Búginde álemde damýdyń ekstensıvti resýrstary negizinen sarqylǵan. Sondyqtan damý tek qana qarqyndy faktorlar, ıaǵnı ǵylym jetistikterin meılinshe paıdalaný arqyly ǵana bolatyny ómir shyndyǵyna aınalyp otyr.
Memleket Basshysy óz Joldaýynda agroónerkásiptik keshenge toqtala otyryp, ony ınnovasııalyq tehnologııalarmen damytý qajettigin atap ótti. Sebebi de túsinikti. Bizdiń elimizdiń egistik jerlerdiń 93% aýa raıyna táýeldi aımaqtarda ornalasqan, ıaǵnı eginshiliktiń ónimdiligi tolyqtaı jaýyn-shashynnyń kólemine tikeleı baılanysty. Sondyqtan da ǵylymı tásilderge júginbesek, zamanaýı agrotehnologııalardy qoldanbasaq, álemdik damýdyń kóshine ilese almaı qalýymyz aıdan anyq. Qazirgi tańda bizdiń ekonomıkamyzdyń agrarlyq sektory damyǵan elderden áldeqaıda artta qalǵany jasyryn emes. Máselen, tabıǵı-klımattyq jaǵdaıy Soltústik Qazaqstan óńirinen de qatal bolyp tabylatyn Avstralııada astyq daqyldarynyń ónimdiligi bizge qaraǵanda 2 ese joǵary. Al tabıǵı-klımattyq jaǵdaıy bizben uqsas keletin Kanadada ósimdik sharýashylyǵynyń ónimdiligi 14 ese artyq. Jer kólemi Qazaqstannan 66 ese kishi Gollandııada aýylsharýashylyq ónimderiniń ár jyl saıynǵy eksporty 100 mlrd. AQSh dollaryn quraıdy, nemese bizden 50 ese kóp!
Olardyń osyndaı tabysqa jetýiniń negizgi qupııasy – ol bilim taratý men kadrlar daıarlaýdyń tıimdi júıesin qurý arqyly óndiriske ǵylym men tehnıkanyń sońǵy jetistikterin der kezinde engize bilgendiginde. Biz de osyndaı jolmen júrýimiz kerek. Aýyl sharýashylyǵyn qarqyndy damytý jolynda artta qalǵanymyzdy eskere otyryp, aldaǵy ýaqytta Memleket Basshysynyń aıtyp júrgenindeı, eń qysqa jolmen, ıaǵnı úzdik ǵylymı bilim men nátıjeli agrotehnologııalardy transfertteý jumystarymen jedel túrde aınalysýymyz qajet.
О́kinishke qaraı osy bir mańyzdy iste búginge deıin naqty nátıjeler joq.
Munyń sebebine keler bolsaq – ol atalǵan máseleni sheshýdiń barlyq aspektilerin qamtıtyn naqty júıeniń joqtyǵy jáne de ony qurýdaǵy salǵyrttyǵymyz. Shynaıy kelgende tehnologııalardy transfertteýdiń ózi – ol osyǵan qatysty kóptegen aldyn-ala atqarylatyn keshendi is-sharalardyń qorytyndy nátıje bolyp tabylady. О́kinishke oraı bizde osy bir mańyzdy másele nazardan tys qalyp, transfertteýge birjaqty qaraý keńinen jol alǵan.
