Shalqar kóli apat aldynda tur

Osynaý irgeli sý kózderiniń uqsastyǵyna kelsek, ekeýiniń de ataýy – Shalqar. Bireýiniń sýy tushy, ekinshisiniń sýy ashy. Áıgili orys jazýshysy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Mıhaıl Sholohov kezinde jyl saıyn kelip demalatyn Oral óńirindegi Shalqar kóliniń problemalary men tolǵaǵy jetken máseleleri jóninde buǵan deıingi jyldarda birneshe dúrkin másele kótergen de edik. Endi Aqtóbe oblysynyń ońtústigindegi Shalqar aýdanynyń aýmaǵynda ornalasqan Shalqar kólin sóz etýdiń oraıy kelip turǵandaı. 

Osy óńirdiń injý-marjany ispettes aıdyn týraly sóz qozǵaǵanda Aral teńiziniń tereń ekologııalyq daǵdarysqa tap bolǵan kezderine toqtalyp ótý kerek. Aral teńizine Shalqardyń qandaı qatysy bar deýińiz múmkin. Aral teńiziniń jaǵasyndaǵy halyq úshin soqqy bolǵan kúrdeli kezeńde Shalqar kóli ekologııalyq zardap shekken aımaqqa qolaıly áserin tıgizgenin ekolog mamandar joǵary baǵalaıdy. Iаǵnı Shalqar kóliniń jaǵalaýynan Aralǵa qaraı taraǵan jaǵymdy klımat aýyr aýa atmosferasyn jeńildete túsipti. 

Áıtse de, búgingi kúni Shalqardyń óziniń jaıy máz emes. Tipti apat aldynda turǵany da basy ashyq másele. Onyń mundaı aýyr ahýalǵa tap bolýynyń basty sebepteri qandaı? Buǵan deıingi jasalǵan ekologııalyq saraptamalar men qorytyndylar kóldiń sýy sharýashylyq maqsattarǵa únemsiz ári tıimsiz paıdalanylǵanyn kórsetedi. Shalqar osy ysyraptyń, únemsizdiktiń qurbanyna aınalyp ketetin túri bar. Baý-baqsha tanaptaryn úzdiksiz sýaryp turý úshin ári mundaǵy sý kózderin emin-erkin paıdalaný úshin sonaý 1937 jyldan bas­tap keń qulashty gıdroınjenerlik nysandar turǵyzyla bastapty. Onyń qatarynda alyp sý qurylystary men bógetter, tarmaqtalǵan sý qubyry jeli­leri jáne sorǵy stansalary bar. Ju­mys qaýipsiz bolsa quba-qup qoı. Keri­sinshe, Shalqardyń sýyn tý-talapaı qyl­ǵan gıdroınjenerlik nysandar men qury­­lyst­ar kúni keshege, naqty aıt­qan­da, 2012 jylǵa deıin apatty jaǵdaıda bol­­ǵanyn búginde bireý bilse, bireý bil­meı­di. Aıdynnyń sýy tartylýy dál osy tus­ta bastaý alǵany týraly derekter Ener­getıka mınıstrligi Ekologııalyq retteý jáne baqylaý komıtetiniń Aqtóbe oblysy boıynsha departamentinde tirkelgen. 

О́kiletti organnan alynǵan málimetter bul jaǵdaı kóldiń túbinde batpaq qabat­tary men shógindileri paıda bola bastaýy­na áserin tıgizgenin kórsetedi. Kól aıdynynda ný qamystyń ósýi de ekolo­gııalyq ahýalyn kúrdelendirip, tynysyn odan ári tarylta túsipti. Eger aldaǵy jyl­dary osy úderis odan ári jalǵasa ber­se, eli­miz­diń geografııalyq kartasynan Shalqar kóliniń birjolata joǵalyp ketpesine eshkim kepildik bere almaıdy. Qazirdiń ózinde kóldiń túbinde jınalǵan tunba qabattarynyń qalyńdyǵy bir metr­den áldeqaıda asyp túsedi. 

Qazirgi tańda Shalqar kóli aıdynynyń otyz paıyzdan astamyn sý túbinde jáne sý ústinde ósetin ósimdikter basypty. Onyń óskeninen qorshaǵan ortaǵa aıta qa­lar­lyqtaı zııan kele qoımas edi. Biraq gáp mynada. Bıolog ǵalymdardyń aıtýyn­sha, bul jaǵdaı sýdaǵy aýa men ottegi mól­sheriniń tómendeýine ákelip soqtyr­maq. Sonyń saldarynan sý astyn­daǵy shóp-shalamdar ózinen-ózi shirı bastaıdy, ý­ly gazdar paıda bolady. 

