereıtoılaryn tek týǵan jerinde ótkizý ádetke aınalyp barady: Abylaıdyń toıy – Kókshetaýda, Tóle bıdiń toıy – Ońtústik óńirde, Qazdaýysty Qazybek bıdiń toıy – Qaraǵandyda, Abaıdyń toıy – Semeıde, Súıinbaı men Jam­byldyń toıy Jetisýda ótti. Sóı­tip asyldarymyz ózderiniń tý­ǵan jerlerine, eline qaraı jik­tele bastady. Osylaı jalǵasa berse, bul túbinde qazaqty bólýge aparyp soǵa ma dep qorqamyn. Eldiń tizginin ustap otyrǵan azamattar muny eskergenderi jón. Biz endigi jerde: «Qazaq Úsh júzge bólinbeıdi, Úsh júzden quralady» dep ómir súrýimiz kerek. 

О́tken jyly Elbasynyń «Bola­shaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» deıtin maqalasy jarııa­lan­­dy. Tarı­hı maqala. Avtor kópten beri kó­keı­imizde júrgen, únemi aıtyp ta kele jatqan ulttyq bolmys, rýh jańǵyrýy, eldiń keleshegi týraly kúrdeli, taǵdyrly máselelerdi tereń tolǵady. Osyǵan oraı elimiz­de rýhanı ortalyqtar ashylyp, tý­ǵan jer, Otanymyzdyń kıeli, qa­sıetti jerlerin, tarıhy­myzdy, máde­nı­etimiz ben dástúri­miz­di qaı­ta jańǵyrtatyn pármendi jumys bas­taldy.

Dese de, áli de oılandyratyn, tolǵandyratyn máseleler az emes: aqylǵa syımaıtyn shoýlar, jón-josyqsyz toılar kóbeıip barady. Án óneriniń, onyń ishinde qazaq estradasynyń da qaıda ketip bara jatqany belgisiz. Búgingi kompozıtor degenderimizdiń kóbi ózge elderdiń ánin urlaýǵa kóshti. Sonyń saldarynan qazaq áni ózi­niń tabıǵatynan, bolmysynan, yrǵaǵynan aıyrylyp barady. Ata-babasyna arnap meshit salý etek aldy. Onyń esesine eline sózi em bolǵan, halqynyń sanasyna nur quıǵan, júregine nár bergen, qazaqqa qaltqysyz qyzmet etken ulylarymyzdyń kóbi áli elenbeı, ataýsyz qalyp, basqan izderi bilinbeı barady. О́kinishi, búgingi urpaq olardy umyta bastady. Solardyń ishinde Dosjan haziret pen Maılyqoja aqyn da bar. 

Dosjan Qashaquly Aqtóbe oblysy, Oıyl óńiri, Qaraqamys (Kókjar) degen jerde 1815 jyly dúnıege keledi, tegi – Jetirý taıpasynyń noqtaǵasy Tabynnan, Kishi júzdiń piri bolǵan, Mekkege úsh ret barǵan.

Ákesi Qashaq molda sabyrly, aqyldy, bilimdi, qadirli kisi bolǵan eken. Dosjan on bes jasqa deıin ákesiniń qolynda oqyp, saýatyn ashyp, keıin Qarǵalyda medrese bitirip, Oıyldaǵy aýlyna kelip bala oqytady.

Qazaqtyń ataqty shaıyry Ábýbákir Kerderiniń «Tabyn Dos­jan haziretti joqtap aıtqany» deı­tin uzaq jyrynda Qashaq mol­danyń da, Dosjan hazirettiń de bol­mysy, qasıetteri keń jyrlana­dy.

– Dúnıede bir nársege 
muqtaj bolmaı,
Dáreje, baqyt, 
ǵylym bitti tegis,
nemese 
Doseke piri boldy Kishi júzdiń,
Raýshan nury boldy túsimizdiń, – deıdi aqyn.

Dosjan haziret Mekkege qajy­lyq­qa alǵash ret 1858 jyly bar­ǵan. Munyń deregin Ábýbákir Kerderiniń joqtaý jyrynan da, Máshhúr-Júsiptiń «Qazaq shejiresi» deıtin kitabynan da oqımyz. Árham Kákitaıulynyń jazýyna qaraǵanda so joly Dos­jan haziret, Qunanbaı qajy, Myrqy, Ańdamas deıtin kisiler jınalyp:

– Biz osynda qudaı joly dep keldik. Qarajatymyz bar. Qara­jaty joq kisiler kelse qaıda jata­dy, qazaqqa arnap tákııa (qonaqúı) salaıyq, – dep pátýalasyp, úsh júz kisilik tákııa salǵan eken. Sóı­tip onyń mańdaıshasyna «Qazaq Qunan­baı tákııasy» dep jaz­dyrǵan eken.

