Jas ulǵaıǵanda til úırenýge qulyq bolmaıdy degen bos sóz

Ýılıam Fıerman AQSh-ta týǵan. Indıana jáne Garvard ýnıversıtetterin bitirgen. Sosıolıngvıst, polıglot-ǵalym. Eýro­panyń, Azııa­nyń jáne Latyn Amerıkasynyń birneshe tilderin biledi. Ortalyq Azııa elderine, Qazaqstanǵa jıi kelip, zertteý jumystaryn júrgizip turady. – Siz ózge tilderdi úırenýdi qaı kezde bastadyńyz? Bul ıdeıa qashan keldi? – Men ár kezde de shet tilderine qyzyǵýshylyq bildirip otyrdym. Mek­­tepte fransýz tilin oqydym. 8-sy­nypta oqyp júrgenimde ıspan, nemis, fransýz, latyn, orys tilde­ri­niń ishinen bir tildi tańdaýyma múm­kindik berildi. «Kez kelgen tilge beıimdel. Tek orys tili bolmasyn», – dedi ata-anam. Men kerisinshe orys tilin tań­dadym. Bul – qıyn da kúrdeli til. Sóıtip, 8-sy­nyptan bastap orys tilin úırene bas­tadym. Qyrǵı-qabaq so­ǵystyń kezi. Bizge Keńes Odaǵy tym alysta jat­qan el sekildi bolyp kórinetin. Bul el týraly málimet óte az edi. Sonymen qa­tar grek tilin de úırene bastadym. Me­niń apamnyń qurbysy Gresııada tu­ratyn. Sonyń áseri boldy ma, áı­teýir sol tilge qatty qyzyqtym. 11-synyp­ta bizdiń mektepte qytaı tilin úıre­nýge de múmkindik týdy. Ar­naıy baǵdar­lamamen ıgerýdiń reti keldi. – Mektebińiz kóp til úıretetin arnaıy oqý orny ma edi ózi? Sonshama tildi birinen soń birin ıgerýge únemi jol ashylyp jatqanyn aıtam da... – E, joǵa... Tek bizdiń qaladaǵy jaq­sy mektepterdiń biri edi. Bul qa­lada Vashıngton ýnıversıteti orna­las­qan. Sol oqý ornynda mektepterde qy­taı tilin oqytýǵa arnalǵan baǵ­darlama boldy-aý deımin. Soǵan ar­naıy qa­rajat bólingen. Mektebimiz osy oqý ornynyń qasynda edi. Men qytaıshany 11-synypta úırene bas­ta­­dym. Mektepte oqyp júrge­nimde áı­teýir alys bir elge barǵym keldi. О́mir kóreıinshi dedim. Buryn shetelde bolmap edim. Shetelge shyǵý ol kezde biz úshin de arman edi. Men ha­lyqaralyq oqýshylar almasý baǵ­darlamasyna ilik­tim. Barlyq elderge tilek bildirýshiler tabylyp jat­ty. Brazılııaǵa barǵandy kóńilim qala­dy. 1967 jyl­dyń jazynda men sol elge baryp, eshqaı­sysy aǵylshyn tilinde sóılemeıtin shańyraqta turdym. Is­panshany oqýlyqpen oqyǵanmyn. Al ıspan jáne portýgal tilderi bir-birine jaqyn. Bul eldiń halqy  portýgal tilinde ǵana sóıleıdi. Amerı­kaǵa qaıtyp kelip, on eki jyldyq orta mektepti bitirdim. Mektepte orys jáne qytaı tilderin oqýdy jal­ǵastyrdyq. Muǵalim­derdiń kóp yq­paly boldy til úırenýge. Orys tilinen beretin apaıymyz Reseıde týǵan qyz edi. О́z sabaǵyn sondaı bir yqy­laspen, zor yntamen túsindiretin. Ol bizdi Pýshkındi, Lermontovty súıý­ge baýlydy. Tilge degen qulshy­nysy­myzdy oıata bildi. Mektepten keıin 1968 jyly Indıana ýnıversıtetine tústim. Onda men portýgal, qytaı, orys tilderinen sabaq aldym. Alǵash­qyda qaı jolǵa túsetinimdi bilgen joq­pyn. Bir jyldan keıin men Por­tý­galııaǵa attandym. Sol elde portýgal tiliniń jazǵy kýrstary uıym­dasty­rylǵan-dy. Soǵan qatystym. Portýgal tilimen hobbı retinde aına­lystym. Jaqsy kóremin bul tildi. Úsh jylda ýnıversıtetti bitirdim. 