Osydan bes jyl buryn biz damyǵan elderdiń tájirıbesin muqııat saraptaı otyryp, ózimizdiń S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetinde talqylap, áýeli naqty júıesin jasap almaıynsha tehnologııalar transferti máselesin júzege asyrýdyń múmkin emes ekendigin eskere otyryp, sondaı júıeni qurýǵa kiristik. Osy baǵyttaǵy alǵashqy qadamymyz ǵylymı bilimdi transfertteý boldy. Sebebi onsyz jańa kezeńniń ǵylymı kadrlaryn qalyptastyrý jáne jańa quzyretterge ıe mamandardy daıarlaý múmkin emes ekeni aıtpasa da belgili. Al olarsyz tehnologııalardy transfertteý máselesin júzege asyrý múmkin emes. Qazirgi tańda bizde ondaı ǵylymı kadrlar men mamandar tapshy. Osy máselelerdi sheshý baǵytynda biz aldymen ózimizdiń strategııalyq is-qımyldarymyzdy zaman talabyna saı ózgertýge kiristik. Aýylsharýashylyq baǵytynda bilim berý jáne ǵylym salasynda álemdik kóshbasshy joǵary oqý oryndarynyń biri bolyp tabylatyn, dúnıe júziniń birqatar elderinde (atap aıtqanda Chılı, Malaızııa, QHR jáne t.b.) bilim jáne ǵylym júıesin reformalaýda baı tájirıbesi bar Devıstegi Kalıfornııa ýnıversıtetimen (AQSh) áriptestik qarym-qatynas ornattyq. Osy ýnıversıtettiń ǵalymdarynyń usynysymen jáne tikeleı qatysýymen ýnıversıtetimizdi batystyq úlgidegi zertteý ýnıversıtetine kóshirý baǵdarlamasyn jasadyq. Ideıamyzdyń túpqazyǵy retinde 2010 jyly jasalyp, Memleket Basshysyna tanystyrylǵan Shortandyda ornalasqan Baraev atyndaǵy egin sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń negizinde zertteý ýnıversıtetin qurý jobasyn basshylyqqa aldyq. Osy rette; «Nege zertteý ýnıversıteti?» degen oryndy saýal týyndaýy múmkin. Jaýaby óte qarapaıym. Birinshiden, bul – álem boıynsha synaqtan ótken, damyǵan elderde óte joǵary nátıjelerge qol jetkizgen, damýdyń eń qysqa joly. Ekinshiden, zertteý ýnıversıteti modelinde oqý úderisi, ǵylymı zertteýler, bilim berý men ony taratý máseleleri bir júıege biriktirilgen jáne onda ǵalym barlyq jumystardyń negizgi tulǵasy bolyp tabylady. О́kinishke oraı, osy ýaqytqa deıin bizdegi osy úderisterdiń basynyń birikpegendigi agrarlyq ǵylym salasyna jas mamandardyń kóptep kelýine, ǵylymı mektep dástúri jalǵastyǵyna, bilim taratý men engizý júıesiniń damýyna kedergi bolyp kelgeni jasyryn emes. Osy máselelerdi sheshý maqsatynda qurylǵan ǵylym salasyndaǵy basqarýshy qurylymdardyń talpynystary tıisti nátıje bermedi. О́ıtkeni olar vedomstvoaralyq kedergilerdi jeńe almaı negizinen ákimshilik qurylymǵa tán isterdi atqarýmen ǵana shekteldi. Sondyqtan biz de damyǵan elderdegideı ǵylymdy damytyp, bilimdi mamandardy daıarlaǵymyz kelse, onda olardyń osy isterdi uıymdastyrý júıesiniń úlgisin qabyldaýymyz qajet.
Qazirgi tańdaǵy bizdiń barlyq is-qımylymyz joǵaryda kórsetilgen baǵdarlamany júzege asyrýǵa tolyǵymen baǵyttalǵan. Bilimdi transfertteý aıasynda, eń aldymen, ǵalymdarymyz ben oqytýshylarymyzdyń álemniń aldyńǵy qatarly ǵylymı ortalyqtarynda bilim alyp, biliktilikterin kóterýin qamtamasyz ettik. Osylaısha, bizdiń kóptegen ǵalymdarymyz bilim berý úderisi men ǵylymı zertteýlerdi jańasha qalyptastyryp, uıymdastyrýǵa múmkindik beretin jańa bilimge qol jetkizdi.
Bizdiń qoldanystaǵy oqý baǵdarlamalarymyzdyń ýaqyt talabyna sáıkes bilimdi jáne óndiriske qajetti jańa quzyretterge ıe bilikti mamandar daıarlaýǵa múmkindik bere almaıtynyn eskere otyryp, olardy jańartýǵa kiristik. Devıstegi (AQSh) Kalıfornııa ýnıversıteti professorlarynyń jáne sol ýnıversıtette bilimin jetildirip kelgen kadrlarymyzdyń kúshimen jańadan 6 oqý baǵdarlamasyn jasap, qoldanysqa engizdik. Jaqyn ýaqytta taǵy da 62 osy tektes oqý baǵdarlamalaryn jasap, bilim berý úderisine engizý josparlanyp otyr. Oqý úderisin jańǵyrtý aıasynda oqytýdyń tájirıbelik baǵytyn kúsheıtý júzege asyryldy. Atap aıtqanda, stýdentterdiń tájirıbeden ótý ýaqyty 3 aıdan 7 aıǵa deıin uzartyldy. Aýyl sharýashylyǵy mamandyqtary boıynsha bilim alý ýaqyty merzimdik aýylsharýashylyq jumystary ýaqytymen sáıkestendirildi. Ýnıversıtet aýmaǵynda et, sút, dándi men maıly daqyldardy qaıta óńdeýge arnalǵan zamanaýı qurylǵylarmen jabdyqtalǵan 4 tehnologııalyq platforma, sonymen qatar, robototehnıka, Geoaqparattyq júıe (GIS) tehnologııa boıynsha zerthana men jylyjaı uıymdastyrdyq. Bulardyń barlyǵy da sheteldik áriptesterimizdiń usynysymen jasalǵan jáne olardyń oqý bazalarynyń tikeleı kóshirmesi bolyp tabylady. Olar stýdenttermen tájirıbelik sabaqtar ótkizý úshin ǵana emes, sonymen qatar, ǵalymdarymyzdyń óz ǵylymı-zertteý jumystaryn júzege asyrý úshin de qyzmet etedi.
