Alys ta jaqyn Astrahan

Tarıhtan – tábárik

Astrahan men Astananyń arasy shamamen 2600 shaqy­rym­daı. Biz áýeli Máskeýge ushtyq. Odan ári reseılik «Pobeda» loýkosterimen Astra­han astyq. Keı derekterde «Astarhan», ıa bolmasa, «Adjıtarhan», «Ash­tar­han» dep ártúrli etımo­lo­gııalyq boljamdar jasalatyn qalaǵa barýshylardyń qarasy qalyń kórindi. Bir ushaq lyq toldy. Reseıdiń 115 tarıhı qa­lasynyń tizimine kiretin bul shahardy «Reseı Venesııasy», «Kaspıı astanasy» dep te ataıdy eken. Sondyqtan bolar qalada sheteldikterdiń sany jeterlik. Kerek deseńiz, kúlli álem jyl saıyn nazaryn tigetin Nobel syılyǵynyń negizin qalaǵan Alfred aq­saqal osy qalada az-kem ómir súrip, kásip qylypty. Qala­­­ǵa kele sala, ózi­mizdi ýyl­dy­­ryqty ólkege tap kelgendeı sezindik. Qaıda qa­rasań da, qyzyl, qara ýyl­dy­ryq­tar­dyń jarnamasynan kóz súrinedi. Jergilikti jurt­tyń aı­týynsha, bul – ózen balyq­tarynan óndiriledi. Onyń sapasy teńiz balyqtarynikinen ózgeshe deıdi. Qyrly ólkeniń qazaǵy bolǵandyqtan, anyq-qanyǵyn baıyptaı almadyq. Bizdińshe – bári bir ýyldyryq. Zat­tarymyzdy qonaq úıge jaı­ǵastyryp, qalanyń kórikti jeri ári sımvoly ispettes «As­tra­han kremlin» kórýge asyq­tyq. Sebebi keı derekterge súıensek, bul bekinis ýaǵynda jar­ty álemdi titiretken Al­tyn Orda astanasy Saraı-Ba­tý qalasynyń kirpishterinen qa­lan­ǵan deıtin ǵylymı gıpo­­teza bar eken. Já, bul týraly sál keıinirek baıandarmyz. 1580-1620 jyldary soǵylǵan Kreml qalanyń eń kórikti jeri – Edil men Qutym ózenderiniń qıylysar tusy, Qoıandy tóbede ornalasqan. Áý basta, voevoda I.Cheremısınov 1557-1558 jyl­dary qalany kó­shir­gende josparlanǵan bekinis jumysyna Deı Gýbas­tyı men Mıhaıl Velıamınov jetekshilik jasaıdy. Irgesin qalaýǵa qaladan 140 sha­qyrym­daı qashyqtyqtaǵy Saraı-Batý qalasynyń kir­pishterin paıdalanady. Eń qyzyǵy, «bulǵaqty kezeńde» (M.Maǵaýın) Marııa Mnıshek osy bekinisti panalapty.

«Reseı Venesııasy» nemese «Kaspıı Astanasy» degen ataq­tarǵa ıe Astraxandaǵy Kreml atalmysh qalanyń kórki desek te bolady. Bastapqyda – Qyrym xandyǵynan qorǵaný maqsatynda soǵylǵan bekinisti aǵashtan turǵyzǵan. Ortalyqtan qashyq jatqandyqtan teńiz qaraqshylary men ury-qary­lar da osy mańdy jıi mekendegen. Tipti, olardy aıtpaǵanda, grý­zınniń Vaxtang VI, Teımýraz II sekildi qashqyn patshalarynyń táni osy jerden máńgige tynys tapqan. Bıiktigi 3 metrden 8 metrge jetetin qamal irge­siniń qalanýyna, jergilikti xan­dardyń alaýyzdyǵyn paıdalanyp, Astrahan ólkesin tú­gel ba­ǵyndyrǵan Ivan Groz­nyı pat­shanyń qosqan úlesi zor. Arab tarıxshysy Ibn Batý­tanyń ózi tamsanǵan Saraı-Batý qalasynyń «Astraxan Krem­liniń» qabyrǵalaryna qalanyp ketýi osydan kelip shyǵady.

Astrahandaǵy ana til...