1971 jyly kredıttik saǵattar­dyń bárin de ótep boldym. О́ıtkeni, mekteptegi daıyndyǵym jaqsy edi. 1971 jyly qyrkúıekte Lenıngradqa keldim. Bul elge birinshi ret kelýim. Bir semestr boıy osynda júrdim. Kádimgi Keńes Odaǵynyń dúrildep turǵan dáýiri.  Ata-anam qatty qoryq­ty. О́zim de eptep sekemdenip júrmin. Internet joq, telefon joq. Hattar eki-úsh aptada keledi. – KSRO-ǵa qandaı baǵdarla­mamen kelip edińiz? – Komsomolda «Spýtnık» jastar týrızmi bıýrosy degen saıahatshylyq uıymdastyratyn áıgili mekeme bol­ǵan joq pa?! Sol júıe boıynsha bar­dym. Bizde ondaı uıym bolǵan joq qoı. Osy «Spýtnık» Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetinde orys tilin oqytý kýrsyn uıymdastyrǵan edi. Soǵan bir top amerıkandyq qatys­tyq. Lenıngrad ýnıversıtetinde bilimi kól-kósir oqy­tý­shylar kóp boldy. Solardyń bira­zymen áli kúnge deıin baılanys jasap tura­myn. Lenıngrad sapary­nan keıin bir semestr bos ýaqytymdy paıda­lanyp, Chehosla­vakııaǵa kettim. Onda meniń bir tany­sym bar edi. Ekeýmiz baıaǵyda Portý­galııaǵa barǵanda birge oqyǵanbyz. Munda kelgen soń bir otbasynda turyp, cheh tilin úırene bastadym. Jergilikti jurt shamalap orys tilin biledi. Biraq bul tilge degen yqylasy asa joǵary emes eken. Sóı­tip, cheh tilinde ájeptáýir sóıleı ala­tyn bolyp shyqtym. Amerıkaǵa qaı­typ kelgen soń saıasattaný ǵylymdary maman­dyǵy boıynsha Garvard ýnı­versı­tetiniń magıstratýrasyna tústim.  Indıana ýnıversıtetin bitirip bakalavr bolyp edim ǵoı. Ondaǵy maman­dyǵym slavıan jáne shyǵys tili edi. Onyń ishinde qytaı tiline mashyq­tanǵam. Men keńes jáne qytaı qa­rym-qaty­nastaryn zertteımin dep oıla­dym. Árıne, muny­men de aına­lystym. Biraq tilge degen qyzyǵý­shylyǵym basym boldy. Dıssertasııa taqyry­byn bekitetin ýaqyt keldi. Men ózime jaqyn taqyrypty qala­dym. Keńes jáne qytaı elderindegi til saıasaty máselelerin salystyryp jazǵym keldi. Ol kezdegi Qytaıdyń saıasaty AQSh úshin óte kúrdeli edi. Men Keńes Odaǵyna baratyn úmit­kerler baǵdar­lamasyna qujat tap­syrdym. Bir kúni áńgimelesýge sha­qyrdy. «Ideıań qyzyq eken, biraq sol eldegi respýblı­ka­lardyń biriniń tilin tańdaǵanyń durys qoı. Áıtpese, seniń josparyń tym aýqymdy sııaqty», – dedi uıym­das­tyrýshylar. Men oılana kelip, ózbek tilin tańdadym. – Nege? – Qalaı degenmen de meni Qytaı máselesi qatty qyzyqtyratyn edi. Al ózbek tili uıǵyr tiline óte jaqyn. Bul arqyly Qytaı saıasatyn da, KSRO saıasatyn da sanaǵa sińirýge múmkindik ashylady dep oıladym. Meniń qabyl­danatynyma bári de kúmán keltirdi. Keńes Odaǵy men Amerıka Qurama Shtattarynyń ara­synda maman almasý úrdisi bolatyn ol kezde. Árqaısysy