− Armysyz, Aınur Ábdirásilqyzy! Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń Májilisinde «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zańyna jáne basqa da birqatar zańdarǵa ózgerister engizý týraly zań jobasy tanystyryldy. Osy jobany daıyndaý úderisiniń alǵysharttaryna toqtalyp ótseńiz. Onda Siz basqaratyn ortalyq tarapynan engen usynystar bar ma? Álemdik tájirıbe qanshalyqty eskerildi?
– Zańgerlik qısyn boıynsha kez kelgen zań ádette shamamen on jylǵa eseptelip jasalady. Iаǵnı zańdy ázirleý kezinde aǵymdaǵy ahýal, kún tártibindegi qajettilikter ǵana emes, aldaǵy taıaý onjyldyqta oryn alýy múmkin úderisterge de boljam jasalyp, taldanyp, saraptalyp, jeti ret ólshep, bir ret kesilgen erejeler jasaqtalady.
Degenmen qoǵam tirshiligi – jandy ári asa belsendi úderis, jańa qatynastar úzdiksiz týyndap jatady, ol óz kezeginde eńserilmegen máselelerdi alǵa tosady. Al quqyqtyq memleket qurýǵa bet alǵan qoǵamda barlyq qatynas zańnamalyq normalarmen retteledi. Sondyqtan árbir saladaǵy zańnamaǵa qajettiligine oraı kezeń-kezeńimen ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip otyrýy zańdy. Ekonomıka salasyndaǵy keıbir zańnamalarǵa keıde jyl saıyn ózgeris engizýge týra keletinin de jurtshylyq jaqsy biledi.
Álemdik qoǵamdastyq nazarynda turǵan din salasynda da qazirgi kezeńde toqtaýsyz qubylystar oryn alýda. Bul ǵalamdyq ıntegrasııanyń, aqparat aǵymynyń, qozǵalys belsendiliginiń ǵana emes, saıası múddeler qaqtyǵysy men rýhanı izdenisterdiń kúsheıýiniń de zańdy saldary bolyp tabylady. Onyń Qazaqstandaǵy kórinisteri de kópshiliktiń kóz aldynda.
2011 jyly «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zań qabyldanǵannan beri dinı qatynastar salasynda da, dinı sana damýynda da eleýli ózgerister boldy. Teris pıǵyldy jáne destrýktıvti dinı aǵymdar belsendiliginiń kúsheıýi jalpy qoǵamda, ásirese jastar jáne jasóspirimder arasynda din atyn jamylǵan zalaldy ıdeologııanyń taralýyna zańmen tosqaýyl qoıýdy kúsheıtý qajettiligin negizdep otyr. Shet elderde dinı bilim alý máselesin retteýdi kúsheıtý, dinı urandar men atrıbýtıkanyń orynsyz qoldanylýyn shekteý, memlekettik mekemelerdiń dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy is-áreketiniń tıimdiligin arttyrý, dinı qatynastar sýbektilerine baqylaýdy kúsheıtý, din ustaný nemese ustanbaý sekildi máselelerdiń zań aıasynda rettelýin kúsheıtýdiń ózektiligi aıqyndala tústi.
Sondyqtan dinı qatynastar salasyn retteıtin zańnamaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qajettiligi pisip-jetildi deýge tolyq negiz bar.
Al álemdik tájirıbege kelsek, kez kelgen úderiste árıne, birinshi kezekte otandyq jáne álemdik tájirıbe zerttep-zerdelenedi. Degenmen álemdik tájirıbeni zerttegende únemi aldan shyǵatyn aqıqat sol – barlyq elderdiń zańnamalaryna ózgerissiz engize beretin ámbebap norma degen bolmaıdy. Árbir memlekettik tarıhı qalyptasqan saıası-quqyqtyq úlgisi, mádenıeti men mentalıteti, ishki-syrtqy saıası ahýaly men saıasaty, ózindik damý úrdisteri bar. Zańnamalyq normalar kózsiz kóshirýdi kótermeıdi. Sondyqtan álemdik tájirıbe esepke alynady, biraq negizge alynbaıdy.