Bir kezderi qazaqtyń jeri bolǵan Astrahan tarıhy alýa­n qyrly. Ulttyq quramy da san túrli. 100-den astam ult­­tyń ókili mekendeıdi. 1 mıllıonnan astam halyq bolsa, so­nyń 200 myńǵa jýyǵy – qa­zaq­tar. Negizinen kishi júz rý­larynyń ókilderinen qura­latyn qazaqtar barynsha salt-dástúrleri men tilderin saqtap qalýǵa jantalasýda. О́zindik tildik ere­kshelikteri de joq emes. My­saly: «sadaqany» – «nııaz», «shó­bereni» – «nementaı», «raq­metti» – «saý bol» dep aı­­tady. Al kisi qaıtys bol­ǵan úıdi qo­naqqa shaqyryp, kóńil aı­­ta­­tyn dástúrdi «kóńil­shaı» deıdi.

Bir baıqaýymyzsha, buryn Astrahan oblysynda 70-ke jý­­yq qazaq mektebi bolǵan eken. Qazir suryptalyp-iriktelip, sonyń 30 shaqtysy ǵana qa­lyp­ty. Onda da qazaq tili apta­syna bir ret fakýltatıv tú­rinde ótetin kórinedi. Al biz bar­ǵan Krasnoıar (Qyzyljar) aýdany, Baıbek aýylyndaǵy Abaı atyndaǵy mektepte 90-jyldary «Raýan» baspasy­nan shyqqan «Qazaq tili» oqýlyǵy qoldanylady. Sebebi sońǵy jyldary shyqqan bizdiń oqý­lyq­tar bul jaqtyń oqý baǵdar­lamasyna saı kelmeıdi eken. Biraq qol qýsyryp otyrǵan mundaǵy aǵaıyndy kórme­dik, aptasyna bir ret bolatyn qazaq tilin qıyn­synyp, daý shyǵaratyn ata-analar da joq emes eken.

Amalsyz ótken tarıhty qo­pardyq. Sonaý qıyn-qystaý 1945 jyldyń ózinde 77 qa­zaq mek­tebi bolǵan. Salys­ty­rý úshin aıtar bolsaq, sol zaman­da 142 ulttyq mektep, 42 – tatar, 23 – aralas mektep jumys istep turǵan. Qazir­gideı qoı ústine boztorǵaı ju­myrt­qalaǵan zamanda jaǵdaı múlde ózgeshe. Aýyldaǵy aq­saqaldardyń «adam ózgerdi me, álde zaman ózgerdi me?» deı­tin pálsapalyq sózderin ishteı bir qaıtalap, shynaıy aqsa­qal­dar men qazaq tildi mektep­ter­diń azaıyp jatqanyna shyn qyn­jylyp qaldyq.