bir-birine otyz adamnan jiberetin. Keıde jiberiletin maman qabyldanbaı qalatyn. Son­dyq­tan men de bara qoımaspyn dep oılaǵanmyn. Biraq jo­lym boldy. Men О́zbekstanǵa attan­ǵansha óz elimdegi eń mardymsyz, nashar oqýlyq­tarmen ózbek tilin úırene bastadym. Bul kitaptardy Garvard ýnıversı­tetiniń kitaphanasynan al­dym. О́zbek tilin óz betinshe oqyp-úırenýge ar­nal­ǵan oqýlyq eken. Belgili bir oryn­­da, mysaly, kolhozda, fabrıkada óz­bekshe qalaı sóıleýdi úı­retetin qural. Oǵan qosymsha taǵy bir-eki oqý­lyq boldy. Olar da ońyp turǵan joq edi. Bireýi ózbek bas­pasózindegi maqa­lalar boıynsha oqy­týǵa arnal­ǵan. Sóz­dikti paıdalana otyryp, grammatı­kany ıgeresiń. Ekinshisi kádimgi tilashar. 1976 jyly qyrkúıekte Tashkentke kelip, óz betimshe ózbek tilin úı­renýge múmkindik aldym. Olar maǵan grant taǵaıyndady. Áıelimmen birge keldim. Bir jyl sonda páterde tur­dyq. Meniń bul kezdegi dıssertasııam­nyń taqyryby «20-30 jyldardaǵy ózbek tiliniń da­mýy jáne qalyp­tasýy» dep ataldy. Bul bir óte ıntensıvti kezeń. Jazý grafıkasy óz­gergen, jańa sózder engizilgen tus. Til máselesine ulttyń qaı­ratker tul­ǵalary jappaı atsalysqan ýaqyt. Bul jumys óte kúrdeli edi. О́ıtkeni sol tulǵa­lardyń kóbisi qazaǵa ushy­raǵan. Bir basylymdy izdep taba­syń. Biraq qajet betteri jyrtylǵan bo­lyp shy­ǵady. Mundaı dúnıelerdi amerıkalyq aza­matqa kórsetýge eshkim de qulyqty emes. Qyrkúıekte kelgen men mura­ǵatqa ruq­sat alamyn dep júrgenimde naýryz boldy. Al maýsym­da elge qaıtýym kerek. Aqy­ry memlekettik muraǵatqa kirýge ruq­sat berildi. Ǵy­lym akademııa­synyń muraǵatynan biraz málimetter tap­tym. Jazbala­rym­­nyń bárin de mura­ǵat qyzmet­kerleri muqııat oqyp shy­ǵa­dy. Bir jylǵa jýyq osynda turyp, taǵy­lymdy tá­jirıbe jınaqtadym. Samar­qandta, Hıýada bol­dym. Fer­ǵana ja­zyǵyn kórdim. Men ózbekshe sóılesem, jurt oryssha jaýap qatyp júrdi. О́zim de ózbekshe sýyrylyp sóılep kete qoı­ǵan joq edim. Tilim kópke deıin ora­lymǵa kele qoımady.  Ádepkide ózbekshe sóz tirkesteri qıynǵa soqty. Birazǵa deıin túsine almaı qınaldym. 1988 jyly AQSh ómirin aqparat­tandyrý taqyry­byna arnalǵan amerıkalyq kórmege qatysý úshin aýdarmashy-gıd retinde Tashkentke taǵy keldim. – Bul sizdiń О́zbekstanǵa ekinshi ret taban tireýińiz be? – Osy eki ortada týrıst retinde taǵy bir baryp kelgenmin. Bul óte qyzyqty kezeń edi. El arasyndaǵy qarym-qatynas edáýir ózgergen. О́z­bek­she oqı alatyn boldym. Biraq tildi jete ıgere qoımadym. Men jurtqa kom­pıýterdiń mátindi qalaı óńdeı­tinin nemese AQSh-tyń sýpermarketindegi kas­sa­nyń qalaı jumys isteıtinin túsin­dirýge tyrystym. Bul olar úshin tosyn jáıt edi. Tashkenttikter  AQSh-tan kelip, ózbekshe azdap gápi­rip júrgen kisige tańdana qaraıdy. Osyndaı qoldaý men qýattaýdy kór­gen soń, meniń til ıgerýim belsendi bola tústi. Men naǵyz