Sondaı-aq, biz oqý úderisin úshtildilikke kóshirý jumysyn ári qaraı jalǵastyrdyq. Qazirgi tańda stýdentterdiń 58% kóptildi toptarda bilim alyp jatsa, ýnıversıtet oqytýshylarynyń 14% sabaqtaryn aǵylshyn tilinde ótkizedi.
Oqý úderisin reformalaý boıynsha josparlanǵan is-sharalar tolyqtaı júzege asyrylǵan kezde, bizdiń túlekterimiz zamanaýı tehnologııalar boıynsha tereń bilimdi, tájirıbelik menedjment pen kásibı aǵylshyn tilin ıgerip shyǵatyn bolady. Tek qana osyndaı jańashyl kadrlar, qazirgi eski bilimmen qarýlanǵan mamandardyń ornyn basyp, búgingi tańdaǵy aldymyzda turǵan tehnologııalar transfertteý máselelerin tolyǵymen sheshetin kúsh bolmaq.
Bizdiń kóńil aýdaryp otyrǵan ekinshi baǵytymyz – ýnıversıtettik ǵylym júıesin jańǵyrtý. Eń aldymen, biz jas ǵalymdarymyzǵa álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynda biliktiligin arttyrýǵa múmkindik berip, ǵylymı zertteýlerdiń zamanaýı ádisterin meńgertýge basa nazar aýdaryp otyrmyz. Osy jyldar aralyǵynda «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha 42 adamdy, gendik jáne molekýlalyq deńgeıde ǵylymı zertteý júrgize alatyn jańa kózqarastaǵy ondaǵan jas ǵalymdardy oqyttyq. Qazirgi ýaqytta atalǵan ǵalymdardyń birqatary Avstralııadaǵy áriptesterimen birlesip, gendik ınjenerııa ádisterin qoldaný arqyly bıdaı, arpa jáne nuttyń jergilikti sorttarynyń sapasyn qýańshylyq pen kúızeliske tózimdiligin arttyrý baǵytynda ǵylymı jobalardy júzege asyrýda.
Al jas bıotehnologtarymyz janýarlardyń asa qaýipti juqpaly aýrýlaryn dıagnostıkalaý úshin, bıologııalyq test-júıesin jasaýdyń zamanaýı ádistemesin tolyq meńgerdi. Munyń ózi osy salada ımport almastyrý máselesin sheshýge múmkindik bere otyryp, qyrýar qarajattyń elden syrtqa ketpeýine jaǵdaı týǵyzady jáne de osy ádistemelerdi biz otandyq óndirýshilerge usynýǵa daıynbyz.
Sondaı-aq, álemniń jetekshi ýnıversıtetteri men ǵylymı ortalyqtarynyń tájirıbesi boıynsha, ǵalymdar arasynda básekelestik júıesin, mansaptyq ósý úlgisin ázirledik jáne qoldanýdamyz, ǵalymdarǵa eńbekaqy tóleýdiń jańa salystyrmaly júıesin engizdik. Kúni búginge deıin ǵalymdar arasyndaǵy básekelestiktiń joqtyǵy bizdiń agrarlyq salanyń ǵylymyn damytýda tejeýshi faktorlardyń biri bolyp otyrǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy.
Úshinshi baǵyt – tehnologııa transferti júıesin qurý. Bul baǵytta biz, eń aldymen, transfertteýdiń durys júıesin qurýdy basty nazarda ustadyq jáne ony keıin transfertteý máselesin praktıkalyq jaǵynan sheshýde baza retinde paıdalanýǵa baǵyttaýdy maqsat ettik. Osyndaı ustanym negizinde tehnologııalyq jańalyqtardy ıgergen sheteldik seriktestermen birlese otyryp, úzdik tehnologııalardy beıimdeý men transfertteýdiń 5 halyqaralyq ortalyǵyn qurdyq. Atalǵan jańa bastamalardy bıýdjet qarajatyn jumsamaı, shamamen 1,2 mlrd. teńge kóleminde bolatyn sheteldik ınvestısııany tartý arqyly júzege asyrdyq. Búginde dál osy ortalyqtar bazasynda óndiriske engizý úshin, daıyn sheshimderdi bere alatyn jańa tehnologııalardy beıimdeý boıynsha ǵylymı jumystar júrgizilýde. Atalǵan bazalarda bizdiń stýdentter de bilim alýda. Sonymen qatar, Belorýss tehnologııasyn beıimdeý men transfertteý ortalyǵyn qurýdy ınvestısııalaǵan bizdiń seriktesimiz ýnıversıtettiń 50-ge jýyq stýdentiniń belorýss ýnıversıtetteri men mashına jasaý zaýyttarynda bilim alýy úshin jyl saıyn jumsalatyn shyǵyndardy óz taraptaryna aldy.
