Bilim men bıznes baılanysy

Keshe «Ramada Plaza» qonaq úıinde «Kásiptik bilim berý jáne bıznes: áriptester suhbaty» atty úshinshi halyqaralyq forýmǵa salalyq mınıstrlikterden, bıznes-qaýymdastyqtar men ulttyq kompanııalardan, halyqaralyq uıymdardan ókilder qatysyp, kadrlar daıarlaýda bilim berý men bıznes yntymaqtastyǵynyń basymdyqtary, «Kásipqor» holdıngi» AQ-ta bıznes pen memlekettiń korporatıvtik jaýapkershilik úrdisterine negizdelgen oqý oryndaryn basqarýdyń jańa modeli týraly óz oılaryn ortaǵa saldy. Jıyndy sóz sóılep ashqan Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Juma­ǵu­lov forýmǵa qatysýshylarǵa Úkimet basshysy  Kárim Másimovtiń joldaǵan qut­tyqtaý hatyn oqyǵan soń, «Tehnı­ka­lyq jáne kásiptik bilim berýdi damy­tý­dyń negizgi úrdisi men mindetteri: qazaq­standyq úlgi» atty taqyrypta baıandama jasady. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qar­sańynda elimizdegi kásiptik-tehnıkalyq bilim berý júıesin túbegeıli ózgertý máselesiniń alǵa tartylýy beker emes. KSRO ydyraǵannan keıin jer-jerdegi kásiptik-tehnıkalyq bilim oshaqtary ja­ǵalaı jabylǵany esimizde. Mınıstrdiń aıtýynsha, 2000 jyldyń basynda 1991 jylmen salystyrǵanda, bilim alýshy­lar­dyń kontıngenti eki esege deıin azaıǵan. Osy aralyqta tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytýdyń arnaıy memlekettik baǵdarlamasy iske asyryl­sa, búginde sol kezeńmen salystyrǵanda oqý oryndarynyń sany 25 paıyzǵa, bilim alýshylar 30 paıyzǵa artyp otyr. Olardyń jaǵdaıynyń jaqsarýyna, ási­re­se, seriktestikterdiń qosyp otyrǵan úlesi zor. Mysaly, «Qazaqmys» kompa­nııa­synyń kómegimen Astanada, «Teńiz­shevroıl» JShS qoldaýymen Atyraý oblysyndaǵy Qulsary qalasynda zamanaýı talapqa saı kásiptik lıseıler salynǵan. TMD elderi arasynda elimizde birinshi bolyp burynǵy bastaýysh jáne orta kásiptik bilim berý bazasynda tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesi quryldy. Mundaı qadam bilikti­lik­tiń birneshe deńgeıin qalyptastyrýǵa múmkindik berýde. Munan bylaıǵy ýa­qyt­ta túlekterge bilim berý isi jumys be­rýshilerdiń qatysýymen júzege asy­ry­latyn bolady. 2007 jylǵa deıin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, iri kompanııalar men jergilikti atqarýshy organdar arasynda birde-bir kelisim jasalmasa, búgingi tańda osyndaı 33 kelisimniń iske asyrylýy bul baǵytta qyrýar jumystardyń atqarylǵanyn ańǵartady. Olardyń ishinen «QazMunaıGaz», «Qa­zaq­mys», «Qazaqstan temir joly», «Qa­zaq­telekom», «Qazınjınırıng», «Qazaq­al­tyn», «Azııa Avto», «Qazenerdjı» AQ sııaqty basqa da  iri seriktestikter erekshe ataldy. Jergilikti jerlerde oqý oryn­dary jumys berýshilermen 17,5 myńnan astam kelisimge qol qoısa, tek osy jyldyń ózinde kásiporyndarmen 150 myńnan astam jumys orny óndiris­tik tájirıbelerden ótý úshin bólingen. Bilim basshysynyń keltirgen málimeti boı­ynsha, oqý oryndarynyń materıal­dyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa 200 mıllıon teńge kóleminde kómek kórseti­lip, 4 myń adam kásiporyndardyń qara­ja­ty esebinen oqytylýda, 3 myńnan asa bilim alýshyǵa shákirtaqy beriledi. Kásiptik-tehnıkalyq