Joǵaryda aıtylǵandaı, sonaý otyzynshy jyldardan bastalǵan kóldiń sýyn sharýa­shylyq maqsattarǵa paıdalaný áli kúnge deıin jal­ǵasyp keledi. Áıteýir kóńilge medeý tutarlyq bir jaıt – paıdalaný kólemi jyldan jylǵa azaıyp kele jat­­q­a­ny. Qazir munda bas-aıaǵy 6 sý paı­da­lanýshy, qalǵany osyny kór­se­te­di. Shalqardyń sýy kemerinen asyp jat­qan kez­deri sý kózderi men res­ýrs­tary 25 mıllıon tekshe metrdi qurapty. О́kinishke oraı, atalǵan mólsher budan 12-15 jyl buryn 19 mıllıon tekshe metr­­ge azaıypty. Al qazir she? Ashyǵyn aıt­qanda shalqarlyqtar kóldiń burynǵy kóle­mimen jylap kórisetindeı jaǵdaıǵa jet­kenin issapar barysynda aıqyn ańǵar­dyq. Aıdynnyń aıasy sol kezben salys­tyrǵanda 3-4 esege deıin tartylyp ketip­ti. Tereńdigi ke­zinde 15 metrge deıin jetse, qazir 5 metrden aspaıdy. 

Shalqardyń aýyr ekolo­gııa­lyq ahýa­lyn saýyqtyrý úshin tıisti organdar tarapynan qandaı jumystar qolǵa alynǵa­nyna toqtalaıyq. Eń aldy­men aıtarymyz, atalǵan problema­lar res­pýblıka­nyń 2008-2010 jyldarǵa arnal­ǵan qorshaǵan ortany qor­ǵaý baǵ­darlamasynyń aıasyn­da­ǵy is-josparǵa engizildi. Soǵan sáı­kes eki teh­nıkalyq-ekonomıkalyq negiz­deme (TEN) ázirlen­gen bolatyn. Onyń al­ǵash­qy­sy kóldiń sýyn tazartý máselelerine negiz­delse, ekinshisi gıdrotehnıkalyq ny­sa­n­nyń qurylysyna jańa­sha turǵydan kelý­ge arnalǵan. Oǵan qajetti qarajatty ob­lys­tyq bıýdjetten bólý týraly Úkimet sheshi­mi shyǵa­ry­lyp­ty. Alaıda sol tusta ob­lys­tyq bıýdjettiń esebin­de baǵ­dar­lamany júrgizýge qajetti qarajat bol­ma­­ǵan. Sóıtip Shalqar kóli jobalaryn qysqa ýaqyttyń ishinde júzege asyrýǵa tıisti somalar bólinbeı qalǵan. 

Osy kezeńde buǵan qatys­ty taǵy bir ońtaıly taktıka­lyq sheshim alynǵa­nyn Eko­lo­gııalyq retteý jáne baqy­laý ko­­mıteti oblystyq de­par­tamentiniń dı­rek­­tory Jaq­syǵalı Imanqulov aıtyp berdi. Qarastyrylǵan ju­mys­tar úshin qarajatty jer­gilikti bıýdjet ese­­bi­nen kezeń-kezeńmen bólý týraly sheshim qabyldanypty. Áıteýir túbi qaıyrly bolǵany kóńilge medeý. Osylaısha 2010-2012 jyl­dar araly­ǵynda Shalqar kólin­de qalyptasqan kúr­deli eko­logııalyq ahýaldy sheshý úshin alǵash ret 204 mıllıon teńge bóli­nip, ol tolyq ıgerilgen. Qarjy negizi­nen gıdroın­je­nerlik nysandardy jań­ǵyrtýǵa jumsalypty. 

Jergilik­ti bıýdjettiń jaǵ­daıy men múm­­kindigi aıtpasa da bel­gili. Sondyqtan óńirde oryn alǵan problemalarǵa baı­­l­a­nysty jaıttardy, sonyń ishinde joǵaryda atalǵan TEN-niń keıbir talaptaryn respýblıkalyq bıýd­jet ese­binen qarjylandyrý týraly usynys-talaptar ázirlenip, sol kezdegi Qor­shaǵan ortany qorǵaý, Energetıka m­ınıstr­likterine joldanǵan. Áıtse de kúni búginge deıin bul másele sheshimin tapp­aı keledi. Bul jónin­de gazet tilshisine Aqt­óbe oblystyq tabıǵı resýrstar jáne ta­bı­ǵat­ty paıdalanýdy ret­teý bas­qar­­ma­sy­nyń basshysy Nurjan Aqqul málim­dedi. 