Úshinshi ret qajylyqqa barǵan­da Qunanbaı qajy:

– ­Dosjannyń eńbegi de kóbirek sińdi, qarjysy da kóbi­rek jum­sal­dy. Sondyqtan tákııa­ny sol kisi­niń atymen ataý kerek, – dep, mań­daıshasyna «Dosjan tákııasy» dep jazdyrady. Osydan qazaq arasynda: «Shirkin, bar qazaqqa Qunanbaı men Dosjannyń dostyǵyn berer me edi» deıtin sóz qalǵan eken.

1872 jyly (álde 1870 j.) Dosjan haziret Mekkege qajy­lyq­­qa ekinshi ret barady, Medıne­ge zııarat etip qaıtady. Bul jo­ly Jáńgirhannyń uly general Ǵubaıdýlla Shyńǵyshanmen, Qunan­­­baı О́skenbaıulymen birge bola­­dy. Bul jaıynda biraz derek Shá­kárim qajynyń «Túrik, qazaq-qyr­­ǵyz hám handar shejiresi» deı­tin kitabynda kezdesedi. 

Osy jolǵy sapardan oralǵan soń Dosjan haziret Shubarqudyqqa, Oıyldyń bir salasy Shılisýdyń boıyna kóship kelip, óz qarajatyna záýlim, keremet, aıshyqty, muna­ra­ly, alystan kóz tartatyn bes myń kisilik meshit, minájat úıin, 150 oryndyq medrese saldyrady. Meshittiń qabyrǵalary qurannan, hadısten alynǵan ádemi qııa jazýlarmen naqyshtalady. Kirpishterin bıeniń, túıeniń sútine ılepti. Jurtshylyq bul meshitti «Aqshı meshiti» dep ataıdy.

Ǵajaıyp naqyshtary 
árbir túrmen, 
Jazýly aıat, hadıs, 
qyzyl syr men.
Kórgende tániń balqyp,
súıek erip,
Tolǵandaı musylmannyń kóńili búrmen, – dep jyrlaıdy Ábýbákir Kerderi.

Dosjan haziret, osylaı, qalyń eldiń batasyn alyp, jurtty ımandaı uıytady.

Dosjan haziret dáýletti adam bolǵan. Ony Ábýbákirdiń:

– Saltanat, baqyt, dáýlet birdeı qonyp, 
Kelisip bireýine biri ulasty – deıtin sózinen de ańǵaramyz.

Aqshı meshiti sol zamanda Uly Dalanyń dinı-aǵartýshylyq, rýhanııat ortalyqtarynyń biri bolypty. Osy meshitten ár kezeńde qazaq dalasyna nur quıyp, sáýle shashqan, nebir ahýndar, qajylar, maqsymdar, halfeler, haziretter shyǵady.

1874 jyly Dosjan haziret qajy saparyna úshinshi ret shyǵa­dy. Bul joly Máshhúr-Júsip­pen birge barǵan.
Qajylyqtan oralyp, óziniń Shılisýdaǵy qonysyna kelgen sátin Ábýbákir Kerderi bylaı sý­ret­teıdi:

– Qazany sahýattyń beti qaınap,
Mıýa tur eken dárhat kúndeı jaınap.
О́ziniń keń jaıyna kelip jetti,
Qaz ushyp, mamyr qonǵan, bulbul saırap.

Jyrda ári qaraı hazirettiń baqtaǵy alpys eki túrli qulpyrǵan mıýasy, jaıqalǵan ormany sýret­te­ledi. Hıýadan alma, júzim aldyryp ekken; kúrish salyp, sháı plantasııasyn ustaǵan. Iisi ańqyǵan shyryn qaýyn, arsha, qyzyl aǵash, terek, qaraǵaı, jıde aǵashtary tógilip, máýelep tur eken. Baqtyń aýmaǵy on shaqyrym bolǵan. Qalyń toǵaıdyń arasyna jurt demalatyn qaraǵaıdan úı de saldyrǵan.

Ábýbákir Kerderi haziretti asyl sózdi, keń kókirek, orta boıly, tereń oıly, jumsaq minezdi, sabyrly, berekeli, dáýletti, qudaı jo­lynda kóp eńbek etken, dush­panǵa pále oılamaǵan, bu­qa­raǵa sózi em bolǵan; sabyrda – hazireti Aıýbqa, maqamda – Dáýitke uqsas, pıǵylda – Rasýlymdaı jaıly, dáýlette – haq Súleımendeı saltanatty bolǵan dep sýretteıdi.

