Tobasyz toıymsyzdarǵa toqtam bar ma?

Alash arysy ýaqyttan biraz alshaq­taǵanmen, ultynyń azattyǵyn ala­tynyn tap basyp, kóregendikpen aıt­qan. Bul azattyqqa qazaq qansha qasi­retti bastan ótkerip, 300-den asa kó­ter­i­listerde qyzyl josa qan bolyp jetkeni málim. Sonyń sońǵysy, kýá­gerleri kóp 1986 jylǵy zor zobalań der edik.

Iá, bári de artta qaldy. Eldigimiz­di aldyq, eńsemizdi tiktedik. Ata-baba armany, mıllıondaǵan úlken-kishiniń aq tilegi qabyl boldy. Ústemdiktiń úskirigi joıyldy. «Úı artynda kisi bar, baıqap sóıleıik», degen sekemshildik kelmeske ketti. Sonyń báriniń ornyn: el bolý, ketken eseni, rýhanı jaǵy­nan utylǵan tusty túgendeý, baıtaq dalanyń bar baılyǵyn jurttyń tir­lik tynysyn keńeıtýge, turmysyn ońaltýǵa, bir atanyń balasyndaı kún keshýge jumyldyrý jumysy basty.

Jumylyp judyryq, birigip bilek bolý isiniń uıytqysy da, uıymdas­tyrýshysy da «Neni de bolsa, elmen birge kóremin, el men birge tóze­min, elmen birge jeńemin», degen Elbasy Nursultan Nazarbaev boldy. Endi «О́zimizge ókpelemesek ózge­ge ókpeler bet joq», dep uly Ahań (Baıtursynuly) aıtpaqshy, bári memleket negizin quraıtyn qazaqqa júktel­di. Táýbe, shırek ǵasyrdan asa ýaqyt ishinde Otanymyzdy álem tanydy. Jaltaqtamaıtyn boldyq, jalpaq jurt sanasatyn dárejedemiz. Degenmen, táýelsizdiktiń kıesin eldiń ıesi sanalatyn keıbireýlerimiz áli túsine bermeıtindeımiz. Aqıqatyna kelsek, shyrmalǵan sananyń shyńyraý túbinen shyǵyp, túlegen qyrandaı bolyp túrlenýi azattyqtyń arqasy. Alash uldary sol azattyq úshin janymyz pıda dep edi. Bizdiń talaıymyz zor eken, azat­tyqtyń jemisin jep otyrmyz. Nesin jasyra­myz, bárimiz birdeı Alash arystaryn­daı adal qyzmet ete almaı júrmiz. Keıde ult úshin degendi ózim úshin degenmen shatastyryp ala beremiz. Sodan ba qolyna bılik tıgen, qarjynyń tutqasyn ustaǵan keıbir azamattar jemqorlyqtyń jegi qurtyna «jem» bolyp, balaqtan órlep, jelkege shyǵyp bara jatqan sekildi.

Shynynda, tobasyz toıymsyzdar el dáýletin, jer baılyǵyn aıaýsyz tonaý­dan tartynar emes. Mundaı keleńsiz jaıttardyń kóptegen mysaldaryn aqparat quraldarynan kúndelikti estip, kórip júrmiz. Bul ne, rýhsyzdyq pa, álde dúnıeqońyzdyq, bolmas artyq ta bolsa aıtaıyq – satqyndyq pa?! Dúnıege qul bolý ultty, eldi umyttyratynyn osydan kórýge bolady. Qytaı oıshyly Lao Szynyń: «Adam uryǵa aınalmaýy úshin qundy, baǵaly zattarǵa nazar aýdarmaýy, kóńil bólmeýi kerek. Júregińizdi jaýlaǵan, janyńyzdy jegideı jegen zatqa qyzyǵýshylyq azaıǵanda adaspaısyz...», degen sózi osy arada oıǵa oralyp otyr. Sybaılas jemqorlyqtyń bir «syry», ıaǵnı qara bastyń qareketinde jatqan joq pa eken? Tipti «Adal degen qazannyń ishinen dońyzdyń basy shyqtynyń» keri kelip, isi bútin, sózi túzý degender de qarmaqqa túskende, ańtarylmaı qalǵan bylaıǵy qazaq kemde kem shyǵar-aý?! О́z jurtyna qasqyrdaı shapqan qara kózderimiz azattyq degen Alash arystaryn bilmeıtin bolǵany ma? Alashtyqtar táýelsizdik uranyn kótergende «Biz qazaq halqy dep týdyq, sol halyq dep dúnıeden ótermiz!» (Álimhan Ermekov) dep edi ǵoı. Al biz sol táý eter táýelsizdiktiń qasıetin uqpaı, onyń aına betine daq túsiretindi shyǵardyq.

Qazir qaı salany da tereń tekserse, bir shıkilik sopań etip shyǵa keledi. Onyń zardabyn halyq kórip otyr. Bul turǵydan kelgende sol halyq toıymsyzdardan kósh ilgeri tur, eldiń amandyǵyn, tynyshtyǵyn kóbinde solar oılaıdy. Jegi qurt oıy men sulbasyn meńdetkenderge elden góri qara basy, otbasy, tóńiregi qymbat. Táýelsiz Otanymyzdyń abyroıyna nuqsan keltiretinin mundaı jónsizdikti endi betimen jibermeı, jurt bolyp jumylyp Elbasy talabyna saı qımyl qareket kórsetý syn bolyp turǵany shyndyq. Elbasy quqyq qorǵaý júıesine qadrlyq ózgerister jasap, azat eldiń aıbynyna shań túsirgenderge shara jeńil bolmaıtynyn jetkizdi. Táýelsiz eldiń qazynasyna qol suqqandardy, ult dáýletin shashyp tókkenderdi, syrt elderge tasyp, sol jaqtyń órkenin «ósirýge» nıettengenderdi der kezinde quqyq qorǵaýshylarmen birlese otyryp, búkil halyq bolyp tosqaýyl qoımasaq, erteń olar asqynyp, aıylyn jııýdan qalýy múmkin. Jemqor dep júrgenderimizdiń bári de osal adamdar emes, oqyǵandar, aqyl aılasy barlar. Endeshe olarǵa «Qazaqtyń oqyǵan azamattary, qazaqqa osyndaıda qyzmet etpegende qashan qyzmet etip paıdamyzdy tıgizemiz... ilgeri basqanda múıizge urǵan sıyrdaı shyr aınalyp juraǵattyń obalyna, Alashtyń balasy, qalyp júrme!» (Álıhan Bókeıhanov) desek, jegi qurttan jerip, toıymsyzdyqtan aıaǵyn tartar degen úmittemiz.

Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»