Kanaldardyń 76%-y jóndeýdi qajet etedi
Sý máselesine qatysty Túrkistan oblysynda atqarylar sharýa kóp. О́ńirde sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný, aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý – búgingi kúnniń ózekti máseleleriniń biri.
Túrkistan oblysyndaǵy Shardara sý qoımasyna keletin aǵyn sý byltyr 43%-ǵa tómendedi. Oblysta aǵyn sý tapshylyǵynan zardap shekken sharýalar kóp. Egistikterdi aǵyn sýmen qamtamasyz etetin jalpy uzyndyǵy 12 731 shaqyrym bolatyn 4 180 kanaldyń 76%-y jóndeýdi qajet etedi. Mysaly, Ordabasy aýdanyndaǵy «Qurtaı» kanaly aryq kúıinde bolǵandyqtan fıltrasııa arqyly sýdy kóp joǵaltady. Arnanyń tereńdep keńeıgeni saldarynan sý jetkizý qıyndyq týǵyzyp otyr. Kanal jyl saıyn qamyspen bitelip, turaqty mehanıkalyq tazalaýdy qajet etedi. Kúrdeli jóndeýge jobalaý-smetalyq qujattary ázirlengen. Tıisti jumys atqarylsa, nátıjesinde 1000 gektardan asa jerge sý jetkizý jaqsarady.
Keles aýdanynda «Oımaýyt» sý torabynyń jaǵdaıy ózekti. Báıdibek aýdanynda «Komsomol» kanalyn tolyq qýatta paıdalaný úshin 16,3 shaqyrymyn jóndeý qajet. Ishki lotok júıeleriniń tozyǵy jetken. Shardara aýdany Jaýshyqum massıvinde 12 192 gektar egistikke sý jetkizetin qubyr men sorǵy stansasynyń da jaǵdaıy kún tártibindegi másele. Saryaǵash aýdanynda «R-4-2», «Shanshar qulaq», «Qultýma», «Kesken», «Saryúısin», «57-tarmaq», «Qaratas», «Ramadan», «Shoshym», «R-15» kanaldary jóndeýdi talap etedi.
Kentaýdaǵy «Yrmaq-О́zen» sý qoımasyn eki jyl buryn «Turan sý» mekemesi aǵymdaǵy jóndeýden ótkizgen. Alaıda másele túbegeıli sheshilý úshin kúrdeli jóndeý qajet. Yrmaq ózeninen sý qoımasyna deıin qubyr tartý, «Tazdar» aryǵyn betondaý mańyzdy. Kanaldardyń tozyǵy jónindegi máseleni sheshý maqsatynda oblys ákimi tarapynan keshendi jospar qabyldanǵan. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, bıyl Islam damý bankiniń qarjysy esebinen sý sharýashylyǵy ınfraqurylymyn jańǵyrtý jumystary bastalady. Birinshi kezeńde «Qazsýshar» arqyly 63,2 mlrd teńgege 11 joba, «Turan sý» kásiporny arqyly 73,6 mlrd teńgege 14 joba iske asyrylady. Nátıjesinde, 296 shaqyrym kanal betonmen qaptalyp, 63 myń gektardan astam sýarmaly jerdiń sýmen qamtamasyz etilýi jaqsarady.