Bizdiń Din máseleleri jónindegi ǵylymı-zertteý jáne taldaý ortalyǵy din salasyndaǵy ýákiletti organnyń vedomostvolyq mekemesi bolǵandyqtan, zańnamaǵa ózgerister engizý máselesine 2017 jyldyń basynan beri turaqty túrde aralasýda. Din salasyndaǵy basqa da qubylystar sekildi zań jobasyna da Ortalyq óziniń naqty usynystaryn berdi jáne barlyq talqylaý sharalaryna tolyǵymen atsalysyp keledi. Onyń keıbir mysaldaryna suhbat barysynda toqtalarmyz.
– Qoǵam tarapynan zań jobasynyń keıbir normalaryna qatysty ártúrli pikirler aıtylyp jatyr. Ásirese, 16 jasqa deıingi balalardy eresektersiz dinı rásimderge qatystyrýǵa qoıylǵan tıymǵa qatysty alańdatýshylyq aıqyn ańǵarylyp tur. Sizdińshe osyndaı sheshimniń qabyldanýy qanshalyqty durys boldy?
– Memlekettik mekeme qyzmetindegi eshbir másele jeke tulǵanyń qalaýyna oraı sheshilmeıdi. Al zańnama – memleket úshin qasterliniń qasterlisi. Sondyqtan kámeletke tolmaǵan balalardyń dinı birlestikke ata-anasynyń biriniń qatysýynsyz jiberilmeýi máselesi de ábden ekshelip, nazardan tys qaldyrý múmkin bolmaǵandyqtan zańnamaǵa engizilip otyr.
Memlekettik mekeme qyzmetindegi barlyq túıtkilderdi qoǵamdyq ortaǵa shyǵara berý múmkin de, mindetti de emes. Turǵyn halyqty oryndy-orynsyz alańdatpaý úshin barlyq jaıttyń jarııalana bermeýi de zańdy. Din salasyndaǵy ýákiletti organǵa kámeletke tolmaǵan balalarynyń dinge shekten tys qyzyǵýshylyq bildirýine alańdaýshylyq tanytqan ata-ananyń, ortaq perzentin bógde bir dinı birlestikke jetelep júrgen jarynyń áreketine toqtaý salýdy suraǵan azamattardyń, ishinara dinı birlestik ókili ýaǵyz-nasıhatynyń qalyptaspaǵan balań tulǵaǵa keri áser etýinen qaýiptengen jeke tulǵalardyń janaıqaıy hat túrinde qaptap bolmasa da, jetkilikti dárejede jetip jatady.
Buǵan qosa elimizde mektep jasyndaǵy balalardyń memleket aldyndaǵy mindetterinen dinge qatysty qyzyǵýshylyqtaryn joǵary qoıyp, din usynǵan jeńildikterdi de eskermeı, sabaq ýaqytynda dinı ǵıbadat jasaýǵa ketip qalýy, jekelegen jaǵdaılarda shekten tys qyzyǵýshylyqtyń dástúrli emes aǵymdar jetegine ilesýine soqtyrýy, aq pen qarany ajyrata almaı, ekstremıstik mazmundaǵy materıaldy taratýǵa áýestenýi de kezdese bastady.
Ishinara dinı birlestik qyzmetkerleri tarapynan kámeletke tolmaǵan jasóspirimderge qatysty keleńsiz qatynastardyń oryn alýy da shań berip otyr. Osynyń bárin eskerýsiz qaldyrý halyq qaýipsizdigin oılaǵan memlekettiń eldigine syn bolar edi.
Aıtpaqshy, sheteldik ashy tájirıbeni osy tusta eskerý oraıly. Dál osy kámeletke tolmaǵan jasóspirimderdiń dinı birlestikke barý máselesin zańnamalyq turǵydan zerdeleý barysynda biz jan túrshigerlik faktilerge tap boldyq. Dinı birlestik ókilderi tarapynan jasóspirimderge qatysty jasalǵan zorlyq-zombylyq áreketter sońǵy onjyldyqta shekten shyǵa bastaǵan.
Anglııa, Amerıka, Germanııa, Belgııa, Irlandııa, Japonııa, Pakıstan, Aýǵanstan, t.b. damyǵan jáne damymaǵan elderdiń mundaı qylmystan aman qalǵan biri joq. О́kinishke oraı, ózge álemdik, dástúrli jáne dástúrli emes dinderdiń qyzmetkerlerimen qatar ıslamdy ustanýshylar da jasóspirimderge qııanat jasamaı qala almapty. Ǵalamtordaǵy qoljetimdi aqparatty kókteı sholyp shyqqannyń ózinde bizdiń nazarymyzǵa osyndaı 2000-ǵa jýyq qylmys ilikti.