Qurmanǵazy kıesi

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamalyq maqa­lasynda qasıetti jerler taqyryby qozǵaldy. Qaı jerde ata-babasynyń mazary qalsa, sol jerdi kıeli sanaıtyn qazaq úshin Astrahanda qasterli oryndar jeterlik. Seıit baba mazary men Bókeı hannyń jáne Atan hanymnyń, kúı atasy Qurmanǵazynyń kesenelerin bir túgendesek jetkilikti. Ob­lystaǵy mańyz­dy týrıstik oryn­dardyń biri sanalatyn Qur­manǵazy Saǵyrbaıulynyń mazaryna jylyna 25 myńǵa jýyq týrıst keledi. Bul má­limetti Qur­manǵazy atyndaǵy mádenı ortalyqtyń ókilderinen esti­dik. Volodar aýdanyndaǵy Altynjar aýylyndaǵy Qur­manǵazy beıitiniń basyna aq shańqan kesene ornatylǵan. Ashylý saltanatyna Elbasy N.Nazarbaev pen Reseı úki­metiniń sol tustaǵy basshysy V.Chernomyrdın qatysqan. Dáý­lesker kúıshi kesenesi ózi­niń erekshe sulýlyǵymen kóz tartady. Joba avtory – mańǵystaýlyq Maqsut Nur­qabaev. Qurmanǵazynyń neme­resi Kárim Qurmanǵazıevtiń aı­týynsha, ádettegideı bir qýǵyn­nan kelgen Qurmanǵazy uly Qu­bashqa jýynatyn quman áke­lýdi suraıdy. Sonda ákesine sý qu­ıyp turǵan ol jelkeden bastap, jon arqadan belge deıin jalǵasqan jaldy baıqap, ja­ǵasyn ustaıdy. Keıinirek kórgenin ulyna aıtyp, ómirinde 200-ge jýyq kúı shyǵarǵan Qur­­manǵazynyń tegin adam bol­maǵanyn jáne onyń dosy Ishmannyń qasyna jerleýdi amanat etkenin aıtady. Kese­neniń basty esiginen kirip, kilt solǵa burylyp júrseńiz, sol jaq betińizden arab jazýy­men órnektelgen shaǵyn ǵana qulpytasty baıqaýǵa bolady. Bul – Qurmanǵazynyń jan qıyspas dosy Ishmannyń basyna qoıylǵan belgi. Bertin kele Irannan arnaıy kelgen ǵalymdar qulpytastan onyń atyn oqyp, mýzeı qyzmet­kerlerine atalǵan aqparatty jet­kizedi. Osy este­likterdi aıtyp otyrǵan Kárim aqsaqal az-kem únsiz qaldy. Oıyn buzbaı otbasylyq albomyna kóz júgirtip, onyń Qur­manǵazy mýzeıindegi uly atasynyń keskinine óte-móte uqsastyǵyna tań qaldyq ta, «arman-ókinishińiz bar ma?»,-dep oqys saýal tastadyq. «Iá, ókinishim az emes. Dombyra tar­týdy úırene almadym. Sol ókinish. Ýaǵynda den qoı­ma­dym. Kóńil-kúıim bolma­ǵanda «Saryarqa» men «Bal­by­­raýyndy» tyńdaı­myn. Qan qysy­mym kóterilip, qı­nalǵanda Ata basyna ba­ramyn» degen jaýap aldyq. Astrahan qazaq­tary Qurmanǵazy Saǵyr­baıulyn aýyz eki tilde «Ata» dep aıtady.

Dombyra ustap, óner jolyna túsemin deıtin bul jaqtyń qazaqtary bir qolyna dombyra, ekinshi qolyna taba nan alyp, Ata basyna túneıdi. Eger túsinde dombyra kórse, dáýlesker kúıshi, al, taba nan kirse, qarapaıym sharýaǵa beıim­delgendi durys kóredi. Ha­­lyq senimine shek bar ma? Qur­­­manǵazy Saǵyrbaıuly atyn­­daǵy aýdandyq mádenıet ortalyǵynyń janyndaǵy mýzeı qyzmetkeri Jumaqyz Iman­baevanyń sózine sensek, bala kótermegen jas kelin­shek mý­zeıdegi kúıshi bıýstin júre­gine basyp, «Ata, otbasy qurǵa­ny­myzǵa jeti jyl boldy. Sábıimiz joq edi. Siz­den sábı tilep kel­dim» deı­di. Araǵa bir jyl salyp, sábıin qushaqtap, mýzeı qyz­metker­lerine alǵysyn aıtyp ketedi.

Qurmanǵazy Saǵyr­baı­uly­nyń kesenesinde Ata arýa­ǵyna Quran baǵyshtap, mýzeı aralap júrip, eleýsizdeý turǵan eski dombyraǵa kózimiz tústi. Jumaqyz apamyzdan sura­­ǵanymyzda kúıshiniń kó­zin kórgen kóne jádiger eke­nin jetkizdi. Alyp qaraýǵa bat­pa­dyq. Bizsiz de ıtalııalyq ǵa­lym­dar zerttep, baǵasyn berip tas­tapty. Jasalǵanyna 200 jyldaı ýaqyt ótse de, dombyra­daǵy notalardyń ornalasýy men dáldigi qazirgi zamanaý­ı aspap­tardan esh kem emes. Bul – batys ǵalymdarynyń baǵa­sy. Aǵylshyn aqyny Os­kar Ýaıld­tyń «óner – ómir­diń ózi, ol ólimdi bilmeıdi» de­gen dana sózin eriksiz eske aldyq.