Búginde oblystaǵy sýarmaly jerlerdiń jalpy kólemi – 575 myń ga. Bul – elimiz kólemindegi sýarmaly jerlerdiń shamamen tórtten bir bóligi. Alqaptar negizinen tórt sý sharýashylyq basseıni arqyly aǵyn sýmen qamtamasyz etiledi. Onyń ishinde negizgi úles Syrdarııa, Arys, Keles ózenderine tıesili. Sý resýrstarynyń basym bóligi transshekaralyq ózender esebinen qalyptasady. Atap aıtqanda, oblysqa tıesili jyldyq sý paıdalaný lımıtiniń 635%-y kórshi memleketterdiń aýmaǵynan keledi. Osy ózender arqyly 314 myń ga sýarmaly jer aǵyn sýmen qamtamasyz etiledi. Alaıda jahandyq jylyný men klımattyń ózgerýi saldarynan transshekaralyq ózenderden keletin sý kólemi jyl saıyn azaıyp otyr. Sarapshylardyń boljamy boıynsha, aldaǵy vegetasııalyq kezeńde Ońtústik Qazaqstan ózen basseınderinde sý aǵyny qysqarady. Syrdarııa ózeniniń joǵarǵy aǵysynda kórshi memleketter aýmaǵynda ornalasqan sý qoımalarynyń qazirgi tolýy ótken jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda 3,2 mlrd tekshe metrge tómen. Ońtústik óńirdegi sý qoımalarynyń tolýy ótken jylmen salystyrǵanda 1,9 mlrd tekshe metrge az.
Byltyr oblysqa 3,2 mlrd tekshe metr aǵyn sý lımıti bekitilip, naqty 2,8 mlrd tekshe metr sý bosatyldy, bul jospardyń 88%-yn qurady. Bıylǵy aǵyn sý lımıti 2,6 mlrd tekshe metr kóleminde bekitilgen. Bul naqty qajettilikten 200 mln tekshe metrge kem bolyp otyr. Oblysta 42 sý qoımacy, 1 256 qashyrtqy, 1 794 dana uńǵymalar bar. Búginge deıin sý qoımalarynda 4,0 mlrd tekshe metr sý jınalyp, tolý deńgeıi 47% bolyp otyr. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy sý resýrstary bóliminiń málimetine qaraǵanda, Shardara sý qoımasyna qazirgi ýaqytta 3,3 mlrd tekshe metr sý jınaqtalǵan. Sý kirisi sekýndyna 450 tekshe metr, shyǵysy 600 tekshe metrdi quraıdy. Onyń ishinde, Syrdarııa ózenine – 150 m³/sek, Kóksaraı sý rettegishine 450 m³/sek baǵyttalyp otyr. Kóksaraı sý rettegishine – 567 mln, Bógen sý qoımasyna 169 mln tekshe metr sý jınalǵan.
Jańa tehnologııamen 622,8 mln tekshe metr sý únemdeledi
О́tken jyldyń sońynda óńirge jumys saparymen kelgen Premer-mınıstrdiń orynbasary Qanat Bozymbaev aldaǵy vegetasııalyq kezeńge daıyndyq barysy, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń egis alqaptaryn ártaraptandyrý máselesi jóninde májilis ótkizdi. Keleli keńeste agroónerkásiptik keshenniń turaqty damýyn qamtamasyz etý maqsatynda sý únemdeıtin tehnologııalardy, sýarý ádisterin, ırrıgasııalyq júıelerdiń jaǵdaıyn monıtorıng júrgizý tásilderin keńinen engizýdi kúsheıtý qajettigi aıtyldy.
«Sonymen qatar sý resýrstaryn zańsyz paıdalaný, sonyń ishinde «qara naryq» jaǵdaılaryn boldyrmaý úshin quqyq qorǵaý organdarynyń belsendi qatysýymen qarsy sharalar qabyldanýǵa tıis. Egis qurylymdaryn ártaraptandyrýǵa, sondaı-aq qurǵaqshylyqqa tózimdi, az sý qajet etetin daqyldardy engizýge erekshe nazar aýdarý qajet», dedi Q.Bozymbaev.
Osy oraıda óńirde aýdan, qala ákimdikterimen birlesip, ylǵal súıgish daqyldardyń egis kólemin qysqartý, sondaı-aq sý únemdeý tehnologııalaryn keńinen engizýge qatysty naqty sharalar qabyldanyp jatyr. Bıyl oblysta aýyl sharýashylyǵy daqyldary ótken jylmen salystyrǵanda 13 myń gektarǵa artyp, jalpy 919 myń gektarǵa ornalastyrylady. Egis qurylymyn qalyptastyrýda rentabeldiligi joǵary, qurǵaqshylyqqa tózimdi daqyldarǵa basymdyq berilip otyr. Atap aıtqanda, maqta – 18 myń gektarǵa, júgeri – 16 myń gektarǵa, maqsary 14 myń gektarǵa arttyrylady. Bıdaı daqylynyń egis kólemi 24 myń gektarǵa qysqartylady. Jalpy ónim kólemin eki esege arttyrý jónindegi Jol kartasyna sáıkes, kúrish daqylyn 3,5 myń gektarǵa ornalastyrý josparlanǵanymen, sý tapshylyǵyna baılanysty mamandandyrylǵan Shardara aýdanynda 3,3 myń gektarǵa egý kózdelip otyr.