Jalpy jurtshylyqtyń mundaı shetin máselelerdiń shet-jaǵasyn biletini aıqyn, degenmen dál osy deńgeıdegi áleýmettik dertke aınalyp úlgerdi dep eshkim kútpegen bolsa kerek (ózimiz de kútken joqpyz).
Kez kelgen qylmysqa ony jasaǵan tulǵa jaýapty, degenmen alǵyshart jasaýshy faktorlardy da eskermeýge bolmaıdy. Atalǵan qylmystardyń barlyǵy birinshi kezekte jasóspirimderdiń edáýir ýaqyt boıy ata-anasynyń baqylaýynsyz, dinı birlestik ókilimen ońasha qalýynyń saldarynan týyndaǵan.
Sondyqtan kámeletke tolmaǵan balalardyń dinı birlestikke ata-anasynyń biriniń qatysýynsyz jiberilmeýin zań normasyna júgindirýdegi maqsattyń bir ushyǵy «saqtansań, saqtaımyn» degen ustanymǵa uıýda jatyr. Árıne, dinı birlestik ókilderine senimsizdik tanytýdan aýlaqpyz, biraq, din qyzmetkeri de – perishte emes, pende. Sondyqtan mundaıda eń durysy, qazaq aıtqan «О́zińe óziń berik bol, kórshińdi ury tutpa» degen naqyldy ustaný bolmaq. Qoıymyzdy aldyrmaı turyp, qoramyzdy bekitkenimiz durys. Quqyqtyq memleket bolýǵa bet alǵan qoǵam osy tektes qatynastardyń barlyǵyn tıisti quqyqtyq normalarmen retteıdi.
− Zańǵa engiziletin ózgerister birqatar ortalarda tanystyrylyp, talqylaýdan ótip jatqanynan habardarmyz. Qandaı jańa normalar kópshiliktiń nazaryn kóbirek aýdarýda?
− Birinshi kezekte bet-júzdi jasyratyn, zań tilimen aıtqanda tulǵanyń kelbetin tanýǵa kedergi keltiretin kıim túrlerin qoǵamdyq oryndarda qoldanýǵa jáne taratýǵa tyıym salý jónindegi norma kóbirek nazarǵa iligýde. Bul oraıdaǵy jekelegen ústirt pikirler kópshiliktiń atalǵan normany bastapqyda durys túsinbeı qalýynan týyndap otyr. Din isteri men azamattyq qoǵam mınıstrligi basshylyǵynyń suhbattarynda, jarııalanymdarynda birneshe ret atap kórsetilgendeı, bul oramal taǵýǵa tyıym salynady degen sóz emes. Bet-júzdi jasyrý – bul nıqab, chadra, balaklava sekildi kıimder kııý men betperde (maska) taǵýdy bildiredi.
Qoǵamdyq orynda bet-júzdi jasyratyn kıimge tyıym salý tolyǵymen zańǵa syıymdy jáne halyqaralyq tájirıbede keńinen qoldanylatyn is-áreket. О́ıtkeni kez kelgen adamǵa, azamatqa qandaı da bir is-áreketi úshin jaýapkershilik júkteý onyń tulǵasy tolyq tanylǵanda ǵana júzege asady. Al qoǵamdyq oryn joǵaryda atap kórsetkenimizdeı – tejeýsiz qarym-qatynas keńistigi, onyń ishinde mámile men qaqtyǵys qatar júrip jatady. Sondyqtan kez kelgen jaǵdaıda tulǵanyń tolyq tanylýynyń máni ǵana emes, qajettiligi de zor.
Al qaýipsizdik turǵysynan alǵanda bet-júzdiń ashyq bolýynyń qanshalyqty mańyzdy ekenin qazir besiktegi balaǵa deıin biledi – ókinishke oraı kóptegen qylmystar – urlaý, tonaý, kisi óltirý, tipti terrorıstik aktilerge deıin bet-júzdi jasyrý arqyly jasalady. Iаǵnı bet-júzdi jasyrý jazadan jaltarýdyń eń tıimdi quraly retinde qoldanylýda.