jurt naza­ryndaǵy tulǵa boldym. Kó­she­de kór­gen jurt syrtymnan saýsa­ǵymen nusqap, «amerıkalyq ózbek» deı­tin boldy. «Bıl aka» dep ataı­tyn­dy shyǵardy. Kelesi jyly men bul elge taǵy da shaqyryldym. Aldyńǵy kelgenimde baspada isteıtin bir jazý­shy­men tanysqanmyn. Sol kisi 1989 jyly eki aı merzimge kelip, balalar týraly áńgimelerdi aǵylshyn tiline aýdarýǵa kómektesýimdi ótindi. Sóı­tip, ózbek­shem órkendeı tústi. – Keıin Qazaqstandy kóp tóńi­rek­teıtin boldyńyz. Buǵan ne áser etti? – Shynynda da Qazaqstan meni kóbirek tarta bastady. Nege? Birneshe sebep boldy. Saıasattanýshy ári lıngvıst retinde Qazaqstannyń til saıa­saty máselelerine qyzyqtym. Tildik ahýal­dyń, tildik úderisterdiń basqa­rylýy erekshe. О́te saýatty el. Biraq bul saýattylyq qazaq tilinen basqa tilde kóbirek kórinis beredi. Qazaq­standa qazaq tili óz ornyn basqa tilge usyndy. Belarýs elinen ózge respýblıkalarda olaı bolǵan joq. Biraq olardyń tili orys tiline jaqyn ǵoı. Son­dyqtan má­sele de basqa. Qazaq­stan degen el bar ekendigi, qazaq tiliniń damýyn qoldaı­tyn basshy­lyǵy bar ekendigi mańyzdy nárse. Biraq bul kóp faktordyń biri ǵana. Demo­gra­fııalyq ahýaldy, táýel­sizdik alǵan kez­degi qazaq tiliniń már­tebesi máselesin de eskerý kerek. Mine, men sóıtip, Qazaqstandaǵy til saıasa­tyn jaqsylap zertteýge kiristim. – Qazaq tilin qandaı ádisteme­men úırendińiz? Eń alǵash qandaı sóz­derdi ıgerdińiz? Bálkim, aldy­men ózbek tilin úırengen soń kóp sóz tanys bolyp qalǵan da shyǵar... – Árıne, ózbek tilin bilgenim qatty kómektesti. Men ol tildi Amerıkada júrip úırene bastadym ǵoı. Eń alǵash ret qazaqty О́zbekstanda kórgen bo­lýym kerek. О́zbek tiliniń arqasynda qazaq tilin jetildirýge múmkindik týdy. Ádepkide táýir qa­zaq­sha-oryssha sózdik­ter qolyma tús­pedi. Munyń ózi másele­ni qıyndata tústi. Jaqsy oqýlyqtar joq eken. Ortalyq Azııa halyqta­rynyń ishinde túrkimen-orys sózdigi táýir kórindi. Qaraqal­paq tilinen de sózdik boldy. Al qazaq-orys sózdigi taptyrmady. Oryssha-qazaqsha bar. Maǵan keregi anaý edi. Men qazaqsha oqyǵym keldi ǵoı. Tá­ýelsizdikten keıin orys tildilerge arnalǵan kóp oqýlyq shyǵa­ryldy. Sol kitaptardy alyp shetinen oqı berdim, oqı berdim. Asa sapaly emes. Biraq men sııaqty tildi jańadan úırenip júrgenderge jaraı­dy. Sóı­tip, qazaq tilin de AQSh-ta júrip ıgere bastadym. Ol kezde sizder­diń elde­rińizge áli kelgen joqpyn. Baıaǵyda bir ret týrıstik saparmen kelip-ketkenim bar. Bul jerde kópshilik orys­sha sóıleıtinin burynnan biletinmin. Osydan keıin qazaq tili qalaı damı­dy dep oılaıtynmyn. Men bir mátindi alyp oqımyn. Onyń janynda orys­sha aýdarmasy bolady. Soǵan qarap daıyndaldym. Qaıta-qaıta oqy­dym. Tolyq túsingenshe qaıtalaı berdim. Sálden keıin úırenip júrgen tilimde oılaı bastaıtyn boldym. «My­na sóz meniń óz tilimde qalaı