Qazirgi tańda, ásirese, Shal­qar kóli­niń tabanyn tazalaý máselesi ótkir kú­ıin­de qalyp otyr. Buǵan salqynyn tıgi­zip júrgen keıbir obek­tıv­ti jáne sýbektıvti sebep­ter bar. Birinshi másele, TEN ázirleý jónindegi ınjener­lik-geologııalyq erekshe­lik­­ter es­kerilme­gen. Sonyń sal­darynan bul jumys­tar­dy qaı­­ta júrgizý qajetti­ligi týyn­da­­dy. О́tken jyly Shal­qar kó­li­niń túbin tazartý jónin­­de ja­ńa joba ázirlen­geni dál osyndaı qajettilikke baılanysty. Búginde jobaǵa tıisti memlekettik saraptama jasalýda. О́ndiristik-áleý­mettik úde­ris oń nátıje kór­setken jaǵdaıda qar­jy­lan­dyrý­ǵa qatysty máse­le­ler ta­ǵy da sa­lalyq mınıstr­likter­ge jol­­danbaq. 

Shalqardyń jaı-kúıine qatysty taǵy bir sheshimin kútip turǵan másele bar. Ol jer­gilikti flora men faýna­nyń, ıaǵnı ósimdikter men jan-janýarlar dúnı­e­siniń kele­shegine qatysty. Shal­qar buǵan deıin respýblı­ka­myz­daǵy balyq qory mol aı­dyndar qatarynda boldy. Alaı­da qazir onyń bári qu­ryp ketý aldyn­da tur. Bi­rin­shiden, ol sýdaǵy ot­­tegi qura­my­nyń azaıyp ketýi­­men baılanysty. Bul kóri­­­nis ásirese qys kezderin­de aı­­­qyn baıqalatynyn osy Shal­­­qar aýdanynyń azamaty, týǵan jerine janashyr jan Ǵanıbek Sultanovtyń aýzynan estidik. Ol balyqty qor­ǵap qalý úshin sýdy ottegimen qanyqtyratyn qurylǵynyń avtory, qurylǵysyna aerator degen ataý berilgen. 

– Qysta kól betindegi muz­dyń qalyń­dyǵy 60-70 santımetrden kem túspeıdi. Sonyń saldarynan sý astynda qysym joǵarylap, gaz paıda bolady. Oǵan shydamaǵan balyqtar qyrylyp qalady. Men aeratordy osy jaǵdaıdyń aldyn alý úshin oılap shyǵardym,– deıdi Ǵanıbek Sultanov. 
О́ziniń aıtýynsha, aerator ýly gazdardy syrtqa shy­ǵa­ryp, sýǵa otteginiń mol mól­sherin beredi. Qurylǵy muzdyń betine ornatylady, joǵary bóligindegi qon­dyrǵy jelden qýat alyp, astyńǵy bóli­gine, ıaǵnı muz astyna ottegin jiberedi. 

– Mundaı tásildi el qoldana bermeıdi. Kópshiligi muzdy oıyp, balyqtarǵa aýa jiberemiz dep oılaıdy. Áıtse de bul mehanıkalyq tásil aıdyndy ottegimen qajetti mólsherde ári turaqty túrde qanyqtyra almaıdy. Shalqardyń jeri dalaly, keń jazyqta ornalasqan, jel soqpaıtyn kúnder az. Bul biz úshin óte yńǵaıly ári tıimdi,– dep jalǵastyrdy ol óz áńgimesin. 

Biz joǵaryda aıdyn ústin qalyń qamys basyp bara jat­qanyn aıtqanbyz. Ony azaıtý úshin Ǵanıbek qys kezinde qa­mysty orý jumystaryn da qosa atqarady eken. Zeınet ja­syndaǵy azamattyń bul bas­ta­masy óńirdiń ózge turǵyn­daryna da úlgi bolsa ıgi. Tıisti organdar kóldiń tóńireginde ekologııalyq ahýaldy seıiltý úshin tıisti sharalardy qolǵa alsa, oǵan Ǵanıbek sııaqty jergilikti jerdiń hal­qy da atsalyssa, sonda ǵana Shal­qardyń batpaqqa aınala bastaǵan aıdyny tazaryp, ekin­shi tynysy ashylary anyq. 

Temir Qusaıyn,
«Egemen Qazaqstan»

Aqtóbe oblysy,
Shalqar aýdany

Sýrette: Shalqar kóliniń ústine ornatylǵan aerator