Sonymen qatar bet-júzdi jasyrýdyń ózge tulǵalar tarapynan qorqynysh, qaýiptený, tartyný sezimderin týǵyzatyny aıqyn. Bul azamattardyń qoǵamda erkin, qaýipsiz ómir súrýine laıyqty jaǵdaı jasalmaǵanynyń kórsetkishine aınalýy múmkin, ıaǵnı bul oraıda jeke tulǵalardyń quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiriledi.
Osyndaı kóptegen zalaldy sebepter men saldarlardy eskere otyryp, Fransııa, Nıderlandy, Ispanııa, Bolgarııa, Belgııa sekildi birqatar elderde bet-júzdi jasyratyn kıimge tyıym salý týraly zań shyǵarylǵan. Bul tájirıbeni qazir kóptegen elder óz zańnamasyna engizý tetikterin qarastyrýda. Qazaqstan zańnamasyna mundaı erejeniń engizilýi onyń ýaqyty jetkendiginiń aıqyn dáleli bolyp tabylady.
Árıne, bul oraıda mádenı, sporttyq, kásibı sharalar kezinde jáne medısınalyq sebeptermen bet-júzdi tolyq tanytpaıtyn kıimderdi kııýge tyıym salynbaıtynyn da eskerý qajet.
− Shet elderde dinı bilim alý máselesi zańnamada qalaı rettelmek?
− Barshaǵa belgili, bul másele memleket pen qoǵam nazaryna búgin ǵana alynyp otyrǵan joq. 2011 jylǵy zańnamany jasaqtaý kezinde de shet elderde dinı bilim alýǵa shekteý sharalaryn qoıý máselesi alǵa tartylǵan bolatyn. Degenmen zań shyǵarý tájirıbesindegi qaǵıdattarǵa sáıkes zańnama qatańdandyrylýǵa emes, izgilendirilýge beıimdeledi. Memleket óz azamattaryna shekteýler men tyıymdardan góri quqyqtar men bostandyqtardyń kóbirek berilýin qalaıdy ári qamtamasyz etedi. Sondyqtan bul másele erkindik normalary aıasynda kóbirek qarastyryldy jáne sonyń negizinde shet elderde dinı bilim alýdyń qaýipti tustary jaıynda túsindirý jumystaryn júrgizýge kóbirek nazar aýdarylyp keldi.
Al qazirgi jaǵdaıda bul másele de tıisti shekteýlerdi engizýdi talap etetin jaǵdaıǵa jetti. О́ıtkeni kóptegen dástúrli emes dinı aǵymdar ıdeologııalyq bastaýyn shet eldik dinı oqý oryndarynan alatyny belgili, ásirese musylman elderindegi memlekettik emes kishi-girim oqý oryndary men bilim ortalyqtary osy turǵydan qaýipti bolyp tabylady. Osyndaı oqý oryndarynda bilim alyp, elimizge dástúrli emes aǵym ýaǵyzshylary bolyp oralǵandardyń mysaly da sońǵy kezeńde kóbeıe tústi, aǵymdaǵy túsindirý jumystary endigi kezekte bul máseleni eńserýge óz deńgeıinde septesýi qıyn.
Osyǵan oraı ázirlený ústindegi zańda Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna dinı bilimdi shet elderde alýǵa tek joǵarǵy dinı bilimdi elimizde alǵannan keıin ǵana jol beriletini jaıynda norma engizilýde. Dástúrli negizdegi joǵary dinı bilim men qalyptasqan azamattyq turǵyǵa ıe bolǵannan keıin otandastarymyzdyń bilimin ári qaraı jetildirýi úshin shet elderge barýy qaýipti saldarlarǵa soqtyrmaıdy dep senýge negiz bar. Sonymen qatar jańa zańnama erejelerine sáıkes Qazaqstanda zańdy túrde tirkelip, jumys júrgizip otyrǵan dinı birlestiktiń elimizde dinı bilim berý uıymy joq bolǵan jaǵdaıda halyqaralyq kelisim negizinde ǵana shetelde dinı bilim alýǵa múmkindik berilmek. Aıta ketý kerek, mundaı zańnamalyq erejeler Túrkııa, Malaızııa, Tájikstan sekildi elderdiń tájirıbesinde bar.