bilim berý júıe­si­ne álemdik tájirıbeni engizýden túsetin tabys ta kól-kósir bolmaq. Bul rette Norvegııa, Ulybrıtanııa, Koreıa, Germanııa úlgileri alǵa tartyldy. Olarmen búginde tyǵyz qarym-qatynas ornatylý­da. Qazaqstannyń tehnıkalyq jáne ká­siptik bilim berý júıesi 29 elmen qatar Eýropanyń Týrın prosesine qatysýy jańa dáýirge laıyq betburystyń naqty kórinisi bolyp tabylady. Ekonomıka men bilim júıesi qashanda bir-birimen tyǵyz baılanysta damıtyny nazardan tys qalmady. Jyldan-jylǵa taýarlar men qyzmetterdiń sapasyna qoıylatyn talaptar kúsheıip, tehnologııalar kúr­de­lene  túsýde. Mundaı ózgerister eńbek resýrstarynyń joǵary quzyrettiligi men mobıldigin talap etedi. Bıznestiń bul salany damytýǵa áli de bolsa qarjyny jetkilikti bóle túsýine kúsh salýy kerektigin aıtty. Joǵary bilikti maman daıarlap shyǵarý úshin qarjy kózi jetkiliksiz. Elimizde bir mamandy daıarlaýǵa 1340 AQSh dollary jumsalsa, Amerıkada osyndaı kórsetkish – 10,5 myńǵa, ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne da­mytý uıymy elderinde 7,5 myńǵa jýyq dollardy quraıtyny málim boldy. Naq­ty sıfrlarmen sóıletsek, bizde teh­nıkalyq jáne kásiptik bilimdi qyz­met­kerler – 33, AQSh-ta – 47, al ekono­mı­kalyq yntymaqtastyq jáne damytý uıymy elderinde 44 paıyzdy quraıtyn kórinedi. Bilim berýdi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynda bul salany túbegeıli jańǵyrtý qarastyrylyp, oǵan 2015 jylǵa deıin 90 mıllıardtan astam teńge bólinýi kóp jaıtty ańǵartsa kerek. «Jumyspen qamtý – 2020» baǵ­dar­lamasy boıynsha kásibı bilim alyp jatqan adamnyń sany 60 myńnan asady. Munyń ózi jer-jerdegi jumyssyzdyq túıtkilderin sheshýge oń yqpalyn tıgizýde. Endigi kezekte, dedi mınıstr – zamanaýı kásiptik standarttardy ázirleýge jáne tehnıkalyq-kásiptik bilim berýdi jańǵyrtýǵa Dúnıejúzilik bank qaryzy­nyń esebinen quny 33 mln. dollar bo­latyn joba iske qosylýda. Ekonomı­kany bilikti kadrlarmen qamtamasyz etý jónindegi salaaralyq jospar jáne teh­nıkalyq-kásiptik bilim júıesin damytý jospary bekitilgeni alǵa tartyldy. Álemdik tájirıbege sáıkes «Kásipqor» holdıngi» AQ qurylyp, Shyǵys Qazaq­stan oblysynda osyndaı ortalyq ashyl­ǵan. Mınıstr qol jetken jetistikterdi barynsha molaıtý maqsatynda forýmǵa qatysýshylardy áriptestiktiń buryn esh jerde qaıtalanbaǵan qazaqstandyq úlgi­sin birlesip jasaýǵa shaqyrdy. Kadr­larǵa boljamdy suranysty anyqtap otyrýdy naqty memlekettik organdarǵa júkteý kerektigin aıtty. Adamı resýrs­tardyń damýyna jaýap beretin mened­jerlerdiń kásibı birlestigi sııaqty dırektorlar klýbyn qurýdy usyndy. Eńbek resýrstaryn kadrlyq jańǵyr­tý máseleleri, ındýstrııalandyrý jo­balaryn kadrlyq qamtamasyz etý, taý-ken metallýrgııalyq salasyn kadrlyq qamtamasyz etýdegi bıznestiń róli, bız­nestiń kadrlar daıarlaýǵa qatysýy, taǵy da basqa birtalaı ózekti taqyryptar ortaǵa salyna kelgende, kásiptik-tehnı­kalyq bilim berý júıesine degen bir kezdergi eski kózqarastyń búginde múlde basqasha oı túıgizetinin baǵamdadyq. Qa­zir qazaq balasy úshin bul sala nan taýyp jeıtin naǵyz kásiptiń kózine aı­nalyp keledi. Qarashash TOQSANBAI.