bolady?» dep oılasań, qatelesedi eken­siń. Kóp ýaqyt ketedi. Odan da sol tilde oılap úırengen jón. Qara­paıym sóz bolsa da, sol tilde dybystaý kerek. Toqsanynshy jyldardyń orta­syn­da Soros qorynyń keńesshisi retinde Qazaqstanǵa keldim. Qor barlyq pán­der salasy boıynsha oqýlyq­tar­dyń báı­gesin ótkizdi. Men halyq­aralyq qazylar alqasynyń tóraǵasy boldym. Jaqsy oqýlyqtardy tańdaý maqsatyn alǵa qoıdyq. Sol kezde qazaq tili óte qıyndyqpen damyp jat­qanyn túsin­dim. Eki-úsh jyl qatarynan qazaq jur­tyna jıi kelip turdym. Sóıtip, ǵy­lymı jumysymdy Qazaq­stanǵa arnaı bastadym. Nege mundaı sheshim qabyl­dadym? Kórshi­lerine qaraǵanda Qazaq­standa turaq­tylyq pen tynyshtyq bar. Adamdarmen áń­gimelesý de jeńil. Bul ju­mysqa men úlken yqylaspen kiristim. Qazaq tiline kádimgideı janym ashıdy. Onyń qalaı damyǵanyn kórip otyrmyn. Qazaq tili – mazmundyq ja­ǵy­nan óte baı til. Qazaq tiliniń problemasy mynada. Bul elge kelgen sheteldikter qaı tilde sóıleıdi? Árı­ne, orys tilinde. Olar kóbine aýyldyq jerge emes, qalaǵa kelip qonystanady. Kó­she­de jurtpen orys tilinde sóıle­sedi. Birden orys tilin úırenedi, óıt­keni onyń Qazaqstanda bolatyn merzimi az. Aldymen qazaqsha úıreneıin dese, bári oryssha saırap júr. Qazaqsha úırenetin ýaqyty da qalmaıdy. – Qytaı tiline qanshalyqty kóńil qoıdyńyz? – Qytaısha sóıleý qıyn emes. Bul elde týrıst retinde úsh ret boldym. Tájirıbeden ótýge barmaǵanyma kóp boldy. Bul tildi negizi jaman bilmeıtin edim. Kúnde sóılesip júrmegen soń eptep qaraıyp qalady ekensiń... – Uıǵyrshany aqyry úıren­dińiz be, joq pa? – Asa jetik  ıgere alǵanym joq. О́zbek tili uıǵyr tiline óte jaqyn. О́z basym uıǵyrlarmen ózbekshe sóılese beremin. Olar óz tilinde til qatady, men ózbekshe gápirem. Táp-táýir túsi­nise alamyz. Sizderde uıǵyr tilinde gazet shyǵady ǵoı... – «Uıǵyr avazı»... – Men bul gazetti oqı alamyn. Qyrǵyzsha da oqımyn. Qyrǵyz tilinde bir merekede sóz sóılegenmin. Túrki­menshe de oqı alamyn. Bul elde bir aıdaı bolǵanym bar. – Sonymen Ortalyq Azııa elde­riniń ishinde eń jaqsy biletinińiz qaı til ózi? – Árıne, ózbek tili. Sodan soń qa­zaq tili. Uıǵyr tilin de birshama bilem deýge bolady. Qyrǵyzsha, túrki­menshe oqı alatynymdy aıttym. Tájik tilin úırenip júrmin. Parsy tilinen engen sózder barlyq tilderde kezdesedi. Sony bile tura parsy tilin úırene qoıǵanym joq. Arabsha da oqı ala­myn. О́tken ǵasyrdyń 20-jyl­daryn­daǵy ózbek tiline kóbirek jetikpin. Ol kezeńde da­ýys­ty dybys­tardy kórse­tip jazǵan. Tatar­shaǵa da tereń boı­laýǵa bolady. Azdap ázerbaıjan tilinen de habarym bar. – Grýzın, armıan tilderine qy­zy­ǵýshylyǵyńyz bolǵan joq pa? – Men osy eki tilge de qatty qyzyǵamyn. Biraq bul tilderdi úıren­gen joqpyn. Shákirtterime keńestik kezeńnen keıingi keńistik týraly semınar ótkizip turamyn. Sonda mysal retinde