− Baıqaýymyzsha, din salasyndaǵy zańnamalyq ózgerister qosa qamtıtyn basqa da salalyq zańdar az emes sııaqty...
− «Qazaqstan Respýblıkasynyń dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly keıbir zańnamalaryna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań jobasy negizinde 12 zańnamaǵa 53 ózgeris engizý kózdelgen. Onyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń «Neke (erli-zaıyptylyq) jáne otbasy týraly» kodeksine, Qylmystyq kodekske, Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodekske, «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy balanyń quqyqtary týraly», «Quqyq buzýshylyq profılaktıkasy týraly», «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik áleýmettik tapsyrys, úkimettik emes uıymdarǵa arnalǵan granttar jáne syılyqaqylar týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq qaýipsizdigi týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń ishki ister organdary týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmeti týraly», «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin-ózi basqarý týraly», «Jarnama týraly» zańdarǵa ózgerister engizý usynylýda.
Al eń negizgi ózgerister men tolyqtyrýlar, árıne, QR «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zańyna engizilmek. Bul ózgerister birqatar salalyq termınderge zań mátininde túsinik berýden bastap, joǵaryda atalǵan kóptegen erejelerdiń qoldanysyn naqtylaı túsetin normalardy qamtıdy.
− Osy jerde destrýktıvti aǵym ókilderine qatysty ustanymǵa toqtala ketseńiz. BAQ quraldary saqal máselesine qatysty shýdy biraz jerge jetkizip tastady. Buǵan ne deısiz?
− «Bilmegen ý ishedi» deıdi qazaq. Bul shý da sol ýdan, ıaǵnı bilmestikten týyndap otyr. Din máselesinde toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinin aıtý únemi múmkin bola bermeıdi. Din – sharshylap ólsheıtin mata, shoýǵa aınaldyratyn shataq emes, «bir qaıǵyny oılasań, júz qaıǵyny qozǵaıtyn» túmen túıtkildiń ordasy.
Dinniń formaǵa emes, mazmunǵa qatysty uǵym ekenin jyldar boıy jalyqpaı jyrlap kele jatqanymyzdy kózi qaraqty oqyrman qaýym jaqsy biledi. Shyn máninde kóshedegi kóringen saqaldyny tergeýge alyp, tutamdap ólshegeli jatqan eshkim joq. Zań aıasyndaǵy kez kelgen áreket quqyqtyq saldarlar týyndaýy múmkin jaǵdaılarda ǵana júzege asyrylady. Iаǵnı qandaı da bir tulǵa dinı kózqarasyn jeleý etip, zań buzýshylyq áreketter jasasa, kózqarasyn ózgelerge tańyp, zańsyz mıssıonerlik áreketti júzege asyrsa nemese otbasy men qoǵamda ózgelerdiń quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiretin áreketter jasasa, mine, sol kezde oǵan qatysty tıisti tekserý sharalary bastalady. Onyń ózinde máseleni saqaldan bastaýdy negizdeıtin norma zań jobasynda joq. Birinshi kezekte zań buzýshy tulǵanyń senimdik kózqarasy, ustanǵan baǵyty, is-áreketteri, zaıyrly memleket pen zańnamaǵa qatynasy, aralasatyn ortasy (jamaǵaty), otbasyndaǵy qarym-qatynasy, psıhologııalyq kelbeti, belsendi sózdik qory sekildi onyń bolmysyn aıqyndaıtyn erekshelikterge taldaý jasalady. Osydan keıin ǵana destrýktıvti aǵym ókilderi ózderin maqsatty túrde ereksheleý úshin paıdalanatyn formaǵa da mán berilip, onyń syrtqy kórinisine nazar aýdarylyp jatsa, ony eshkim ersi deı almasa kerek. Keshendi kózqaras degenniń ózi osylaı júzege asady.
Zań normalary qabyldanǵannan keıin ony júzege asyrýdyń barlyq satylaryn qamtıtyn jáne taldap-túsindiretin tııanaqty tetikter tolyǵymen jasaqtalady. Kópshiliktiń qazirgi kóz jetkizbeýden týǵan kúmánin seıiltýge sol kezde jol ashylmaq.
− Suhbatyńyzǵa rahmet!
Suhbattasqan Abaı Asankeldiuly