Dosjan haziret 1890 jyly dúnıe­den ótedi. Alty alash burshaq­taǵan kózin súrtip, duǵa qylady. Aıaq jeter jerden topyraq salýǵa yntyzar bop kelgen jamaǵatta esep bolmapty. Jer qaıysypty. Janazaǵa bes myń adam uıypty. Sońynda qalǵan malyn halyqqa úlestirip beripti. Sonda jan basyna bir qoıdan tıipti.

Hazirettiń urpaqtarynyń deni ata jolyn qýady, qajy, haziret atanady; meshit, medrese ustaıdy, ımam bolady. Amal ne, keńes dáýirinde olardyń basyna náýbet kelip – atylady, sottalady, aıdalady.

Bertinde Shveısarııa bank­teriniń biri baıaǵy Mekke, Medıne­degi hazirettiń tákııasynan tús­ken­ qarjysyn bermek bop mura­gerlerin izdestirgende, jaryq­tyq­tyń nemere-shóbereleri aqshadan at-tonyn alyp qashypty.

Qazaqtan shyqqan zamanynyń asa iri qaıratkeri Dosjan Qasha­q­uly­nyń artynda ónegeli isi, pátýaly sózi, jarqyn izi, bıik parasat, kisilikti joly qaldy. Ol kisiniń mek­tebinen talaı qazaq jastary oqyp, tálim, bilim aldy. Solardyń ishinen ataǵy elge keń jaıylǵan Halel Dosmuhamedovti, Saǵıtjan Qarataevty, Sátqalı Qutqojındi, Saǵyndyq jáne Aqqaǵaz Dos­janov­tardy, Qudaıbergen Juba­nov­ty, Ǵumar Esenqulovty, Jıen­ǵa­lı Tilepbergenovti atasaq ta jetkilikti.

Hazirettiń óz kindiginen taraǵan urpaǵy búginde eki júz tútinnen asatyn kórinedi.

Aqtóbe óńirindegi Shubar­qudyqtan úsh shaqyrym jerdegi Shıbulaq meshitiniń janyndaǵy Dosjan hazirettiń beıitine el búgin de aǵylýda. Quran oqıdy, sadaqa beredi. Zıratynyń basyna túnep, tileıdi, arýaǵyna syıynady. Qalyń el jıylyp, haziretke 2000 jyly (qaıtys bol­ǵanyna 110 jyl tolǵanda), 2015 jy­ly (týǵanyna 200 jyl tolǵanda) as berip, Aqshıdegi meshittiń ornyn aı­qyndap, sol meshitti qalpyna kel­tirý, basyna kesene turǵyzý jónin­de pátýalasqan eken. Osy sharalar júzege assa, ári Aqtóbedegi ortalyq meshitke jáne oblystaǵy keıbir rýhanııat nysandaryna ǵulamanyń esimi berilse quba-qup bolar edi. Sonda ultyna minsiz qyzmet etken babamyzdyń rýhy aldyndaǵy paryz da óteler edi.

«Arýaq rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degen sóz bar qazaqta. Osy bir ıgilikti iske elimizdiń ult­jandy azamaty, júrgen jerin kó­gertip júretin qadirli inim, oblys ákimi Berdibek Saparbaev ózi muryndyq bolsa durys bolar edi. 

Endi birer sóz Ońtústik Qazaqstan oblysy, Otyrar aýdanyna qarasty Qojatoǵaı degen jerde týyp-ósken Maılyqoja Sultan­qojauly jaıynda. Maıly­qojany qazaqqa túsindirip jatý artyq bolar edi. 

Maılyqoja – qazaq jyrynyń órisin keńeıtken, mártebesin ósir­gen, termeniń, mysal óleń­derdiń baǵyn jandyrǵan, ósıetimen, na­qyl sózderimen qalyń eldi tárbıe­le­gen uly aqyn.

Qazdaı qalqyp erinbeı, 
О́leń terdim jasymnan.
Maıkót aqyn, Qulmambet,
Oryn berdi qasynan.
Maılyqoja, Qulynshaq,
Pirim edi bas urǵan.
Aıtqandary nusqa edi,
Jaralǵan sózi asyldan, – deıdi kemeńger Jambyl.

Maılyqojanyń kim ekenin budan asyryp aıtý múmkin emes shyǵar. 

О́kinishi, Maılyqojanyń atyn­d­a Shymkent qalasyndaǵy kish­­kene kósheden basqa eshteńe joq kórinedi. Uly aqynnyń esi­min máńgi este qaldyratyn tıis­ti sheshimderdi oblys ákimi, qa­dir­li inim Janseıit Túımebaev qabyl­daıdy, sóıtip qalyń eldi rıza qy­lady dep senemin.

Myrzataı JOLDASBEKOV