paıdalanamyn. Keńestik ke­zeńde moldavan tili moıyndaldy. Qazir Moldovada oǵan rýmyn tili aralasyp ketken. Oqýlyqtar da sol tilde. Búginde aǵylshyn tili degennen góri aǵylshyn tilderi degen qolaıly ma deımin. Afroamerıkandar sóıleı­tin aǵylshyn tilinen basqa til qa­lyptasty. Ekeýiniń arasynda qazaq tili men qyrǵyz tilindeı aıyrma­shylyq bar. Men keıde túsinbeı qalam. Birneshe jyl buryn Úndis­tanda boldym. Qyrǵyzstannan baıan­da­mashylar keldi. Olar orys tilinde sóılegisi keldi. Ol jerde aýdar­mashy bola qoımady. Meniń aýdarýym­dy ótindi. Orys tilinen aýdardym. Su­raq­tar aǵylshyn tilinde qoıyldy. Túsinbedim. Orys tilindegi sózderdi túsinip turmyn. Al týǵan tilimde – aǵyl­shynsha qoıylǵan suraqty uqpaımyn. – Eýropa tilderiniń qaısysyn bilesiz? – Fransýz tilinde, ıspansha oqı alamyn. Cheh tilinde sóıleı alamyn. – AQSh-tyń ár aımaǵynyń sóı­leý dıalektisi ártúrli deıdi ǵoı... – Ol ras. Mysaly, meniń áıelim eldiń ońtústiginen. Alabama shtaty­nan. Sonyń sózin keıde túsinbeı qalamyn. – Jeńgemiz qandaı qyzmet isteıdi? – Ol – mýzykant. Tashkentte bol­ǵa­nymyzda mýzyka sabaǵyna jıi baryp tur­dy. О́zbektiń aspaptaryn tartýǵa úırendi. – Aspap demekshi, qazaqtar talaı dombyra men qobyzdy ózińizge tartý etken shyǵar? – Meniń úıimde Ortalyq Azııa halyqtarynyń mýzykalyq aspapta­ry­nyń bári bar. Dombyra da tur. Ulttyq shapannyń jeti atasy bar mende. – Siz qaı tekti amerıkan­dyq­syz ózi? – Jalpy, bul suraqty «Ultyńyz kim?», – dep naqty qoıýǵa da bolady. Maǵan arnalatyn suraqtyń negizgi­leri­niń biri osy. Men, árıne,  amerı­kan­dyq­pyn deımin. Meniń áke-sheshem Amerıkada týǵan. Sheshemniń ákesi de AQSh-ta ómirge kelgen. Al onyń áke-sheshesi Lıt­vanyń týmalary. Al me­niń sheshem­niń sheshesi, ıaǵnı ájem Ýkraınada tý­ǵan. Ákemniń áke-sheshe­si Bes­sa­rabııa­nyń evreıleri. Olar ja­syryp bolsa da ıdıshshe sóıleı­tin. Jasyr­ǵan soń men úırene basta­dym. Bul tildi shamalap ıgerdim. Biraq týǵan tilim deı almaı­myn. Al ıvrıtshe tek dinı joralǵy­lardy ǵana bilemin. – Siz ózińizdi saıasatkerlerdiń qataryna qosasyz ba, álde lıngvıstpin dep esepteısiz be? Qaısy­syna jaqyndaýsyz? – Meni sosıolıngvıst dep sanaýǵa bolatyn shyǵar. Nemese saıasatta­ný­shy-lıngvıst. Saıasattanýshylar meni kóp moıyndaı bermeıdi. Olardyń óz­deriniń ólshemderi bar. Bizdiń Amerıkada aı­maqty zertteý tájirıbesi jaq­sy damy­ǵan. Men de ózimdi aı­maqtaný mama­nymyn dep esepteımin. Saıasattaný ma­mandyǵy boıynsha PhD doktor dárejem bolsa da, meniń ma­qalalarym bul sala ǵalymdaryna arnalǵan ǵy­lymı basy­lymdarǵa jarııalana bermeıdi. Kerisinshe, til saıa­satyna arnal­ǵan basylym­darǵa shy­ǵady. «Sosıologııa ıazyka» degen ha­lyq­aralyq jýrnal bar. Burynǵy KSRO kólemindegi respýblıkalardyń til saıasaty, etnı­kalyq máseleleri týraly jazylady. Al taza lıngvıster muny jazbaıdy. Iаǵnı, ekeýiniń