Astrahan azamattary

Oblysta «Joldastyq» qazaq bir­lestigi tolyqqandy ju­­mys istep tur. Aýdandarda tú­gel­ge derlik fılıaldary bar. Ult­­tyq qundylyqtarymyz ben salt-dástúrimizdi nasıhattaıtyn «Aq-arna» oblystyq gaze­tin shyǵaryp otyr. Myń danamen taraıtyn basylym qazaq jáne orys tilderinde jaryq kóredi. Birlestik tóraǵasy – Nurlan Qandyqov esimdi ja­nyp turǵan jas jigit. О́zi osyn­daǵy oblystyq dýmanyń depýtaty. Aldynda Narımanov aýdanynyń basshysy qyzmetin atqarǵan. Aıta ketetin jaıt, búginde oblystyq dýmadaǵy 6 depýtat qazaq ultynan. Nur­lannyń bastamasymen bıyl­dan bastap, «Joldastyq» dep atalatyn Astrahandaǵy aǵaıyn­dardyń basyn qosqan úlken toı uıymdastyrylypty. Bizder osy torqaly toıdyń kýá­geri boldyq. 10 myń qa­zaq jınalǵan toıda kóńil tol­qymaýy múmkin emes edi. Umyt bola bastaǵan túıe báıgeni tamashalap, taspaǵa jazyp al­dyq. Alystaǵy aǵaıyndar má­re-sáre. Kópten kórmegen qýa­nyshtaryn basa almaı, kıiz úı tigip, Narı­manov aýda­nyndaǵy Djakýev aýylyn dýyldatyp jiberdi.

«Toıdyń bolǵanynan boladysy qyzyq» degen má­teldi tilge tıek etken qan­das­­­tar atal­ǵan sharaǵa arna­ıy sha­qyrylǵan qazaq estra­da­synyń juldyzy Roza Rym­bae­vanyń ónerin tama­shala­ǵansha asyqty.

Munda qyzmettegi qazaq­tar az emes. Mysaly, Astra­han oblysy gýbernator ákim­shiliginiń jetekshisi – Qanat Shantemirovpen joǵaryda jazǵan toıda tanystyq. Za­pastaǵy polkovnık. 2008 jyldan beri atalǵan qyzmetti abyroımen atqaryp keledi. 1989 jyly «Erligi úshin» medalimen marapattalǵan. Reseı­degi Prez­ıdent saılaýynda V.V.Pý­tın­niń senimdi ókili bolǵan.

Umytyp barady ekem, qa­zaqtardyń toıyn dúrkiretip ótkizgen Narımanov aýda­nynyń basshysy Valerıı Ál­janovtyń anasy – qazaq eken. Bar qonaq­tyń kóńilin tabýǵa tyrysyp, zyr júgirip júr. Jasy úlken aqsaqaldar «bizdiń jıen», dep ezý tartady. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn!» degen.

Eń bir qyzyq derek – 2016 jyly ǵalamsharymyzdyń eń qart turǵyny retinde Astra­han oblysy, Krasnoaıar aýdany, Islamǵazy aýylynyń turǵyny Tánzıla Bısembeeva tanylǵan. Sol jyldyń naý­ryz aıynda Tánzıla apamyz 120 jasqa tolypty. Keshe­gi ótken tarıhqa úńilsek, II Dú­nıejúzilik soǵysta Astra­han qazaqtarynyń arasynan 4 birdeı Keńes Oda­ǵynyń Batyry shyqqan. Sosıa­lıstik Eńbek Eri ata­nyp, «Dańq» or­deniniń tolyq­qandy kavaleri atanǵany qan­shama.

Eki apta meken bolǵan Astrahanmen qımaı qoshtastyq. «Jarlysy men baıy teń» qut meken sekildi kórindi. Bir shańyraqtyń astynda tatý-tátti tirshilik etip jatqan qanshama ult pen ulystyń ókilderiniń beıbit ómiri úzilmesin dep tiledik. El jaqqa qarap, jaqsy jańalyq kútken qandastarǵa qaıta aınalyp kelýge ýáde ettik. «Balyǵy taı- daı týlaǵan, baqasy qoıdaı shýlaǵan» Aq Edildiń boıyn ar- mansyz araladyq. «Qazaqtyń tarıhy – netken baı tarıh!» dep oı qushqan kúıi elge jınaldyq.

Oljas BERKINBAEV

ASTANA – ASTRAHAN – ASTANA