Qazirdiń ózinde bul ortalyqtar naqty nátıjeler bere bastady. Atap aıtqanda, Ońtústik Koreıamen birlesip qurylǵan Geoaqparattyq júıe tehnologııa ortalyǵy ótken jyly Qazaqstannyń negizgi astyq egetin aımaqtarynda egin jınaýdyń ǵaryshtyq monıtorıngi boıynsha memlekettik tapsyrysty birlesip oryndaýshy retinde qatysty. Búginde ony Qazaqstannyń barlyq aımaǵynda tabıǵı resýrstardyń ǵaryshtyq monıtorıngi boıynsha zertteýlerdi birlesip oryndaýshysy retinde engizýge sheshim qabyldandy.
Sonymen qatar, osy ortalyqtyń múmkindikteri men óz qarajaty esebinen Aqmola oblysy Selınograd aýdanynyń aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerin sandyq formatqa kóshirý jumystary júrgizildi. Ony ǵaryshtyq sýrettermen salystyra otyryp jer paıdalaný prosessterine tolyǵymen baqylaý júrgizý úshin qoldanýǵa bolady. Máselen, bul tehnologııa aýdandaǵy árbir jer paıdalanýshylardyń jer ýchaskelerin maqsatty paıdalanýyn, aýyspaly egisterdi saqtaýyn, egistiktiń aýrýlar men zııankesterge ushyraýyn, egin egý jáne astyq jınaý naýqandarynyń barysyn baqylap otyrýǵa múmkindik beredi.
Bizdiń qytaılyq seriktesterimizdiń qarajaty esebinen qurylǵan zamanaýı qytaı tehnologııasyn beıimdeý men transfertteýdiń halyqaralyq ortalyǵynda da birshama jumystar júrgizilýde. Tuzǵa jáne qýańshylyqqa tózimdi qytaı seleksııasynyń aǵashtarynyń 40 túri men kartop, basqa da daqyldardyń ártúrli tuqymdaryn ózimizdiń jaǵdaıymyzǵa beıimdeý boıynsha birlesken jobalardy júzege asyrýǵa kiristik. Máselen, qytaı aǵashtarynyń «Astananyń jasyl aımaǵynyń » odan ary kórkeıýine óz úlesin qosady degen senimdemiz, al kartoptary bolsa óziniń joǵary ónimdiligimen respýblıkamyzdyń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýde erekshe oryn almaq. Sebebi, usynylǵan tehnologııany saqtaǵan jaǵdaıda, synalyp jatqan kartop sortynyń ónimdiligi Qazaqstannyń ońtústik oblystarynyń úzdik sharýashylyqtarynyń kórsetkishine qaraǵanda 5 ese kóp. Birinshi jyly alynǵan nátıjeler osy jobalardyń bolashaǵynyń zor ekendigin kórsetti. Endi biz Qazaqstannyń soltústiginde osy kartoptyń elıtalyq tuqymyn ónerkásiptik negizde aýqymdy kólemde óndirýge baǵyt alyp otyrmyz. Sonymen qatar bıylǵy jyly sýarylmaıtyn eginshilik jaǵdaıynda joǵary ónim berýge qabiletti shet elderdiń soıa surypyn bizdiń jaǵdaıǵa beıimdeý jobasyn qolǵa almaqpyz.
Búgin biz dál eginshilik tehnologııasynyń zor múmkindigin kórýdemiz. Ony engizgen jaǵdaıda sharýashylyqtar materıaldyq-tehnıkalyq, eńbek jáne qarjy qorlaryn molynan únemdep qana qoımaı, óndirilgen ónimniń joǵary ónimdiligi men ekologııalyq tazalyǵyna qol jetkizedi. Bizde germanııalyq seriktester qarajaty esebinen qurylǵan dál eginshilik ortalyǵynyń bazasynda ǵalymdarymyzben atalǵan tehnologııanyń elementteri tolyǵymen pysyqtaldy jáne búgingi kúni olardy búkil respýblıka aýqymynda taratýǵa daıynbyz.