ara­syndaǵy nárselerdi jazamyz. Bizdiń oqý ornynda Ortalyq Eýra­zııany zertteý kafedrasy bar. Men osy kafedrada jumys isteımin. Ortalyq Eýrazııa degen ne? Biz úshin ol Ortalyq Azııa, Mońǵolııa, Tıbet, Túrkııa, Ázer­baıjan. Tatarlar da osy­ǵan kiredi. Oǵan qosa Oral-fın toby tilderine kiretin halyqtardyń da terrıtorııasy sol aımaqqa tıesili. Fınlıandııa, Esto­nııa, Vengrııa.... – Til úırený úshin eń aldymen ne nárse qajet? Ynta-yqylas pa, este saqtaý qabileti me, álde maqsat pa? – Bári de qajet. Jetkilikti materıal, tildik orta, sózdik qor kerek. Eń bastysy, ynta-yqylas bolǵany jón. – Siz neden bastaısyz? Aldy­men sózdik qor jınap alasyz ba? – Men belgili bir mátindi alamyn. Sol mátindi túgel túsinýge tyry­samyn. Únemi daıyn jazbany qulaq­sha­men tyń­dap júremin. Qaıtalaı­myn. Al­ǵash­qyda qıyn­daý bolady. Ádepkide jıyrma paıyzyn ǵana túsinýim múm­kin. Qaıta-qaıta oqyǵan saıyn tereń­dep uǵa beremin. Aýdar­maýǵa, kerisinshe, sol tilde oqyp, sol tilde sińirýge tyrysamyn. Tilderdiń qurylysy ár túrli. Túrli tásilder­men tirkesedi. Sony ańǵarýǵa tyrysamyn. – Orys tilinde erkin jaza beresiz be? – Jazǵanda qandaı! – О́zbekshe jazýyńyz qalaı? – Jazamyn. Erkin oqımyn. – Qazaq tilindegi mátinderdiń bárin uǵasyz ba? Áńgime ne týraly bolyp jatqanyn túsinesiz be? – Másele qandaı mátin ekendiginde ǵoı. Gazet mátinderi jeńildeý bo­lady. Bul jerde máseleniń kóbi avtorǵa baı­lanysty. Keıbir avtorlar kúrdeli ja­za­dy. Jańa sózderdi qol­danýǵa áýes. Qazaqtar kóshede qaý­qyl­dasyp áńgime­le­sip jatqanda ma­ǵan olardyń sózin túsiný qıynǵa soǵady. Árkimniń dıalektisi bolady. Daýys yrǵaǵy taǵy bar. – Tildi qaı jasqa deıin úı­renýge bolady ózi? Bireýler: «Bul – jas­tardyń isi, úlkeıgen soń qon­baıdy», – deıdi... – Máselege myna turǵydan qaraý kerek. Eresek adamdardyń qyzmeti bar, sondyqtan til úırenýge ýaqyt­tary bola bermeıdi. Eki-úsh jerde jumys isteıdi. Otbasy bar. Aýrý ata-analaryna qara­sady. Basqa da sha­rýalary jetedi. Olar­ǵa til úıren dep talap qoıý aýyr­laý bolady. Biraq yqylasy bolǵan adam oǵan qara­maı­dy. Jasy ulǵaı­ǵanda til qonbaıdy degen bos sóz. Mysaly, men alpysqa keldim. Únemi jańa tilderdi úırenip júremin. О́tken jyldan bastap tájik tilin úırene bastadym. Burnaǵy jyldan bastap venger tilin úırenip kelemin. – Til úırený barysynda lıngo­fondy paıdalanasyz ba? Qalaı jattyǵasyz? – Men mynadaı ádisteme qolda­namyn. Únemi janymda sózdik jú­redi. Mátindi oqı bergen jón. Oqy­ǵan saıyn sanaǵa sińedi. Mátinnen ózińe qajet­tisin ǵana alý kerek. Men mátindi sodan birdeńeni bólip alý úshin ǵana oqımyn. Al keıde tildi damytý maqsatymen ıgeremin. My­sa­ly, gazetten bir mate­rıaldy ala­myn. Kóshirmesin túsiremin. Oqı­myn. Bilmeıtin sózderimdi túrtip qoıamyn. Sózdikten izdeımin. Ár izdegen saıyn qyzyl sııamen belgilep otyra­myn. Eger