Sonymen qatar oblystyq bıýdjet múmkindigi sheginde aýdan, qalalarda birinshi kezekte qalpyna keltirýge jatatyn sý nysandaryna jóndeý jumystary júrgizilip jatyr. О́tken jyly 5,4 mlrd teńge qarjy qaralyp, 59 shaqyrymdy quraıtyn 13 sý nysanyna kúrdeli jóndeý, 21,8 shaqyrym bolatyn qashyrtqylarǵa mehanıkalyq tazalaý jumystary bastaldy. Nátıjesinde, 7,7 myń ga jerdiń aǵyn sýmen qamtamasyz etý jaǵdaıy jaqsardy. Sondaı aq respýblıkalyq menshiktegi bıyl paıdalanýǵa beriletin, jalpy quny 122,8 mlrd teńge bolatyn 4 joba júzege asyrylady. Búginde oblys kóleminde 114 myń ga alqapta sý únemdeý tehnologııalary qoldanylady. Nátıjesinde, 195 mln tekshe metr sý únemdelgen. Jyl saıyn qosymsha 50 myń gektarǵa jańa tehnologııa engizý arqyly 2030 jylǵa qaraı 364 myń ga jerden 622,8 mln tekshe metr sý únemdeý kózdelip otyr. Bıyl Maqtaaral, Shardara, Jetisaı aýdandarynda 24 myń ga alqapqa sý únemdeý tehnologııalaryn engizý josparlanǵan. Qazirde 10,6 myń ga jerge sý únemdeý tehnologııasyn engizýge qatysty taýar óndirýshilerden usynystar túsken. Sý únemdeý tehnologııalaryn qoljetimdi etý, ishki óndiristi damytý maqsatynda oblysta qýattylyǵy 163 myń gektardy qamtıtyn 4 kásiporyn iske qosyldy. Sonymen qatar bıyl 30 myń gektarǵa arnalǵan taǵy 2 kásiporyn paıdalanýǵa beriledi.
Sý tapshylyǵynyń aldyn alý maqsatynda jańa sý qoımalaryn salý jumystary da júrgizilip jatyr. Báıdibek aýdanynda «Báıdibek ata» sý qoımasynyń qurylysy 75%-ǵa aıaqtalyp, nysandy jyl sońyna deıin paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr. Nátıjesinde, keler jylǵy vegetasııalyq maýsymda 9,7 myń ga jańa sýarmaly jer aınalymǵa engiziledi. Sonymen qatar Tólebı aýdanyndaǵy «Qaraqýys» sý qoımasynyń qurylysy bıyl aıaqtalyp, 350 ga jer sýmen qamtamasyz etiledi. Aldaǵy jyldary Ordabasy, Saýran aýdandarynda «Boraldaı», «Iqan sý» sý qoımalaryn salý kózdelgen. Bul jobalar tolyq iske asqan jaǵdaıda Bógen sý qoımasyna qosymsha 120 mln tekshe metr aǵyn sý jetkizilip, Túrkistan qalasy aýmaǵyndaǵy sý máselesin sheshýge múmkindik týady. Jalpy, jaýapty sala basshylarynyń aıtýynsha, óńirde qabyldanyp jatqan keshendi sharalar sý resýrstaryn tıimdi paıdalanýǵa, aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge 6 óńirdiń agrarlyq áleýetin arttyrýǵa múmkindik beredi.
Túrkistan oblysy