Aýyl sharýashylyǵyn qarqyndy damytýdyń taǵy bir mańyzdy, ári jetekshi aspektisi bilimdi taratý bolyp tabylady. Damyǵan elder tájirıbesi boıynsha, onyń aıqyn júıesin ázirleýimiz qajet. О́tken jyly bizdiń ýnıversıtette sheteldik seriktesterdiń qoldaýy jáne kómegi arqyly bilimdi taratý keńsesin qurdyq.
Fermerlerge qysqa dáristik sabaqtar arqyly bilim berýge baǵyttalǵan basqa bilim taratý ortalyqtarynan bizdiń aıyrmashylyǵymyz: bilim alýshylardy «óz qolyńmen jasa» ustanymy arqyly oqytyp, tájirıbelik daǵdysyn qalyptastyrýǵa, sondaı-aq, keshendi ınnovasııalyq sheshimderdi qabyldaýǵa úıretemiz. Osy qysqa ýaqyt aralyǵynda (BUUDB) Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵdarlamasy men «Astana Eko Standart» seriktestigimen jylyjaı sharýashylyǵy mektebin uıymdastyrdyq, onda 200-den astam bastaýysh jáne jumys istep jatqan kásipkerler bilim aldy.
Sondaı-aq, balyq sharýashylyǵy salasyndaǵy mektebimiz iske qosylyp, oqytý barysynda «hand-on» rejıminde 100-ge jýyq balyq sharýashylyǵy sýbektileri qamtyldy. Búginde mundaı oqytý túrine bıznes-qurylymdar tarapynan suranys kúrt ósip otyr jáne ony ári qaraı damytpaqpyz.
Júrip ótken jolymyzdy saralaı otyryp, búginde agrarlyq ýnıversıtetterdi júıeli qaıta qurý qolǵa alynsa, tehnologııalar transferti mindetterin sheshýde mańyzdy kúsh bolady dep senimmen aıta alamyz. Jáne biz muny sóz júzinde emes, is júzinde dáleldeýdemiz. Alaıda, biz qazir osy ıgilik isterdiń tek qana bastapqy kezeńinde ekenimizdi tolyǵymen túsinemiz.
Barlyq negizgi baǵyttarymyz boıynsha ázirlengen túbegeıli jańa kózqarastar men qurylǵan platformalar aldaǵy jumysymyz úshin jaqsy baza bolyp tabylady. Jáne bul jańashyl qadamdar, shyn máninde, eńbek ujymynyń yntasymen qoldaǵy qarjy kólemi aıasynda jasaldy. Al olardy ári qaraı ilgeriletý qosymsha shyǵyndardy talap etetini túsinikti. Bul máseleni aýylsharýashylyq mamandyqtary boıynsha memlekettik grant qunyn ulttyq ýnıversıtetter deńgeıine deıin arttyrý arqyly sheshýge bolady jáne osy jónindegi usynysymyzdy Úkimetke engizdik. Biraq, ókinishke oraı, bul máseleniń sheshimi sozylýda. «2017-2021 jyldarǵa arnalǵan AО́K damytýdyń Memlekettik baǵdarlamasyna» sáıkes 2018-2022 jj. arnalǵan bizdiń ýnıversıtettiń damý baǵdarlamasy ázirlendi. Biz ony qarastyrýǵa usyndyq jáne kóp uzamaı Úkimette bekitiledi degen úmittemiz.
Memleketten qajetti deńgeıde qoldaý bolsa, biz damyǵan elderdegideı AО́K-ge kadrlardy daıyndaý jáne ǵylymı qamtamasyz etý júıesin esh kúmánsyz jasaı alamyz. Bolashaq damýymyzdy sheshetin bul máselelerdiń mańyzdylyǵyn bizdiń qarjygerler túsinse degen tilegimiz bar (!).
Elbasynyń bıylǵy Joldaýyndaǵy AО́K-ni jáne agrarlyq ǵylymdy damytýǵa qatysty jáne odan týyndaıtyn mindetterdiń bilim berý jáne ǵylymı-zertteý úderisin júıeli qaıta qurýǵa baǵyttalǵan sońǵy jyldardaǵy bizdiń atqaryp jumystarymyzben úndes bolǵanyn ýnıversıtetimizdiń ujymy maqtan tutady. Osy úndestik bizge zor senim júkteıdi jáne alǵa qoıǵan josparlarymyzdy oıdaǵydaı iske asyrýǵa yntalandyrady.