sózdikke úsh ret belgilesem, jattap alatyn kez keldi degen sóz. О́ıt­keni, ol sóz kerek. Sosyn tizim jasap, kartochka tol­tyram. Bir jaǵyna qa­zaq­sha, ekinshi jaǵyna aǵylshynsha nemese oryssha túsindirme jazylady. Jattap alýǵa tyrysam. Bul sózdi kelesi kezdeskende uǵyp turamyn. Tanys bolyp qalady. Mátinniń bárin bilýim mindetti emes. Sırek qolda­nylatyn sózderdi men de turmysta paıdalana bermeımin ǵoı. – Sizdiń til úırený tájirı­be­ńizge qyzyǵyp, janyńyzdan qal­maǵan­dar boldy ma? – Men sııaqty tynbaı aınaly­sa­tyndar joqtyń qasy. Biraq bir shá­kirtim bar. Ol jaqynda mońǵol tili salasyndaǵy tildik saıasat týraly magıstrlik jumysyn jazyp shyqty. Men oǵan úıretkenim óz aldyna, ózim de biraz nárse aldym. Taǵy bir shákirtimniń doktorlyǵy Qazaqstan men Qyrǵyz­stannyń tildik saıasaty­men baılanys­ty bolýy múmkin. Men taqyrypty ózim tańdadym. Meniń jetekshim taqyrybyma son­sha­lyqty qyzyqqan joq. Ol qy­taıtaný mamany edi. Ony qytaı tiliniń máse­leleri kóbirek qyzyq­tyr­dy. Biraq meni shektemedi. So­nysy durys bol­dy. Shá­kirt­terim de taqyrypty ózde­ri tań­daıdy, men tek olardy jigerlendiremin. Qanat­tandyramyn. О́zde­ri­­niń yqy­lasy bolýy kerek. Talapty stýdentter bar. Men oqyǵan tilderge qyzyǵa qoımaýy múmkin, biraq basqa tilderdi qalaıtyndary bar­shy­lyq. Men orys tilinen basta­dym ǵoı. Al qazir olar birden ózine unaǵan tilden bastaıdy. Me­niń taǵy bir shá­kirtim qazaqshany óte jaqsy biledi. Qazaq­standaǵy ıslamnyń da­mýyn zerttep júr. Til onyń zertteýine kerek. Aldy­men óz betinshe úırendi. Keıin men oqytatyn kýrsqa ja­zyl­dy. Biz ár aptada úsh saǵattan daıyndaldyq. – Indıana ýnıversıtetinde «Bo­lashaq» stıpendııasymen oqyp jat­­qan qazaq jastary kóp pe? – Oı, tutas bir aýyl! Elý bes adam. – Solarmen qazaqsha sóılesip, tilińizdi aýyq-aýyq jetildirip tura­­tyn shyǵarsyz? – Olardyń ishinde qazaq tilin biletinderi de barshylyq. Biraq kóbine bir-birimen oryssha sóılesedi. – Qazaq tiliniń túp tamyry bo­lyp esepteletin kóne túrki jaz­ba­laryn oqýǵa talap qylǵan joqsyz ba? – Joq, soǵan onsha qyzyqpappyn. – Jazbalar demekshi, endi bir suraq. Internettegi kommentarıılerde jurt aýzyna ne kelse, sony jazady. Ony keıde operatorlar alyp tastap úlgere almaıdy. Osy­ǵan qalaı qa­raı­syz? Saıt ıelerine telefon sha­lyp, «alyp tas­tań­dar­shy» dep jaly­nyp jatqan jurt. Bul ne? Inter­nettiń bizde endi ǵana qoldanylyp jatqanyna baıla­nys­­ty ma? Álde... – Barlyq jerde de sol ǵoı. Másele qandaı saıt ekendigine baı­lanysty. Keıbir saıttar muny ózderi rettep otyrady. О́zindik  erejeleri bar. Al keıbir saıt ne bolsa da jibere beredi. Sosıolıngvıstıka týraly saıttan osy máselege baılanysty bir materıal kórdim. Buǵan qalaı kózqaras tanytý kerektigi týraly aıtylady. Bul – óte kúrdeli másele. О́mir ǵoı... Áńgimelesken Baýyrjan OMARULY.